Кіріспе

Винаяк Нарахари Бхаве, сондай-ақ Виноба Бхаве (; 11 қыркүйек 1895 – 15 қараша 1982) – зорлықсыздық пен адам құқықтарын жақтаған үнділік қайраткер. Көбінесе Ачарья (санскрит тілінде «ұстаз») деп аталатын ол Бхудан қозғалысымен ең белгілі. Ол Үндістанның ұлттық ұстазы және Махатма Гандидің рухани жалғасы ретінде қарастырылады. Ол көрнекті философ болған. Ол «Гета» кітабын маратхи тіліне «Гетаи» (маратхи тілінде «Ана Гета») деген атаумен аударған.

Ерте өмірі және өмірбаяны

Винаяк Нарахари Бхаве 1895 жылдың 11 қыркүйегінде қазіргі Махараштраның Конкан аймағындағы Колабадағы Гагоджи (қазіргі Гагоде Будрук) деген шағын ауылда дүниеге келген. Винаяк – Нарахари Шамбу Рао мен Рукмани Девидің үлкен ұлы болды. Олардың бес баласы болған: төрт ұл – Винаяк (жақындығымен Виня деп аталатын), Балакришна, Шиваджи және Даттатрея, сондай-ақ бір қызы. Оның әкесі Бародада жұмыс істеген, заманауи рационалистік көзқарастары бар еді. Винаякты әкесінің әкесі Шамбурао Бхаве тәрбиеледі, ал Карнатакадан келген анасы Рукмини Деви оған үлкен әсер етті. Винаяк өте жас кезінде "Бхагавад-гита" кітабын оқығаннан кейін рухани шабыттанды. Банарас индуистік университетінде Ганди сөйлеген сөз туралы газеттерде жарияланған хабар Бхаведің назарын аударды. 1916 жылы Махатма Гандидің газетте жарияланған мақаласын оқығаннан кейін Бхаве мектеп пен колледж куәліктерін Бомбейге аралық емтиханға барар жолда отқа жақты. Ол Гандиге хат жазып, хат алмасып, соңынан Ганди Бхавені Ахмадабадтағы Кохраб ашрамында жеке кездесуге шақырды. Бхаве 1916 жылдың 7 маусымында Гандимен кездесіп, кейін оқуын тоқтатты. Бхаве Гандидің ашрамындағы оқыту, оқу, тоқу және қоғамның өмірін жақсарту сияқты іс-шараларға белсенді қатысты. Оның Гандидің Хади, ауылдық өнеркәсіп, жаңа білім (Най Талим), санитария және гигиена сияқты құрылымдық бағдарламаларына қатысуы да артып келе жатты. Бхаве 1921 жылдың 8 сәуірінде Гандидің тілегі бойынша ашрамды басқару үшін Вардаға келді. 1923 жылы ол "Махараштра Дхарма" атты маратхи тіліндегі айлық журналды шығарды, онда Упанишадтар туралы эсселері жарияланды. Кейін бұл журнал апталыққа айналып, үш жыл бойы жарияланды. 1925 жылы Ганди оны Кераланың Вайком қаласына Харижандардың храмға кіруін қадағалау үшін жіберді. Бхаве 1920-1930 жылдары бірнеше рет тұтқындалды және 1940 жылдары британдық үкіметке қарсы бейбіт наразылықты ұйымдастырғаны үшін бес жылға бас бостандығынан айырылды. Бхаве үшін түрмелер оқу мен жазу орындарына айналды. Ол түрмеде "Ишавасявритти" және "Ститапраджана Даршан" еңбектерін жазды. Сонымен қатар ол Оңтүстік Үндістанның төрт тілін үйреніп, Веллорда "Лок Нагари" әрпін жасады. Түрмеде ол маратхи тілінде "Бхагавад-гита" туралы бірнеше дәрістер оқыды. Бхаве британдықтарға қарсы жүргізілген жалпыұлттық азаматтық мойынсұнбаушылыққа қатысып, басқа ұлтшылдармен бірге түрмеге қамалды. Осы көптеген іс-әрекеттеріне қарамастан, ол көпшілікке жақсы танылмады. 1940 жылы Ганди оны зорлықсыз жаңа науқанға қатысуға алғашқы болып таңдағанда ғана ол ұлттық деңгейде танымал болды. Барлығы оны қысқаша атымен – Виноба деп атады. Бхаведің кіші інісі Балкришна да Гандидің ізбасары болды. Ганди оған және Манибхай Десаиға Балкришнаның өмірінің барлық уақытын өткізген Урали Канчан қаласында табиғатты емдеу ашрамын құруды тапсырды.

Бостандық үшін күрес

Ол Үндістанның тәуелсіздік қозғалысында Махатма Гандимен бірге күресті. Ол Гандидің Сабармати ашрамында өзінің есімімен аталған "Виноба Кутир" коттеджінде біраз уақыт тұрды. Ол ашрамдағы достарына "Бхагавад-гита" туралы маратхи тілінде лекция оқыды. Бұл лекциялар кейін "Гита туралы әңгімелер" деген атпен кітап болып басылды және Үндістан мен басқа елдерде көптеген тілдерге аударылды. Бхаве осы лекциялардың бастауы жоғарыдан келгенін сезінді және оның басқа еңбектері ұмытылса да, оның әсері мәңгілік болады деп сенді. 1940 жылы Ганди оны британ үкіметіне қарсы алғашқы жеке сатьяграхи (жиналыс шараларының орнына шындықты қорғаған жеке адам) етіп таңдады. Ганди Бхаведің бойдақ болуын, оның жас кезінде берген антін, Брахмачарья қағидасына сәйкес келетінін қызғанышпен құрметтеген. Бхаве "Үндістанды тастап кету" қозғалысына да қатысты.

Діни және әлеуметтік қызмет

Бхаведің діни көзқарасы өте кең болды және ол көптеген діндердің шындықтарын біріктірді. Мұны оның "Ом Тат Сат" гимнінен көруге болады, онда көптеген діндердің символдары бар. Оның "जय जगत्" (Джай Джагат), яғни "әлемге жеңіс" деген ұраны, оның әлемге деген көзқарасындағысын көрсетеді. Бхаве ауылдағы қатардағы үндістандықтардың өмірін бақылап, олардың кездесетін мәселелерін берік рухани негізде шешуге тырысты. Бұл оның "Сарводая" қозғалысының ядросын құрады. Осыған бір мысал – 1951 жылдың 18 сәуірінде 80 Харижан отбасымен әңгімелескеннен кейін Почампаллиде басталған "Бхудан" (жер сыйлау) қозғалысы. Ол бүкіл Үндістанды аралап, жер иелерінен өздерін ұлдарының бірі деп қарауын сұрады, осылайша олар жерлерінің алтыдан бір бөлігін оған берді, ол оны жерсіз кедейлерге таратып берді. Зорлықсыздық және мейірімділік оның философиясының ерекше белгісі, сонымен қатар ол сиырларды союға қарсы науқан жүргізді. Бхаве былай деді: "Мен 13 жыл бойы бүкіл Үндістанды аралап жүрдім. Өмірлік еңбегімнің мәңгілігін ескере отырып, мен 6 ашрам құрдым".

Брахма Видья Мандир (БВМ)

Брахма Видья Мандир 1959 жылы Махараштра штатының Паунар қаласында құрылды және Бхаве құрған ашрамдардың бірі. Ол әйелдердің өзін-өзі қамтамасыз етуіне және қоғам ішінде зорлық-зомбылықсыз өмір сүруіне арналған. Олар Гандидің сенімдерін, оған Бхагавад Гитаның үлкен әсер еткенін ескере отырып, зорлық-зомбылықсыз егін шаруашылығын жүргізуге және тұрақты азық-түлік өндіруге пайдаланды. Қауым әр күн сайын бірге дұға оқыды, таңертең Иша Упанишадтан, ортаңғы күнде Вишну Сахасранамадан, ал кешке Бхагавад Гитадан үзінділер оқыды. Бүгінгі күні қауымда шамамен 25 әйел мүше және бірнеше ер адам да қауымға қосылуға рұқсат етілген.

Әдеби мансап

Виноба Бхаве – көптеген кітаптар жазған ғалым, ойшыл және жазушы болды. Ол санскрит мәтіндерін қарапайым адамдарға түсінікті ету үшін аударған аудармашы еді. Сонымен қатар, ол маратхи, каннада, гуджарати, хинди, урду, ағылшын және санскрит тілдерін жақсы меңгерген шешен және тіл білгіш болды. Бхаве – инновациялық әлеуметтік реформатор. Ол "каннада" әрпін "Әлем әрптерінің патшайымы" (Vishwa Lipigala Raani) деп атады. Ол Бхагавад-гита, Ади Шанкарачарьяның еңбектері, Киелі кітап және Құран сияқты бірнеше діни және философиялық туындыларға кіріспелер мен сын-пікірлер жазды. Днянешвардың поэзиясы және басқа маратхи әулиелерінің шығармаларына қатысты оның ойлары өте терең және оның зиялылық деңгейінің жоғары екенін көрсетеді. Бхаве Бхагавад-гитаны маратхи тіліне аударған. Ол Гитаның ықпалында болды және оның қағидаларын өміріне сіңіруге тырысты, көбінесе "Гита – менің өмірлік тынысым" дейтін. Жарханд штатының Хазарибаг ауданында орналасқан Виноба Бхаве университеті оның құрметіне аталған.

Виноба Бхаве және жер үлестіру қозғалысы

1951 жылы 18 сәуірде Бхаве Телаңғананың Налгонда ауданындағы Почампаллиде жер беру қозғалысын бастады, ол Бхудан қозғалысы деп аталды. Ол жер иелерінен жерлерді қабылдап, оларды кедейлерге және жерсіздерге өңдеуге берді. 1954 жылдан кейін ол "Грамдан" деп аталатын бағдарлама арқылы бүкіл ауылдардан қайырымдылық сұрауды бастады. Ол 1000-нан астам ауылды қайырымдылық ретінде алды. Олардың ішінде 175 ауылды Тамил Надудан ғана алды. Танымал Гандишіл және атеист Лаванам Андхра-Прадеш пен Ориссаның бір бөлігіндегі жер реформасы қозғалысы кезінде Бхавеге аудармашылық жасады.

Кейінгі өмір және өлім

Бхаве өмірінің соңғы жылдарын Махараштра штатының Варда ауданындағы Паунардағы Брахма Видья Мандир ашрамында өткізді. 1982 жылдың 15 қарашасында, джайнизмде сипатталған "Самадхи Маран" / "Сантара" жолын қабылдап, бірнеше күн бойы тамақтан да, дәрі-дәрмектен де бас тартқаннан кейін дүние салды. Үндістанның сол кездегі премьер-министрі Индира Ганди, Кеңес Одағының басшысы Леонид Брежневтің қосылуына қатысу үшін Мәскеуге сапармен кеткен болатын, бірақ Бхавенің жерлеу рәсіміне қатысу үшін сапарын үзіп қайтты.

Сын

В. С. Найпаул өзінің эсселер жинағында Бхавені өткір сынға алған, оның рационалдылықпен байланысының нашарлығы мен Гандиді шамадан тыс еліктеуін айтқан. Оның тіпті жақтастары да Гандиге деген шектен тыс адалдығын кінәлайды. Одан да көп дау тудырған нәрсе – оның Индира Ганди басқаратын Конгресс партиясының үкіметін, жасырын да, ашық та қолдауы болды, бұл үкімет халық арасында аяусыз жағдайға түсіп жатқан еді. Ол премьер-министр Индира Ганди енгізген Төтенше жағдайды қолдап, оны «Анушасана Парва» (Тәртіпке келтіру кезеңі) деп атады. Жаяпракаш Нараян Төтенше жағдай кезінде түрмедегі күнделігінде «Анушасана Парваның» мағынасы туралы сарказммен жазды. Сол кездегі Конгресс партиясының оппозициясы оны «Сарқари Сант» (Мемлекеттік Әулие) деп қорлап, осылай атады. Белгілі маратхи жазушысы Пра Ке Атре оны ашық сынап, «Ванароба» атты мақала жазды, бұл мақала «Виноба» есімінің мәнін ажыратып, «маймыл» дегенді білдіреді.

Марапаттар мен мойындау

1958 жылы Бхаве қауымдастық көшбасшылығы үшін халықаралық Рамон Магсейсей сыйлығын алған тұңғыш адам болды. 1983 жылы ол қайтыс болғаннан кейін "Бхарат Ратна" орденімен марапатталды. Вишрам Бедекар түсірген әлеуметтік реформатор Виноба Бхаве туралы "Виноба Бхаве, Адам" деректі фильмі 1963 жылы шықты. Оны Үндістан үкіметінің Кино бөлімі өндірді. Бұрын, 1951 жылы, үнді кинорежиссері Сарвоттам Бадами оның тағы бір деректі фильмін – "Виноба Бхаве" фильмін жасаған еді.