Кіріспе

Үндістанда британдық отаршылдық билік кезінде қолданылған зорлықсыз қарсылық түрі Сатьяграха (; satya: "ақиқат", āgraha: "қатыным" немесе "қатаң ұстану"), немесе "ақиқатқа берік ұстану", "ақиқат күші" – зорлықсыз қарсылықтың немесе азаматтық қарсылықтың ерекше түрі. Сатьяграханы қолданушы адам сатьяграхи деп аталады. Сатьяграха терминін Махатма Ганди (1869–1948) тұжырымдап, дамытқан. Махатма Ганди сатьяграханы Үндістанның тәуелсіздік қозғалысында, сондай-ақ Оңтүстік Африкада үндістердің құқықтары үшін күрескен кезінде қолданды. Сатьяграха теориясы Мартин Лютер Кингтің және Джеймс Бевелдің АҚШ-тағы Азаматтық құқықтар қозғалысы кезінде, сондай-ақ Нельсон Манделаның Оңтүстік Африкадағы апартеидке қарсы күресіне, және көптеген басқа әлеуметтік әділдік пен ұқсас қозғалыстарға әсер етті.

**Принциптер**

Ганди сатьяграханы тек саяси күрес үшін ғана емес, әділетсіздік пен зияндылықты жоюдың әмбебап құралы ретінде қарастырды. Сатьяграханы үйрету үшін ол Сабармати ашрамын құрды. Ол сатьяграхилерден келесі принциптерді ұстануды талап етті (Йога Сутрада сипатталған ямалар):

* Зорлықсыздық (ахимса)
* Ақиқат – бұл тек адалдықты ғана емес, сонымен қатар шындыққа толыққанды сәйкес және адал өмір сүруді білдіреді.
* Ұрлық жасамау
* Мүлік жинамау (кедейлік емес)
* Дене еңбегі немесе нан табу еңбегі
* Қалауларды бақылау (көктілік емес)
* Қорқынышсыздық
* Барлық діндерге бірдей құрмет
* Импортталған тауарларға бойкот жасау (свадеси) сияқты экономикалық стратегия

Басқа бір жағдайда ол осы ережелерді "Үндістандағы әрбір сатьяграхи үшін маңызды" деп атады:

* Құдайға деген терең сенім болуы керек.
* Таза өмір сүруге және барлық мүлкін жоғалтуға немесе өлуге дайын болу керек.
* Хабитуалды хади тоқушы және иіруші болуы керек.
* Алкоголь мен басқа да есірткілерден бас тартуы керек.

**Сатьяграха кампанияларының ережелері**

Ганди сатьяграхилерге қарсылық кампаниясында орындау үшін бірқатар ережелер ұсынды:

Ганди үшін сатьяграха қарапайым "пассивті қарсылықтан" әлдеқайда асып, зорлықсыз әдістерді қолдануда күшке айналды. Оның сөзімен айтқанда:

1935 жылдың қыркүйегінде П. Коданда Раоға жазған хатында Ганди өзінің азаматтық мойынсұнбау идеясы Генри Дэвид Тороның жазбаларынан, әсіресе 1849 жылы жарияланған "Азаматтық мойынсұнбау" эссесінен алынған деген пікірді жоққа шығарды. Ганди оны былайша сипаттады:

**"Пассивті қарсылыққа" қарама-қарсылық**

Ганди сатьяграха мен пассивті қарсылық арасындағы айырмашылықты келесі хатта түсіндірді:

**Ахимса және сатьяграха**

Ахимса мен сатьяграха арасында байланыс бар. Сатьяграха кейде зорлық-зомбылықсыздықтың барлық қағидасын білдіру үшін қолданылады, онда ол ахимсамен бірдей, ал кейде "белгілі" мағынада көбінесе кедергі келтіретін тікелей әрекетті, мысалы азаматтық мойынсұнбаушылық түрінде қолданылады. Гандидің айтуынша:

**Сәттілікті анықтау**

Гандидің сатьяграха идеясының Үндістанның тәуелсіздік күресінде қаншалықты табысты болғанын немесе болмағанын бағалау – күрделі мәселе. Джудит Браун "бұл саяси стратегия және техника, оның нәтижесі тарихи ерекшеліктерге байланысты" деп болжады. Гандидің көзқарасы кез келген қақтығыстың мақсаты қарсыласты жеңу немесе қарсыластың мақсаттарын бұзу, немесе қарсыластың кедергі келтіруіне қарамастан, өз мақсаттарына жету деген ойдан өзгеше. Сатьяграхада "сатьяграхидің мақсаты – қателік жасаған адамды мәжбүрлеу емес, қайта, оны сендіру". Бұл ынтымақтастық үшін қарсыласты, кем дегенде, әділ мақсатқа кедергі жасамауға дейін, қайтадан қабылдауы керек. Әрине, қарсыласты, мысалы диктаторды, құлату керек болған және оны қайтару үшін күтуге болмайтын жағдайлар бар. Сатьяграхилер мұны ішінара сәттілік деп есептейді.

Құралдар мен мақсаттар

Сатьяграха теориясы мақсат пен құралдарды ажырамас байланыста қарастырады, себебі мақсатқа жету жолы мен әдістері сол мақсаттың ішінде болады және оған тікелей байланысты. Сондықтан, әділдікке қол жеткізу үшін әділетсіз құралдарды пайдалану немесе бейбітшілікке жету үшін зорлық-зомбылық қолдану – өзара қайшы келеді. Ганди былай деп жазған: "Кейбіздер 'құралдар – тек құралдар ғана' дейді. Мен 'құралдар – бәрінің өзі' деймін. Құралдар қандай болса, нәтиже де сондай болады." Мақсат пен құралдарды бөліп қарау Гандидің дуальді емес (Адвайта) тұжырымдамасының негізіне дуалдық пен үйлесімсіздік енгізумен тең. Ганди мұны мысалмен түсіндірді: "Егер мен сіздің сағатыңызды тартып алмақ болсам, оны алу үшін күресуім керек; егер сатып алмақ болсам, төлем жасауым керек; ал сый ретінде алғым келсе, өтініш етуім керек. Мен қолданатын құралдарға байланысты, сағат ұрланған мүлік, менікі немесе сыйлық болады." Ганди "қажет болған жағдайда кез келген құралды қолдану арқылы" әділетсіздікке қарсы күресуге болатын деген пікірді қабылдамады. Егер зорлық-зомбылық, мәжбүрлеу, әділетсіз құралдар қолданылса, қандай нәтижеге жетсеңіз де, ол әділетсіздіктің ішінде болады. Алайда, сол кітапта Ганди машиналардың жаман екенін айтса да, олардың машиналар арқылы жасалғанын мойындайды және олар ешқандай жақсылыққа пайдаланбайды дейді. Сондықтан ол: "кейде уды уды өлтіру үшін қолданылады" дейді, және осы себепті машиналар жаман деп есептелгенше, олар өздеріне-өздеріне зиян келтіру үшін қолданылуы мүмкін.

Сатьяграха мен дураграха

Сатьяграханың мәні – қарсыластарға зиян келтірмей, оларды жоюға емес, қайта олармен арадағы антагонизмді жоюға бағытталғандығында. Бұл, қарсыласына зиян келтіруді мақсат тұтатын күш қолдануға қарсы тұрады. Сондықтан сатьяграхи қарсыласпен қарым-қатынасты тоқтатуға не жоюға тырыспайды, керісінше оны жоғары деңгейге өзгертуге немесе «тазартуға» ұмтылады. Сатьяграханы сипаттау үшін кейде «ұнсыз күш» немесе «жан күші» (Мартин Лютер Кинг өзінің танымал «Менің арманым бар» сөзінде қолданған термин) деген эвфемизмдер қолданылады. Ол адамға физикалық емес, моральдық күш сыйлайды. Сатьяграха «әмбебап күш» деп те аталады, себебі ол негізінен «туыс-туғандық, жас-кәрілік, ер-әйел, дос-жау арасында ешқандай айырма жасамайды». Ганди сатьяграханы (ақиқатты ұстану) «дураграхамен» (күшпен ұстану) салыстырды, наразылықтың мақсаты оппоненттерді ағарту емес, оларды мазалау болса, онда бұл дураграха болады. Ол былай деп жазды: «Шыдамсыздық, қатыгездік, өршілдік, артық қысым көрсетуге болмайды. Егер біз шынайы демократиялық рухты дамытқымыз келсе, төзімділік танытуға тиіспіз. Төзімсіздік – өзіңнің ісіңе сенімсіздіктің белгісі». Сатьяграха аясында жүзеге асырылатын азаматтық мойынсұнбаушылық және ынтымақтастықтан бас тарту «заңды күйреу» негізінде құрылған, яғни күйреуді қабылдау – мақсатқа жетудің бір жолы. Бұл мақсат көбінесе жеке тұлғаның немесе қоғамның рухани жаңаруын немесе дамуын білдіреді. Сондықтан сатьяграханың ынтымақтастықтан бас тартуы – оппоненттің ақиқат пен әділдікке сай ынтымақтастығын қамтамасыз етудің бір жолы болып табылады.

Америка азаматтық құқық қозғалысы

Сатьяграха теориясы зорлықсыздық пен азаматтық қарсылықтың көптеген басқа да қозғалыстарына әсер етті. Мысалы, Мартин Лютер Кинг АҚШ-тағы Азаматтық құқықтар қозғалысына қатысты өз идеяларын қалыптастыруда Гандидің ықпалы туралы былай деп жазды: