Кіріспе

Британдық кинорежиссер және продюсер (1921–1995)

Джек Исаак Клейтон (1 наурыз 1921 – 26 ақпан 1995) – әдеби туындыларды экранға көшіруде сараланған британдық кинорежиссер және продюсер.

Шолу

1935 жылы жас "шайшы" ретінде мансабын бастаған Клейтон британдық киноиндустриясында алты жылға жуық жыл бойы еңбек етті. Ол британдық кино өндірісіндегі маңызды лауазымдарды шапшаң түрде өтеді, ал 1959 жылғы "Жоғарыдағы бөлме" (Room at the Top) драмасымен "Оскар" сыйлығын алып, режиссер ретінде халықаралық деңгейде танымал болды. Одан кейін Генри Джеймстің "Бұрылыс" (The Turn of the Screw) романы негізінде түсірілген, көпке танымал "Бескүнәлер" (The Innocents) атты қорқыныш фильмі жарық көрді (1961). Клейтонның жарқын болашағы болғандай көрінді, ол әріптестері мен сыншылар тарапынан жоғары бағаланды, бірақ бірнеше себеп оның мансабына кедерлес болды. Ол өзінің "қалағанымды түсірмеген фильм жоқ" екенін мойындаған, сондықтан басқа режиссерлер үшін хитке айналған фильмдерді (мысалы, "Шеңгел" - Alien) жиі қабылдамайтын "таңдамалы" режиссер еді. Сонымен қатар, оны сәуіксіздік және уақыттың қолайсыздығы қудалап жүрді – Голливуд студиялары оны қиын мінезді деп есептеді, ал студиялық саясат 1970-ші жылдары жоспарланған бірнеше фильмдерді тоқтатып, олардың дайындық кезеңінде немесе түсірілімге дейін жойды. 1977 жылы ол екі рет қиын жағдайға түсті: оның ағымдағы фильмі түсірілімге кіріспес бұрын екі аптаға тоқтатылды, ал бірнеше айдан кейін ол ауыр инсульт алды, ол оның сөйлеу қабілетін жойды және мансабын бес жылға тоқтатты. Өте аз фильмдеріне қарамастан, Джек Клейтонның туындылары әлі де бағаланып келеді, олар және олардың режиссері Паулин Кель, Роджер Эберт сияқты жетекші киносыншылармен, сондай-ақ Гарольд Пинтер, Мартин Скорсезе, Гильермо дель Торо, Франсуа Трюффо, Теннесси Уильямс және Стивен Спилберг сияқты киноиндустриясының әріптестерімен жоғары бағаланып, мақтауға ие болды.

Ерте өмір және мансап, 192158

Брайтон қаласында туған Клейтон өзінің мансабын 1929 жылғы "Қара қызыл розалар" фильмінде бала актер ретінде бастады. Жылдам конькимен сырғанаушы болу арманынан бас тартып, 1935 жылы 14 жасында Александр Корданың Денхам киностудиясына қосылды және шай әкеушіден бастап режиссердің ассистенты, содан кейін киномонтажшы болып өсті. 1930 жылдардың соңында Клейтон көптеген атақты британдық фильмдерде жұмыс істеді, оның ішінде алғашқы британдық Technicolor фильмі "Таң қанаттары" (1937) және американдық режиссерлермен де жұмыс жасады, мысалы Торнтон Фриландпен "Айдың үстінде" (1939) және Тим Уиланмен "Q Planes" (1939) фильмдерінде. Екінші режиссердің көмекшісі ретінде ол Корданың Technicolor жанрлы "Бағдат ұрысы" (1940) фильмінің үш түсіру тобын үйлестірді, ал бұрын "Бағдат ұрысы" фильмінің режиссерлерінің бірі Майкл Пауэллмен "Қара шпион" (1939) фильмінде жұмыс істеген. Ол сонымен қатар Дэвид Линге көмектесіп, құнды монтаж тәжірибесін алды, ол Шоудың "Майор Барбара" (1941) фильмінің монтажшысы (және титрде көрсетілмеген режиссері) болды.

"Адамзадалар" (1961)

Клейтон мансабының қалған бөлігінде сақталған үлгіге сәйкес, екінші фильмінде мүлдем басқа тәсіл қолданды, онда ол продюсер де, режиссер де болды. 1961 жылғы "The Innocents" атты арбалы оқиғасы, әйелдің ақыл-есінен айырылуы туралы, Генри Джеймстің классикалық "Бұралаң бұрылыс" атты әңгімесінен Трумэн Капоте тарапынан бейімделген, Клейтон оны алғаш рет 10 жасында оқыған. Сәтті кездейсоқтыққа орай, Клейтон 20th Century Fox компаниясымен тағы бір фильм түсіруге келісімшарт жасады, сондай-ақ Клейтон ұзақ жылдар бойы құрметтеген актриса Дебора Керр де келісімшартқа қол қойды, сондықтан ол Керрді үлкен, шалғай ағылшын елдік үйінде жұмыс істейтін, өзін-өзі шектеген үй шаруашылығын жүргізуші ретінде басты рөлге тағайындады; ол жетім қалған бауырлардың үй шаруашылығын жүргізуші болып жұмыс істейді, Giddens жас тәрбиеленушілерінің зұлым рухтармен толыққандығына көз жеткізе бастайды. Фильм тұрақты түрде көптеген жағынан жоғары бағаланады – Керрдің актерлік шеберлігі, оның мансабындағы ең жақсы рөлдердің бірі ретінде танылған; екі жас актердің – Мартин Стивенстің (Майлс) және Памела Франклиннің (Флора) мазасыз ойындары; француз композиторы Жорж Ауриктің құпиялы музыкасы; және әсіресе Фредди Френсистің қара-ақ кең экранды түсірілімдері. Клейтон бастапқыда Fox компаниясының фильмді CinemaScope форматында түсіру туралы талабына (оған ұнамайтын формат) наразы болғанымен, Френсис оны тиімді пайдалана алды, әрбір кадрды мұқият құрастырып, диалог сахналарында басты кейіпкерлерді экранның екі шетіне орналастыру сияқты жаңашыл тәсілдерді қолданды, немесе кадрдың шеттерін бұлыңғырлап, орталыққа назар аудару үшін арнайы жасалған фильтрлерді пайдаланды, бұл көрерменде елеусіз, бірақ мазасыздық сезімін тудырды. Капоттің сценарийі (Джон Мортимердің авторлық құқығы көрсетілмеген үлесімен) негізінен Уильям Арчибальдтың пьесасынан бейімделген. Ол үлкен коммерциялық табысқа жетпесе де, шығуымен бірге жағымды пікірлерге ие болды және жылдар өте келе оның беделі артып келеді. Паулин Каэл оны "бұрын-соңды жасалған ең әдемі және сәнді арбалы фильмдердің бірі" деп атады, ал Daily Express газетінің рецензенты Леонард Мосли оның премьерасынан кейін былай деп жазды: "Мен кинотеатрда отырып, жүйкелі шиеленістен кейін терімнің арқасындағы қышыманы сезінгенге 20 жылдан асты, бірақ осы аптада тағы да сол қорқынышты сезімді басымнан өткердім. Мен қан төгілмейтін және қабір қазылмаған фильмнен қорқып қалдым". Френсис пен Капоте екеуі де фильмдегі жұмыстарын өзінің экрандық мансабының ең жақсысы деп бағалады, және ол көптеген жетекші режиссерлер тарапынан психологиялық қорқыныштың классикасы ретінде кеңінен мойындалды. Франсуа Трюффо Клейтонды мейрамханада көріп, салфеткаға жазылған хат жіберді: "Бескүнәлер" - Хичкок Америкаға кеткеннен кейінгі ең жақсы ағылшын фильмі".

Қымыз жегіш (1964)

"Қабақ жегіш" (1964) фильмі жетекші британдық драматург Харольд Пинтердің Пенелопа Мортимердің романынан бейімделген сценарийімен және Клейтонның көп жылдық әріптесі Освальд Морристің операторлық жұмысымен көзге түсті. Ол Клейтон мен француз композиторы Жорж Делеру арасындағы бес ынтымақтастықтың біріншісі болды, сонымен қатар өрбудегі жұлдыз Мэгги Смиттің кинодағы дебюті де осы фильмде болды. Қазіргі заманғы Лондон қаласында өрбітіп, дағдарыстағы некені зерттейтін психосексуалдық драма. Энн Банкрофт табысты автор (Питер Финч) күйеуіне адасып, эмоционалды жағынан суық қатынаста болатын бай, орта жастағы әйел рөлінде ойнады. Бұл фильм, алдыңғы туындылары сияқты, сыншылардың кең мақұлдауына ие болды. Харольд Пинтер 1964 жылғы BAFTA сыйлығын "Үздік британдық сценарий" номинациясы бойынша жеңіп алды, ал Энн Банкрофт Канн кинофестивалінде "Үздік әйел актриса" және BAFTA сыйлығын "Үздік шетелдік актриса" номинациялары бойынша жеңіп алды. Ол сондай-ақ 37-ші "Оскар" сыйлықтарында "Үздік әйел актриса" номинациясына ие болды (бірақ Джули Эндрюске ұтылып қалды). Сыншылардың жоғары бағалауына қарамастан, фильм көрермендердің назарына ілікпеді, ал Клейтон кейіннен бұл фильм, өзінің басқа да жобалары сияқты, "қолайсыз уақыттың" құрбаны болды деген пікірін білдірді. Фильм редакторы Джим Кларк өндіріс процесін көбінесе жағымды тәжірибе ретінде еске алады, бірақ бұл оның Клейтонмен жұмыстық қарым-қатынасының аяқталуын білдірді. Канн кинофестивалінде көрсетілгеннен кейін Клейтон фильмнен бес минутты алып тастауға шешім қабылдады, бірақ Кларк қарсылық білдіргеніне қарамастан, Клейтон Энн Банкрофт кейіпкерінің Харродс ішінде психологиялық күйзеліске ұшыраған маңызды сахнасының көп бөлігін кесіп тастады. Кларк өзінің алаңдаушылығын Клейтонның ассистенті Джинни Симске сырлы түрде жеткізді, бірақ кейіннен Симс бұл туралы Клейтонға айтқан болуы мүмкін деп күдіктенді, өйткені Кларк келесі фильмінде жұмыс бастағаннан кейін, Клейтоннан фильмнің сәтсіздігі үшін оны кінәлаған, сондай-ақ Кларк "жобаның басынан қатыспаған" деген мазмұндағы ашулы хат алды. Бірақ Кларк бұл хатты Клейтон жазбаған болуы мүмкін деп күдіктенді, өйткені ол теріп жазылған еді, ал Клейтон "ешқашан теріп жазу машинасы қолданған емес".

"Анамыздың үйі" (1967)

Клейтонның төртінші фильмі және түсті түсірілген тұңғыш жұмысы – жалғыз анасының қайтыс болғанын жасырып, өз үйінде өмір сүре беретін балалар отбасы туралы ерекше психологиялық драма. Фильм коммерциялық тұрғыдан сәтсіз болғанымен, шығуымен бірге Роджер Эберт оған жоғары баға берді, ал жұлдыз Дирк Богард BAFTA үздік актер номинациясына ие болды. Кейін Стивен Спилберг бұл фильмге зор құрметпен қарады, ал Марк Лестер кейіннен «Оливер!» фильмінде басты рөлді сомдады. Джереми Брукстің қызы Маргарет Брукс (кейін Маргарет Леклер атымен танылды) және басқа бірнеше тәжірибесіз бала актерлер де түсірілімге алынды. Фильмнің әдемі музыкасын Жорж Делеру жазды, бірақ олар Клейтонмен келесі он бес жыл бойы бірге жұмыс істемеді. Жоғары сапалы және жақсы пікірлерге қарамастан, фильм көрермендермен байланыса алмады, ал Нил Синиард киноның кассалық табысына Ұлыбританиядағы «X» сертификатының, фильмді 16 жастан асқан көрермендерге ғана көрсетуге шектеу қойғанының кедергі келтіргенін айтады. Содан кейін Клейтон мансабында 1974 жылға дейін тағы бір фильм түсіруіне бөгет болған бірқатар қиындықтарға тап болды.

Ұлы Гэтсби (1974)

Клейтонның 1968 және 1982 жылдар аралығында аяқтаған жалғыз фильмі – оның жоғары беделді Голливудтағы Ф. Скотт Фицджеральдтың «Ұлы Гэтсби» (1974) фильмі болды. Клейтонның мансабындағы ең ірі және ең қымбат жоба, фильм табысқа жеткізе алатын барлық мүмкіндіктерге ие болды: Бродвейдегі легенда Дэвид Меррик продюсерлік етті, сценарийін Фрэнсис Форд Коппола жазды, операторлық жұмысын Дуглас Слокомб жасады, музыкасын Нельсон Риддл шығарды, сол кезеңнің ең танымал екі жұлдызы Роберт Редфорд пен Миа Фарро қатысты, сондай-ақ Брюс Дерн, Карен Блэк, Сэм Уотерстон, Скотт Уилсон, Лоис Чилс және 1949 жылғы фильм нұсқасында да ойнаған Голливуд ардагері Говард Да Силва сияқты күшті актерлік құрамы болды. Нил Синьярдтың сөзінше, актриса Али Макграу өзінің сол кездегі күйеуі, Paramount компаниясының өндіріс жетекшісі Роберт Эвансқа «Гэтсбиді» қайта түсіруді (өзінің Дейзи рөлінде ойнауын) ұсынған. Фильм расталған кезде Макграу Эвансты Стив Маккуинге алмастырды. Фильмге үлкен үміт артылғанмен, өкінішке орай, сыншылардың пікірі жағымсыз болды. Сыншылар екі басты рөлдегі актерлер арасындағы «химияның» жетіспеуіне де назар аударды, бұл пікір Фарроудың өзінің сөздерімен күшейді, ол кейіннен әріптесімен қарым-қатынас орнатудың қиын болғанын айтты, ол Уотергейт жанжалының дамып келе жатқан оқиғасына құмар болды және түсірілім алаңында болмағанда, бар уақытын теледидарда Уотергейт тыңдауының хабарларын тамашалауға жұмсады. Айырықша жағдай, нашар сынға қарамастан, фильм кассада сәтті болды және Клейтонның ең табысты фильмдерінің біріне айналды, 6,5 миллион долларлық бюджетке қарсы 26 миллион доллардан астам табыс тапты. Сонымен қатар, ол маңызды индустриялық сыйлықтарда жақсы көрсеткіштерді көрсетті: сол жылы екі «Оскар» (Теони В. Олдредж үшін «Ең жақсы костюм дизайны» және Нельсон Риддл үшін «Ең жақсы музыка»), үш «БАФТА» сыйлығы (Джон Бокс үшін «Ең жақсы көркемдік режиссерлік», Дуглас Слокомб үшін «Ең жақсы операторлық жұмыс» және Теони В. Олдредж үшін «Ең жақсы костюм дизайны»), сондай-ақ Карен Блэк үшін «Алтын глобус» сыйлығы («Ең жақсы қосалқы актриса») және тағы үш «Алтын глобус» номинациясы («Ең жақсы қосалқы актер» – Брюс Дерн мен Сэм Уотерстон, «Ең үміткер жаңа келген» – Сэм Уотерстон). Теннеси Уильямс өзінің «Естеліктер» кітабында (178-бет) былай деп жазды: «Менің ойымша, менің көптеген әңгімелерім мен бір актілі пьесаларым қазіргі заманғы кино үшін қызықты және пайдалы материал бере алады, егер олар Джек Клейтон сияқты кино шеберлеріне тапсырылса, ол «Ұлы Гэтсбиді» Скотт Фицджеральдтың романынан да асып түсетін фильмге айналдырды деп ойлаймын».

"Бұл жолмен бір жаман нәрсе келеді" (1983)

Клейтон 1977 жылы өткірген инсультінен кейін режиссерлікке қайта оралды. Оның жаңа фильмі – жиырма жыл бұрын жобаланған, бірақ іске асырылмаған тағы бір арман жобасы еді. Клейтонның қолына тигенге дейін Рэй Брэдберидің "Келген нәрсе қандай зұлым" фильмінің тарихы да қиын болған. Брэдбери алғашқы әңгімені 1948 жылы жазса, 1957 жылы ("Жаңбыр астында ән айтуды" 40 рет көргеннен кейін) оны 70 беттік сценарийге бейімдеп, Джин Келлиге сыйлық ретінде ұсынған. Клейтон шамамен 1959 жылы Брэдберимен кездесіп, фильмді түсіруге қызығушылық білдірген, бірақ Келли оны өндіру үшін қаржы таба алмаған. Брэдбери кейіннен осы әңгімені 1962 жылы жарық көрген романға дейін кеңейтті. 1983 жылы New York Times газетіне берген сұхбатында Брэдбери мен Клейтон жобаны қайтадан қолға алып, жандандырғандарын айтты. 1969 жылы Беверли-Хиллзде серуендеп жүргенде Брэдбери Питер Дугласпен (актер Кирк Дугластың ұлы) кездесті, ол кино өндіруші болуды армандаған. Ол Брэдбериден қолайлы сценарийлері бар ма деп сұрады, ал Брэдбери "Келген нәрсе қандай зұлым" дегенді ұсынды. Кездейсоқ, Клейтон сол күні Кирк Дугласпен түскі асқа отырды, және Дуглас режиссерден қандай фильмдер түсіргісі келетінін сұрағанда, Клейтон да "Келген нәрсе қандай зұлым" деп атады. Питер мен Кирк Дуглас кітапқа құқықтарды сатып алды, ал Брэдбери бес ай бойы өзінің 240 беттік сценарийін 120 бетке дейін өңдеді. Сценарий Paramount компаниясынан мақұлдау алды, бірақ одан кейін Paramount компаниясының өндіріс жетекшісі Дэвид Пикер мен студияның жаңа президенті Барри Диллер арасындағы тартысқа байланысты тоқтатылды. Брэдберидің айтуынша, Пикер сценарийді ұнатқан, бірақ Диллер "Пикер ұнатқанның барлығын жек көреді", сондықтан ол өндірісті тоқтатуға бұйрық берді. 1980-жылдардың басында Клейтон инсультінен жазылғаннан кейін Питер Дуглас жобаны Disney студиясына сата алды, Клейтон қайтадан режиссерлікке келісті. Алайда, фильмнің түсірілімі кезінде көптеген мәселелер туды. Клейтон мен Брэдбери режиссердің британдық жазушы Джон Мортимерді сценарийді қайта жазу үшін шақырғаннан кейін араздасып қалды. Клейтон фильмді қараңғы триллер ретінде түсірді, ол оның бұрынғы фильмдерінде зерттеген тақырыптарға оралды – табиғаттан тыс күштер және балаларды зұлымдыққа ұшырату. Ол түпнұсқалық нұсқасын ұсынған кезде студия оның ұзындығы мен қарқыны, коммерциялық әлеуетіне қатысты күмән білдірді және Disney фильмді бір жылға жуық уақытқа шығаруды тоқтатуға бел буды. Клейтон шеттетілді (бірақ режиссерлік құқығын сақтап қалды), ал Disney оны жөндеуге қосымша алты ай және шамамен 5 миллион доллар жұмсады, көптеген кесулер жасады, бастапқы музыканы алып тастады (оны "отбасылық" ету үшін) және жаңа көріністер түсірді (кейбіреулерінде қайта түсірудің ұзақ кешігуіне байланысты екі бала жұлдызы едәуір үлкен және биік болды). Американдық кино институтының каталогына сәйкес фильмнің негізгі түсірілімі 1981 жылдың 28 қыркүйегі мен желтоқсаны аралығында, ал қосымша түсірілімдер 1982 жылдың соңы мен 1983 жылдың басында жүргізілді. 1983 жылдың сәуір айының соңында шыққан фильмнің нұсқасы Disney-дің "отбасылық" тартымды коммерциялық фильмге деген талаптары мен Клейтонның оқиғаға қатысты қараңғы көрінісі арасындағы компромисс болды. Қосымша шығындарды азайту үшін редактор Аргайл Нельсон кіші жұмыстан босатылды, ал оның орнына көмекші редактор Барри Гордон тағайындалды (соның салдарынан фильмнің екі редакторы болды). Гордонға фильмді қайта өңдеу міндеті берілді және Disney-дің талабы бойынша Клейтонның кейбір көріністерін алып тастады. Ең ірі жоғалту – фильмді ашатын компьютерлік анимациялық сахна болды, ол қалаға Dark's Carnival-ді тасымалдайтын бос пойыздың келіп, сиқырлы түрде өз орнына орналасуын көрсетті. Көптен күткен сахна (Cinefantastique журналының 1982 жылғы санында егжей-тегжейлі талқыланған) жаңа технологияны Голливудтың ірі фильмінде алғаш рет қолдануға мүмкіндік берген болар еді, бірақ соңғы нұсқада тек бір қысқа CGI кадры сақталды. Клейтонның тағы бір алынып тасталған сахнасында балалардың бөлмесіне созылған алып денесіз қол болды, ол оларды ұстап алуға тырысты – студия бұл механикалық эффект жеткілікті реалистік емес деп шешіп, оны балалар бөлмесіне жәндіктердің кіріп келуінен тұратын жаңа сахнамен ауыстырды. 2012 жылы ко-жұлдыз Шон Карсон жаңа сахнаны түсірудің қорқынышты тәжірибесін еске алды. Брэдбериден жаңа ашылу баяндамасын жазуды (Артур Хилл оқыды) сұрады, ал Клейтон мен оның музыкалық серігі Жорж Делеру үшін тағы бір үлкен көңіл көшіру – Disney бастапқы музыканы "өте қараңғы" деп санап, оны Джеймс Хорнер жазған жаңа музыкамен ауыстырды. Делерудің саундтрегі (композитор Голливуд фильмдері үшін жазған ең жақсы музыка деп есептеген) 2011 жылға дейін Disney сақтауларында жасырын қалды, одан кейін студия француздық Universal лейблына шешімді CD-де бастапқы 63 минуттық студиялық жазбалардан 30 минуттық үзінділерді шығаруға рұқсат берді (Мик Николстың "Генри туралы" фильміне жазылмаған Делеру музыкасының үзінділерімен бірге).

Джудит Хирннің жалғыздық ықыласы (1987)

Клейтонның соңғы көркем фильмі – британдық «Джудит Хирннің жалғыз құмарлығы» (1987) болды, ол бұл жобаны алғаш рет 1961 жылы ұсынған. Брайан Мурдың осы аттас романынан бейімделген фильмде Мэгги Смит өмірінің мәнсіздігімен күрескен бойжеткен қыз рөлінде ойнады, ал музыкасын тағы да Жорж Делеру жазды. Бұл фильм Клейтонға көп жылдан бері алғаш рет сыншылардың жоғары бағасын әкелді, ал бұрынғы серігі Ларри Макмертри бұл туындыны «Брайан Мурдың ең керемет жұмысы, және, мүмкін, Джек Клейтонның да ең жақсы фильмі» деп атады.

Memento Mori (1992) (Қазақ тілінде)

Клейтон 1992 жылы Мэгги Смит пен Жорж Делерумен өзінің соңғы экрандық жобасы үшін қайта қосылды, сонымен қатар ол алғашқы комедиялық туындысын жасады – Мюриэл Спарк романы негізінде түсірілген BBC теледидарлық "Memento Mori" адаптациясы. Ол бұл жобаның сценарийін бірлесіп жазды және бұл әңгімені алғаш оқыған кезде "Room at the Top" фильмін түсіріп жүрген кезінде ойлап қойған болатын. Мэгги Смит, Майкл Хордерн және Тора Хирд сияқты актерлердің қатысуымен "Memento Mori" көңіл көтеру мен қартаю туралы терең ойлар мен толғаныстарды жеткізді. Фильм 1992 жылдың сәуір айында көрсетілді, бұл Жорж Делерудің 67 жасында Голливудта қайтыс болғаннан кейін бір ай өткен соң болды. Нил Синьярдтың сөзінше, Клейтон "Драйвинг Мисс Дейзи" фильмінің сәттілігінен кейін осы фильмді түсіруге батылдық алды, себебі ол "қарттық тақырыбының кассалық табысқа кедерілмес екенін көрсетті". Клейтон осы жобаны BBC-ге ұсынды, ал телеарна "Шын мәнінде, қатты ақымақ" және "Қараңғы сәуір" сияқты "теледидар үшін жасалған" фильмдердегі жақындағы жетістіктерінен кейін мұндай жобаға құлшыныс білдірді. Фильм сонымен қатар әлемдік фестивальдерде көрсетіліп, жақсы пікірлер алды және бірнеше марапатқа ие болды, оның ішінде Ұлыбритания Жазушылар гильдиясының "Ең үздік сценарий" сыйлығы да бар еді.

Карьера проблемалары мен іске асырылмаған жобалар

Клейтон жоғары сынға ие болғанына қарамастан, "Анамыздың үйі" фильмінің шығуынан кейін мансабында бірнеше кері кетулерге тап болды. "Анамыздың үйі" (1967) мен "Зұлымдық осылай келеді" (1983) фильмдері арасындағы он жарым жыл ішінде ол режиссер ретінде тек бір фильмді аяқтады – "Ұлы Гэтсби" (1974). Мұның бір себебі – Клейтонның кинорежиссер ретінде өте жоғары талапкерлігі; ол өте қаталдығымен, талғамымен, жұмысына ұқыпты және мұқият қанағаттануымен, және өзін қайталамау ниетімен белгілі болды. Оның өмірбаянында айтылғандай, Клейтон "өзі жасағысы келмеген фильмді ешқашан түсірмеді". Осыдан кейін ол "Жоғарғы бөлме" фильмінен кейін көптеген маңызды фильмдерден бас тартты. 1969 жылы кітапқа деген сүйіспеншілігіне қарамастан, ол "Аттарды атып өлтіреді" фильмін түсіруден бас тартты, себебі ол дайын түсірілімге және актерлер таңдалған фильмді қабылдағысы келмеді. Бірақ оның шешімі оның орнына келген Сидни Поллакқа мансаптық мүмкіндік берді. "Үнсіздік" (Fox, 1977) – нәсілдік шиеленістер туралы заманауи қалалық триллер, Джеймс Кеннауэйдің романы бойынша, ақ жігіт қара топтың қуып жете беруінен қашып, үнсіз афроамерикандық әйелдің пәтерінде жасырынады. Фильм түсірілімге кіріспес бұрын екі аптаға тоқтатылды, бұл Клейтон үшін ауыр соққы болды. Қызықты жағдай, Голливудтың атқарушы директоры Барри Диллер 1970-ші жылдары Клейтон түсірмек болған үш фильмнің сәтсіз аяқталуына жауапты болды. 1970 жылы Клейтонның Рей Брэдберидің "Зұлымдық осылай келеді" романы бойынша фильм жасау жоспары Диллердің (жақында Paramount Pictures президенті болып тағайындалған) және Paramount компаниясының өндіріс жетекшісі Дэвид Пикер арасындағы билік күресінен уақытша құлдырады, содан кейін Диллер жобаны тоқтатты. Бес жылдан кейін Диллер Клейтоннан "Жіберілген" романын рұқсатсыз алып, Роман Поланскиге берді. Соңында, 1977 жылы "Үнсіздік" түсірілімге кіріспес бұрын екі аптаға тоқтатылды – ирониялық түрде, тағы да Диллердің, Paramount компаниясын тастап 20th Century Fox басшысы болғаннан кейін. 1977 жылы "Үнсіздік" фильмінің тоқтатылуына өтемақы ретінде Fox Клейтонға Дэвид Гиллер мен Дэн О'Бэннонның қатысуымен жаңа ғылыми-фантастикалық сценарий түсіру мүмкіндігін ұсынды, бірақ Клейтон фильмді ("Шетелдік") қабылдамады, ол ақырында Ридли Скоттқа берілді, ол Сидни Поллак сияқты, мансабын дамытты. Бірнеше айдан кейін Клейтон ауыр инсульт алды, ол оның сөйлеу қабілетін жойды. Оған әйелі Хая және жақын достары көмектесті, бірақ ол кейіннен өзінің жағдайын жасырғанын айтты, себебі ол ауруы белгілі болса жұмыс таба алмауынан қорқыды. Ол бес жыл бойын басқа тапсырмаға кіріспеді. "Борн идентитісі" (1983) – "Зұлымдық осылай келеді" фильмін аяқтағаннан кейін Клейтон Роберт Лудлумның ең көп сатылған шпиондық триллерінің киноадаптациясын түсіру үшін шақырылды, онда Бёрт Рейнольдс Джейсон Борн рөлін ойнауы тиіс болды. Клейтон Рейнольдспен бірнеше жыл бұрын, Рейнольдстың сол кездегі әріптесі Салли Филдпен іске аспаған жобада жұмыс істегенде кездескен. Клейтон Рейнольдстың актерлік әлеуеті толыққанды ашылмаған жұлдыз деп ойлады. Өндіріс орын мәселесі мен Рейнольдстың кестесіне байланысты бірнеше рет кейінге шегерілді және "өндірістік тозаққа" түсті. Клейтон 1988 жылғы телефильм нұсқасына немесе Мэтт Деймонмен 2002 жылғы табысты кинотеатрлық фильмге қатыспады (ол Лудлумның романынан көп ерекшеленеді).

Жеке өмір

Дінін сұрағанда: "Бұрын католик болған" деп жауап берді. Клейтон үш рет үйленген, алғашқысы 1947 жылы актриса Кристин Норденмен болған, бірақ олар 1953 жылы ажырасып кетті; сол жылы ол француз актрисасы Кэтрин Кэтпен қайтадан үйленді, бірақ бұл осылай ұзаққа созылмады. 1984 жылы үшінші рет израильдік актриса Хая Хараретке үйленді, ол өмірінің соңына дейін оның әйелі болды. Клейтон 1995 жылдың 25 ақпанында Англияның Слау қаласындағы ауруханада қысқа аурудан кейін жүрек талмасынан қайтыс болды. Бұрынғы әріптесі Джим Кларкқа Клейтон үлкен мүмкіндік берді, оны "The Innocents" фильміне редактор ретінде жұмысқа алды. Олар фильм түсірілімі кезінде жақын дос болып, бірге ішіп-жеуге әдеттенген. 2010 жылы жарық көрген "Dream Repairman" атты естеліктерінде Кларк олардың жеке және кәсіби қарым-қатынасы туралы, сондай-ақ режиссердің көбінесе қайшы келетін мінездік ерекшеліктері туралы бірқатар ойлармен бөлісті, оны ол "өте күрделі тұлға, жұмсақ қолғаптың ішіндегі темір жұдырық" деп еске алды. "Ол күрделі адам еді – ол тым көп ішіп, тым көп темекі шегіп, қауіпті түрде болжамсыз болды. Джек барда төбелес шығаратын, ашуланса, адамдарға қол жұмсауға дайын тұратын. Бірақ ол сонымен қатар сүйкімді де тартымды болды, бұл оның көптеген кемшіліктерін жасыратын". Кларк Клейтонның көбінесе әдемі мінезді болғанымен, кейде ашуға бейім екенін айтты. Ол Симстің "Бескүнәсіздер" фильмінің алдын ала көрсетілімінен кейінгі сыншылардың пікірлерімен байланысуда кешіккенін еске алды. Симс ақыры оған хабарласқанда, Клейтон (қатысуға тым қорқып) ашуға беріліп, телефон арқылы Симсті қатты сөккен. Келесі күні таңертең Кларк Клейтонның студиясына келгенде, Клейтонның Блай үйінің үлкен гипстен жасалған макетін толыққанды қиратқанын және олармен сөйлесуден бас тартатынын көрді. Кларк Клейтонмен "The Innocents" және "The Pumpkin Eater" фильмдерінде жұмыс істегенімен, олардың еңбек қарым-қатынасы мен достығы соңғы фильмнен кейін аяқталды, себебі Клейтон Кларкқа фильмнің сәтсіздігі үшін кінә таққан ашулы хат жіберді. Екеуі Голливудтағы Paramount Studios-та қайта кездесті, Клейтон "Ұлы Гетсби" фильмінде жұмыс істеп жүргенде, сол кезде (Кларктың сөзінше): "(Клейтон) кеңсесінің терезесінен орындықты лақтырып, барлығын дүрліктірді. Офистің терезесі бірінші қабатта болды, ал орындық бір басшының тұрақтап қойған Мерседесіне түсті".