Кіріспе
13 ғасыр қолжазбалар жинағы. Codex Gigas ("Жоңғар кітап";) – әлемдегі ең үлкен сақталған ортағасырлық жарықтандырылған қолжазба. Романдық монастырь кітап өндірісінде мұндай үлкен жарықтандырылған кітаптар жиі кездесетін, бірақ тіпті олардың арасында Codex Gigas-тың беттерінің мөлшері ерекше. Қолжазбадағы Иблистің толық бетке суреттелген бейнесі және кітаптың жаратылуына байланысты аңыз салдарынан "Ібіліс Киелі кітабы" деп те аталады. Бұл қолжазба 13 ғасырдың басында Богемиядағы Подлажице бенедикт монастырында, қазіргі Чехия аймағында жасалған. Қолжазбада Латын тілінде жазылған толық Вульгата Киелі кітабы және басқа да танымал еңбектер қамтылған. Ескі және Жаңа өсиеттердің арасында ортағасырлық танымал анықтамалық еңбектердің таңдамасы бар: Иосиф Флавийдің "Иудейлердің көнелігі" және "De bello iudaico", Севильский Исидордың "Этимология" энциклопедиясы, Прагалық Космастың "Chronica Boemorum" хроникасы, сондай-ақ медициналық еңбектер: трактаттардың "Арс медицина" жинағының ерте нұсқасы және Константин Африкалықтың екі кітабы. Ақырында бұл кітаптар Прагадағы Рудольф II императорлық кітапханасына жеткізілді. 1648 жылы отыз жылдық соғыс кезінде шведтер бүкіл жинақты соғыс олжасы ретінде алып кетті, ал қазіргі таңда қолжазба Стокгольмдегі Швеция Ұлттық кітапханасында сақтаулы және жалпы жұртшылыққа көрсетіледі.
The Codex Gigas ("Giant Book"; ) is the largest extant medieval illuminated manuscript in the world, at a length of Very large illuminated bibles were typical of Romanesque monastic book production, but even among these, the page size of the Codex Gigas is exceptional. The manuscript is also known as the Devil's Bible due to its highly unusual full page portrait of Satan, and the legend surrounding the book's creation. The manuscript was created in the early 13th century in the Benedictine monastery of Podlažice in Bohemia, now a region in the modern day Czech Republic. The manuscript contains the complete Vulgate Bible, as well as other popular works, all written in Latin. Between the Old and New Testaments are a selection of other popular medieval reference works: Josephus's Antiquities of the Jews and De bello iudaico, Isidore of Seville's encyclopedia Etymologiae, the chronicle of Cosmas of Prague (Chronica Boemorum), and medical works: an early version of the Ars medicinae compilation of treatises, and two books by Constantine the African. Eventually finding its way to the imperial library of Rudolf II in Prague, the entire collection was taken as spoils of war by the Swedes in 1648 during the Thirty Years' War, and the manuscript is now preserved at the National Library of Sweden in Stockholm, where it is on display for the general public.
Сипаттама
Кодекстің кітап мұқабасы ағаш тақтайшалардан жасалған, беті былғарымен қапталған, әсем металл қоршаулары мен безеулері бар. Ұзындығы, ені және қалыңдығы артық болғандықтан, бұл белгілі ең үлкен ортағасырлық қолжазба. Салмағы – 75 кг, Codex Gigas 310 жапырақтан тұрады, олар 160 есек немесе, мүмкін, бұзау терісінен жасалған деген мәлімдеме бар, жалпы көлемі шамамен 900 бетке жетеді. Қолжазбада қызыл, көк, сары, жасыл және алтын түстермен салынған суреттер бар. Киелі кітаптар мен жылнама кітаптарының басындағы әріптер бірнеше түспен әсемделіп, кейде беттің көп бөлігін алып жатады; олардың 57-сі сақталған. Жаратылыс кітабының бастамасы жоқ. Сонымен қатар, 20 әріптің басында көгілдір әріптер және қызыл жүзімдік өрнектер бар. Жаратылыс кезіндегі аспан мен жерді бейнелейтін екі сурет бар, олар көк және жасыл шеңберлер түрінде бейнеленген, ішінде күн, ай, жұлдыздар және құрлықсыз теңіз планетасы бар. Кітаптар ішіндегі үлкен әріптер қатты үлкейтіліп, 5-6 қатар мәтін биіктігіне жетеді, қызыл сиямен жазылып, беттің шетіне орналастырылған. Мәтін ішіндегі, жазбаның басы сияқты маңызды емес бөліктері сәл үлкейтіліп, әріптердің айналасында сары түсті сиямен ерекшеленеді. Кодекс біркелкі көрінеді, себебі жазу стилі өзгермейді, жазушының жасы, ауруы немесе көму белгілері байқалмайды. Бұл кітаптың өте қысқа мерзімде жазылғаны туралы сенімге әкелген болуы мүмкін (қараңыз § Аңыз), бірақ ғалымдар оны аяқтауға 20 жылдан астам уақыт кеткен деген теорияны зерттей бастады. Кодекстің ерекше ұзындығы, көлемі және егжей-тегжейлілігі оны бір түнде бір жазушының, Ібілістің көмегімен жазғаны туралы аңызға себеп болды. Бастапқыда 320 парақтан тұрған, бірақ кейіннен олардың он екісі алынып тасталған. Парақтарды кім және қандай мақсатпен алып тастағаны белгісіз.
Ібілістің мысалы
290-шы беттің алды жағы, көбінесе бос, ШаЙтанның суретін қамтиды, шамамен ... биіктігінде. ШаЙтанның тіке қарсысында жұмақтың толық беттік бейнесі бейнеленген, осылайша Жақсылық пен Жамандықтың қарама-қарсы кескіндерін қатар қояды. ШаЙтан алға қарап, екі қолын жоғары көтеріп, серпіліспен бүгілген күйде көрсетілген. Ол ақ түсті шалбар киген, үстіне кішкентай, үтір тәрізді қызыл сызықтар салынған. Бұл сызықтар егемендіктің кең таралған символы – күміс шегір құйрығы деп түсіндірілген. Оның құйрығы жоқ, ал денесі, қолдары мен аяқтары қалыпты адам пропорциясында. Оның қолдары мен аяқтарында әрқайсысы төрт саусақ және төрт бақайбар бар, олардың ұштарында үлкен тырнақтары орналасқан; оның тырнақтары мен үлкен мүйіздері қызыл түсті. Оның үлкен, қою жасыл басы бар, ал шашы тығыз бұйралар түрінде басқапқа ұқсайды. Көздері кішкентай, қызыл қарындары бар, ал қызыл ұштары бар құлақтары үлкен. Ашық аузынан кішкентай ақ тістері көрінеді, ал аузының екі бұрышынан екі ұзын қызыл тіл шығып тұрады. Екі тілді еске түсіру – христиан иконографиясындағы Шайтанның бір түрі болып табылатын жыланның тілді екіге бөлуіне ұқсас. "Екі тілді сөйлеу" – ежелгі кітаптық метафора (Nordenfalk 1975, № 15). Бұл екі беттік таралымға дейінгі бірнеше беттер сары әріптермен қара пергаментке жазылған және кодекстің қалған бөлігінен өзгеше, өте мұңды атмосфераға ие. Түс өзгергенінің себебі – ғасырлар бойы оқырмандар осы суретті қарап, беттерді жарыққа бұрған.
Тарих
Аңыз бойынша, кодекс Герман Усақталған (Herman the Recluse) тарапынан Чехиядағы Хрудим қаласына жақын Подлажицедегі бенедиктин монастырында жасалған. Монастырь 15 ғасырда гусит революциясы кезінде қиратылған, бірақ қазір Храст қалалық мұражайында макетімен белгіленген. Кодекстегі жазбалар 1222 жылы аяқталады. Ол жазылғаннан кейін көп ұзамай бенедиктиндер оны Седлец монастырының цистерциандық монахтарына кепілге берді, онда ол 70 жыл сақталды. Бржевновтағы бенедиктин монастыры 13 ғасырдың соңында Киелі кітапты қайтарып алды. 1477 жылдан бастап ол Брумовтағы монастырь кітапханасында болды, ал 1594 жылы Прагаға император Рудольф II жинағына жеткізілді. 1648 жылы Отыз жылдық соғыс аяқталғанда, швед әскері бүкіл жинақты соғыс олжасы ретінде алып кетті. 1649 жылдан бері қолжазба Стокгольмдегі Швеция Корольдік кітапханасында сақтаулы. 1697 жылдың 7 мамырында Стокгольмдегі Тре Кронр сарайында болған өрт Корольдік кітапхананың көп бөлігін жойды. Кодекс Гигас терезеден лақтырылды; викарий Иоганн Эрихсонс айтқандай, ол жерге түсіп, жанында тұрған адамды жарақаттады. National Geographic деректі фильмінде қолжазба сарапшыларымен сұхбаттасулар өтті, олар қолжазбаның бір жазушының еңбегі екенін көрсететін нақты дәлелдер (қолжазба талдауы және Герман Усақталғанға (Hermann Inclusus) сілтеме) бар екенін айтты.
Мазмұны
Алғашқы бетте екі еврей алфавиті бар. Сонымен қатар, ертедегі кириллица және глаголица әліпбилерімен бірге қосымшалар да бар (1-фолио). Кодекстің шамамен жартысы (f. 1–118) Вулгата нұсқасындағы толық латын Библиясынан тұрады, тек Елшілердің істері мен Аян кітабы Вулгатадан бұрынғы нұсқадан алынған. Олар былай тізбектеледі: Текбас кітабынан Рут кітабына дейін; Ишая; Еремия; Барух; Арықтаулар жыры; Даниял; Осиядан Малахиға дейін; Әйүп; Самуил мен Патшалар кітабы; Забурлардан Сүлейменнің Әніне дейін; Сүлейменнің даналығы; Исаның даналығы; Жылнамалар; Ездр; Тобит; Юдит; Естер; және Маккавейлер. Содан кейін Иосифтің екі еңбегі яһудилердің тарихын жалғастырады (f. 118–178). Иосиф Флавийдің Жаратылыс туралы әңгімені баяндайтын алғашқы беті, Аспан мен Жердің суреттерімен шетінде безендірілген (f. 118v). Бұл еңбектерден кейін Исидордың «Этимологиясы» (f. 201–239) және медициналық еңбектер (f. 240–252) келеді. Бір бос беттен кейін, Жаңа Өсиет Матайдан Елшілердің істеріне, Жақыптан Аянға және Римдіктерден Еврейлерге дейін басталады (f. 253–286). Бұдан кейін, жалпы дұғалар жазылған бірнеше беттер және «Үш серт және екі дұға» беті келеді, олардың кейбіреулері еврей дереккөздерінен белгілі (f. 286–291). Осы бөлімнің 289–90 беттерінде Көктегі қала мен Шайтанның толық беттік суреттері орналасқан. Содан кейін Прагалық Косманың «Chronica Boemorum» (f. 294–304) келеді. Подлажице монастырындағы бауырластардың тізімі, некрологтары бар күнтізбе, сиқырлы формулалар, мейрамдардың басталуы және басқа да жергілікті жазбалар кодексті аяқтайды (f. 305–312). Шығарманы қайта жасауға жасалған сынақтарда, тек каллиграфияны, суреттер мен әшекейлерсіз көшіруге жиырма жыл үздіріспей жазу қажет болады деп есептелді.