Кіріспе
Персоналды іріктеу – адамдарды жұмысқа алу (немесе, сирек жағдайларда, қызмет бабымен жоғарылату) үшін жүйелі қолданылатын процесс. Бұл термин процестің барлық аспектілеріне қатысты болғанымен (іздеу, іріктеу, жұмысқа орналастыру, бейімдеу, корпоративтік мәдениетке енгізу және т.б.), ең көп таралған мағынасы – жұмыскерлерді іріктеуге бағытталған. Осы тұрғыда, іріктеуден өткен үміткерлер ұйымға ең көп пайда әкелетін және ең табысты болатын адамды таңдау мақсатымен, қабылданбаған үміткерлерден бөлінеді. Іріктелгендердің ұжымға тигізер әсері, олардың жетістіктері немесе ұйымдағы қызмет мерзімі арқылы айқындалады. Іріктеу процедурасы – адам туралы мәліметтерді жинау және осы адамды жұмысқа алу қажеттігін анықтау үшін стратегия қолданады. Қолданылатын стратегиялар жұмыс күшін іріктеуге қатысты қолданыстағы заңнамаға сәйкес болуы керек.
Personnel selection is the methodical process used to hire (or, less commonly, promote) individuals. Although the term can apply to all aspects of the process (recruitment, selection, hiring, onboarding, acculturation, etc.) the most common meaning focuses on the selection of workers. In this respect, selected prospects are separated from rejected applicants with the intention of choosing the person who will be the most successful and make the most valuable contributions to the organization. Its effect on the group is discerned when the selected accomplish their desired impact to the group, through achievement or tenure. The procedure of selection takes after strategy to gather data around a person so as to figure out whether that individual ought to be utilized. The strategies used must be in compliance with the various laws in respect to work force selection.
Сұхбаттардың жарамдылығы
Сұхбаттың жарамдылығы жұмыс өнімділігін болжауда сұхбаттардың қаншалықты тиімді екенін көрсетеді. Вейснер мен Кроншоудың (1988) жасаған ең толық мета-талдамалық шолуында авторлар сұхбат форматының (жеке және комиссиялық) және құрылым деңгейінің (құрылымды және құрылымсыз) сұхбат жарамдылығына қалай әсер ететінін зерттеді. Зерттеу нәтижелері көрсеткендей, құрылымды сұхбаттар құрылымсыз сұхбаттарға қарағанда едәуір жоғары орташа түзетілген жарамдылықты көрсетті (0,63-ке қарсы 0,20), ал консенсус бағалауларын қолданатын құрылымды комиссиялық сұхбаттар ең жоғары түзетілген жарамдылыққа ие болды (0,64). МакДэниел, Уэтцел, Шмидт және Маурердің «Сұхбаттардың жарамдылығына қатысты толық шолу және мета-талдама» (1994) атты мақаласында авторлар одан әрі жылдамдап, үш түрлі сұхбат мазмұнының (жағдайлық, жұмысқа қатысты және психологиялық) жарамдылығын қарастырды. Олардың мақсаты жиналған мазмұнның түріне байланысты жарамдылықтың болу мүмкіндігін зерттеу болды. Олар мазмұнның үш түрін былай анықтады: жағдайлық мазмұн – сұхбаттасушы ұсынған нақты жағдайларда сұхбатталатын адамның қалай әрекет ететіні туралы ақпаратты алуға бағытталған сұрақтар. Мысалы, сұхбатталатын адам әріптесінің этикалық емес әрекеті туралы хабарлай ма, әлде оны жіберуді таңдай ма деген сұрақ. Жұмысқа қатысты сұрақтар сұхбатталатын адамның бұрынғы тәжірибесі мен жұмысқа қатысты ақпаратын бағалауға арналған. Психологиялық сұхбаттарда сұхбатталатын адамның жұмысқа деген көзқарасы, жауапкершілігі, адалдығы сияқты жеке қасиеттерін бағауға бағытталған сұрақтар қойылады. Авторлар жоғарыда аталған үш мазмұн түріндегі сұхбаттардың жарамдылығына қатысты барлық бұрынғы зерттеулердің мета-талдамасын жүргізді. Олардың нәтижелері көрсеткендей, жұмыс өнімділігі критерийлері бойынша жағдайлық сұхбаттар жұмысқа қатысты сұхбаттардан жоғары орташа жарамдылықты (0,50) көрсетсе, жұмысқа қатысты сұхбаттар психологиялық сұхбаттардан жоғары орташа жарамдылықты (0,39) көрсетті, ал психологиялық сұхбаттардың жарамдылығы ең төмен (0,29) болды. Бұл сұхбат жұмыс өнімділігін болжау үшін қолданылса, жұмысқа қатысты немесе психологиялық сұхбаттардан гөрі жағдайлық сұхбаттар жүргізудің тиімдірек екенін білдіреді. Екінші жағынан, сұхбаттар үміткердің оқу өнімділігін болжау үшін қолданылса, жұмысқа қатысты сұхбаттардың орташа жарамдылығы (0,36) психологиялық сұхбаттардың орташа жарамдылығынан (0,40) сәл төмен. Сұхбаттың мазмұнынан өзгеше, авторлардың сұхбат жарамдылығын талдауы сұхбатты қалай жүргізгенін бағауды қамтыды. Бұл жерде екі сұрақ туындады: құрылымды сұхбаттар құрылымсыз сұхбаттардан жақсырақ па және комиссиялық сұхбаттар (бірнеше сұхбаттасушымен) жеке сұхбаттардан жақсырақ па? Бірінші сұраққа – құрылымды сұхбаттар құрылымсыз сұхбаттардан жақсырақ па? – берген жауабында авторлар құрылымды сұхбаттардың, мазмұнына қарамастан, жұмыс өнімділігі критерийлерін болжауда құрылымсыз сұхбаттардан жақсырақ екенін (0,44-ке қарсы 0,33) көрсетті. Алайда, оқу өнімділігі критерийі қолданылғанда, құрылымды және құрылымсыз сұхбаттардың жарамдылығы шамалы ерекшеседі (0,34 және 0,36). Комиссиялық сұхбаттардың жеке сұхбаттармен салыстырғандағы жарамдылығын зерттеу үшін зерттеушілер тағы бір мета-талдама жүргізді. Нәтижелер көрсеткендей, жеке сұхбаттар комиссиялық сұхбаттардан жақсырақ (0,43-ке қарсы 0,32). Бұл жеке сұхбат құрылымды немесе құрылымсыз болған кезде де дұрыс. Жұмыс өнімділігі, оқу өнімділігі және қызмет мерзімі критерийлері арасындағы сұхбат жарамдылығының айырмашылықтарын зерттегенде, зерттеушілер сұхбаттардың жұмыс өнімділігі мен оқу өнімділігін болжауда шамалы дәлдікке ие екенін анықтады (0,37-ге қарсы 0,36), бірақ қызмет мерзімін болжауда азырақ дәлдік көрсетті (0,20).
Танымдық қабілет пен тұлғалық тестілердің жарамдылығы
Мета-талдау нәтижелеріне сүйенсек, когнитивтік қабілет тестілері барлық психологиялық тестілердің ішінде ең жарамды болып көрінеді және көптеген мамандықтар үшін жарамды. Дегенмен, бұл тесттер ұзақ мерзімді жұмыс өнімділігін болжауға қарағанда, оқу критерийлерін жақсырақ болжайды. Когнитивтік қабілет тестілері жалпылану артықшылығына ие. Сондықтан оларды әртүрлі ұйымдар мен жұмыс орындарында қолдануға болады және оларды қолданатын компаниялар үшін үлкен экономикалық пайда әкелетіні дәлелденді (Gatewood & Feild, 1998; Heneman et al., 2000). Бірақ когнитивтік тестілеудің жоғары жарамдылығына қарамастан, оны іріктеу құралы ретінде жиі қолданбайды. Мұның басты себебі – когнитивтік қабілетті тексерудің теріс әсер ететіні дәлелденді. Жалпы алғанда, испандар мен афроамерикандықтар жалпы халықтан төмен нәтижелер көрсетеді, ал азиялық американдықтар сияқты басқа топтар жоғары нәтижелер көрсетеді (Heneman et al., 2000; Lubenski, 1995). Когнитивтік қабілетті тексеруге қатысты құқықтық мәселелер 1971 жылғы танымал Griggs v. Duke Power ісі бойынша Жоғарғы соттың шешімімен күшейді. Бұл істе Жоғарғы сот, егер іріктеу тестісі қорғалған топ мүшелеріне теріс әсер етсе, компания тестіні қолдану бизнестің жұмыс істеуі үшін «кәсіби қажеттілік» екенін көрсету арқылы оны қорғауға қабілетті болуы керек деп шешті. Соттар кәсіби қажеттілікті тар мағынада түсіндіріп, компаниялардан басқа қолайлы іріктеу нұсқасы жоқ екенін көрсетуді талап етеді (Sovereign, 1999). Нәтижесінде көптеген компаниялар когнитивтік қабілетті тексеруден бас тартты (Steven L. Thomas & Wesley A. Scroggins, 2006). Іріктеуде когнитивтік қабілетті тексерудің пайдалылығы кеңінен қабылданса да, тұлғалық тестілеудің пайдалылығы салыстырмалы түрде жақында ғана мойындалды. Тарихи тұрғыдан алғанда, элементтердің мазмұнына байланысты жеке өмірге қол сұғу мүмкіндігі және төмен болжамды жарамдылық оны іріктеу құралы ретінде қолдануды күмәнді етті (Hogan, Hogan, & Roberts, 1996). Бірақ когнитивтік қабілетке байланысты құқықтық қиындықтарға байланысты, тұлғалық құралдарға қызығушылық жақында қайта жанданды (Schmidt, Ones, & Hunter, 1992). Кейбіреулер тұлғалық тестілеуді когнитивтік қабілет тестілеуімен үйлестіру теріс әсерді азайта отырып, жарамдылықты арттырудың бір жолы болуы мүмкін деп ұсынды (Ryan, Ployhart, & Friedel, 1998). Себебі, кейбір тұлғалық ерекшеліктер жеке тұлғаның интеллектуалдық қабілетін пайдалануын жақсартады, ал басқалары оны шектейді (Kaufman & Lichtenberger, 1999). Сондықтан, қабілеттілік тестіне тұлғалық сипаттаманы қосу жарамдылықты арттырып, іріктеу жүйесінің теріс әсерін азайтуға тиіс. Бірақ соңғы зерттеулер бұл болжамның дұрыс еместігін көрсетті, өйткені топ арасындағы айырмашылықты аз тудыратын болжаушыны (яғни тұлғалық тест) топ арасындағы айырмашылықты көп тудыратын болжаушыға (яғни когнитивтік қабілет тесті) қосу, көбінесе күтілетіндей теріс әсерді азайта қоймайды (Bobko, Roth, & Potosky, 1999; Schmitt, Rogers, Chan, Sheppard, & Jennings, 1997). Тұлғалық тестілерді когнитивтік қабілет өлшемдерімен пайдалану теріс әсерді азайтуда күтілген нәтиже бермесе де, тұлғалық өлшемдерді когнитивтік қабілет өлшемдеріне қосып, күрделі болжаушы ретінде пайдалану маңызды қосымша жарамдылықты қамтамасыз етеді (Bobko et al., 1999; Schmitt et al., 1997). Бұл зерттеулер болжаушы композиттердің жарамдылығы баламалы болжаушыларды когнитивтік қабілетпен бірге қолданғанда ең жоғары екенін анықтады. Бұл болжаушылардың үйлесімі ең жоғары болжамды жарамдылыққа әкелгенімен, когнитивтік қабілетті осы баламалы болжаушылармен қосу теріс әсер ету мүмкіндігін арттырды (Steven L. Thomas & Wesley A. Scroggins, 2006). Қорыта айтқанда, когнитивтік қабілетті тексерудің өзі жоғары жарамдылыққа ие екені дәлелденді, бірақ теріс әсерге қатысты мәселелер бар. Ал тұлғалық тестілер, тарихи тұрғыдан алғанда, тұлғаның не екендігі туралы жалпы түсінік болмауы және стандартталмаған өлшемдердің болуы салдарынан тиімділігі төмен болды. Бірақ зерттеулер көрсеткендей, ұйымдар үшін ең жақсы әдіс – оңтайлы нәтижеге жету үшін когнитивтік қабілетті және тұлғалық тест сияқты қосымша өлшемді қамтитын болжау құрамын жасау.
Болжамдаушы жарамдылық және таңдау коэффициенті
Жаңадан жұмысқа қабылданған қызметкерлердің сапасын екі маңызды фактор анықтайды: болжамдық жарамдылық (әрі қарай – болжамдық жарамдылық) және іріктеу коэффициенті. Іріктеуге қолданылатын болжамдар толық жарамдылықтан және шашыраңқылықтан кем болады. Шашыраңқылық сызбалары және басқа да болжам жасау әдістері, мысалы, сарапшылық бутстрап және индекс модельдері, болжам моделін жетілдіруге және қателерді анықтауға көмектеседі. Критерийлік шегі – жұмысқа алу ұйымы белгілеген стандарт бойынша табысты және табыссыз орындаушыларды ажырататын нүкте. Шын оң нәтижелер – іріктеу тестісін өткеннен кейін жұмыста табысқа жетеді деп есептелген және шын мәнінде қанағаттанарлық нәтижелер көрсеткендерге қолданылады. Шын теріс нәтижелер – өлшем негізінде дұрыс қабылданбағандарды сипаттайды, себебі олар табысты қызметкерлер болмас еді. Жалған теріс нәтижелер – іріктеу тестісінде сәтсіздікке ұшыраған, бірақ жұмыста жақсы нәтижелер көрсетуі мүмкін адамдарды қабылданбаған кезде пайда болады. Кейбір сынақ балдарындағы айырмашылықтар ескерілмейді, өйткені бір диапазонға түсетін үміткерлер жеке балдары емес, кері әсерді азайту мақсатында басқа факторлар негізінде іріктеледі. Диапазонның ені сынақтың сенімділігіне байланысты, және олар кері корреляцияда болады. Диапазонға бөлу жұмыс берушілерге сынақ балдарын мүлдем ескермей, кездейсоқ іріктеуді пайдалануға мүмкіндік береді, және көптеген адамдар осы техниканы осы себепті сынға алады.
Жұмыстың нәтижелерін болжау
Кадр психологиясындағы іріктеу әдістерінің мета-талдауы жалпы зиялы деңгейдің жұмыс өнімділігі мен оқу үлгерімін ең жақсы болжаушы екенін көрсетті. Интервью процедураларына қатысты деректер, осы құралдардың қызметкерлерді іріктеудегі тиімділігіне күмән тудырады. Интервьюдің мақсаты – жұмысқа лайықты үміткерді таңдау болғанымен, басқа іріктеу әдістері жоғары болжамдық жарамдылықты қамтамасыз етеді және көбінесе төмен шығындарға байланысты. Құрылымсыз интервьюлер кеңінен қолданылады, бірақ құрылымды интервьюлер жақсы нәтижелер береді және тиімді практика саналады. Интервью құрылымы – «үміткерлер арасындағы процедуралық айырмашылықтарды азайту», яғни интервью жүргізушіге берілген еркіндік деңгейі ретінде анықталады. Интервью құрылымын қағаз бен қаламмен жүргізілетін стандартты тестке теңеуге болады: емтихан тапсырушылардың әрқайсысына әртүрлі сұрақтар берілсе немесе жауаптары әртүрлі бағаланса, бұл әділ болмас еді. Ал құрылымсыз интервьюде осы жағдай орын алады; сондықтан құрылымды интервью осы танымал іріктеу құралын стандарттауға бағытталған. Ұйымдық азаматтық мінез-құлық (ҰАМ) пен ұйымның өнімділігі мен табысы арасындағы байланысты зерттеу үшін бірнеше зерттеулер мен мета-талдаулар жүргізілді. Көмек көрсетуге, пікір білдіруге және адалдыққа бейім үміткерлер, әдетте, сенімдірек деп бағаланды, жоғары жалақы алды және осы мінез-құлықтарды аз көрсететін үміткерлерге қарағанда жалақысының көтерілуіне байланысты ұсыныстар жоғары болды. Бұл тіпті үміткерлердің жұмысты орындау қабілеті туралы жауаптары ескерілгенде де расталды. Соңында, ашық сұрақтарға берілген жауаптардың мазмұндық талдауы, шешім қабылдау кезінде дауыс беруге және көмек көрсетуге бейім емес үміткерлерге сезімталдық жоғары екенін көрсетті.