Кіріспе
Француз Саар протектораты Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін құрылған, Францияның протектораты және Германиядан даулы аймақ ретінде бөлініп шыққан жер. Саар протектораты (Saarprotektorat; ), ресми атауы – Саарланд, 1957 жылы Германия Федеративтік Республикасына (ФРГ/Батыс Германия) қосылғаннан кейін Берлин, Гамбург және Бремен қалалары есепке алынбағанда, ең кішкентай «федералды штат» (Бундесланд) атанды. Аймақтың аты Саар өзенінен шыққан. Саар өзені және оның салалары бойындағы аймақ геологиялық тұрғыдан қатпарланған, минералға бай, этникалық немiс халқы қоныстанған, экономикалық маңызы зор және жоғары деңгейде индустрияланған. Ол дамыған көлік инфрақұрылымына ие және Германиядағы өнеркәсіптік революцияның маңызды орталықтарының бірі болды. 1900 жылға қарай, аймақ Германиядағы көмір, темір және болат өнеркәсібінің үшінші ірі аймағын құрады (Рур аймағы мен Жоғарғы Силезиялық көмір бассейнінен кейін). 1920 жылдан 1935 жылға дейін Бірінші дүниежүзілік соғыстың нәтижесінде аймақ Саар бассейні аумағы ретінде Ұлттар Лигасының бақылауында болды. 1935 жылы нацистік Германия бұл аумаққа толық құқығын орнатып алды. Географиялық тұрғыдан алғанда, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі протекторат қазіргі Германияның Саар штатына сәйкес келді (Батыс Германияға қосылғаннан кейін 1957 жылғы 1 қаңтарда құрылған). Соғыстан кейін одақтастар 1951 жылға дейін өнеркәсіптік қарусыздану және өнеркәсіптік жұмысшыларды тарату саясатын жүргізді. 1946 жылы аймақ Францияның Германиядағы әскери оккупациялық аймағынан француз бақылауына алынды. 1947 жылы Саарланд жеке конституция қабылдады. Суық соғыс кезеңінде Германияны нығайтуға бағытталған күштер қайтадан индустрияландыруға жағдай жасады, ал француздар аймақты американдық-британдық-француздық оккупациялық аймақтарда құрылған Батыс Германия үкіметіне қайтарды. Тарихи тұрғыдан алғанда, бұл Батыс Германияның даулы аумағы болды, өйткені Германияны оккупациялаған елдердің бірі және Одақтас Бақылау Кеңесінің (ОБК) мүшесі болған КСРО оған қарсы тұрды.
French protectorate, disputed territory
The Saar Protectorate (Saarprotektorat ; ), officially Saarland , was a French protectorate and a disputed territory separated from Germany. On joining the Federal Republic of Germany (FRG/West Germany) in 1957, it became the smallest "federal state" (Bundesland), the Saarland, not counting the "city states" (Stadtstaaten) of Berlin, Hamburg, and Bremen. It is named after the Saar River. The region around the Saar River and its tributary valleys is a geologically folded, mineral rich, ethnically German, economically important, and heavily industrialized area. It has well developed transportation infrastructure, and was one of the centres of the Industrial Revolution in Germany. Around 1900, the region formed the third largest area of coal, iron, and steel industry in Germany (after the Ruhr Area and the Upper Silesian Coal Basin). From 1920 to 1935, as a result of World War I, the region was under the control of the League of Nations as the Territory of the Saar Basin. In 1935, Nazi Germany established its full sovereignty over the territory. Geographically, the post World War II protectorate corresponded to the current German state of Saarland (established after its incorporation into West Germany as a state on 1 January 1957). A policy of industrial disarmament and dispersal of industrial workers was officially pursued by the Allies after the war until 1951. The region was made a protectorate from French military occupation zone in Germany under French control in 1946. In 1947, Saarland promulgated a separate constitution. Cold War pressures for a stronger Germany allowed renewed industrialization, and the French returned control of the region to the government of West Germany founded on the American–British–French occupation zones. Historically, it was a disputed territory of West Germany as it was always opposed by the Soviet Union, one of the countries occupying Germany and a member of the Allied Control Council (ACC).
Тарих
Өңір бұрын Францияға қосылған (Bailliage de Sarrelouis, 1685) және Революция кезінде (1790–1798) және Наполеон соғыстары барысында оккупацияланған, сол кезде 1798 мен 1814 жылдар аралығында Бірінші француз империясының құрамында Сарр департаменті ретінде болған.
Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезең
Версаль келісімі бойынша Саар бастапқыда Ұлыбритания мен Францияның әскери бөлімшелерімен оккупацияланды. 1920 жылы Ұлыбритания мен Франция Саар аймағы үшін Ұлттар Лигасының мандатымен номиналды түрде тәуелсіз оккупациялық үкімет құрды: оның бақылауындағы аумақтың көп бөлігі Пруссияның Рейн провинциясынан бөлініп алынды және Рейн Пфальцынан алынған екі бавариялық округпен (Гомбург және Сент-Ингберт) толықтырылды. Бұл 15 жылдық Ұлттар Лигасының мандатымен бекітілді, ол 1935 жылға дейін Саарда Италия, Швеция және Ұлыбританиядан Ұлттар Лигасының әскерлерін орналастырды. Саардың көмір өнеркәсібі, сол кездегі аймақтағы басты өндіріс саласы, 1918 жылы шегінетін неміс әскерлерінің француз шахталарын қиратуының орнына өтемақы ретінде Франциямен мемлекеттендіріліп, тікелей басқарылды.
Плебисцит
1935 жылғы 13 қаңтарда 15 жылдық мерзім аяқталған соң аймақта өткізілген плебисцит нәтижесінде сайлаушылардың 90,7%-ы Германияға қайта қосылуды, ал 0,4%-ы Франциямен бірігуді қолдады. Қалғандары (8,9%) үшінші нұсқаны – британдық-француздық оккупациялық үкіметтің сақталуын жақтады. Канцлер Адольф Гитлердің Саар аймағын Германия империясына қайта қосу (Саар аймағын қайта біріктіру) бойынша саяси науқандары мен маневрлерінен кейін, ол 1935 жылы қайтадан Германия құрамына енді. Оның аумағы Пруссияның Рейн провинциясы мен Баварияның Пфальц аймағы арасында қайта бөлінбеді, бірақ олар Саар Пфальц (Саарпфальц) аймағы ретінде біріктірілді. 1942 жылы ол Вестмарк (Батыс шебі) деп аталды, себебі Германияның Францияның Лотарингия аймағын қоса кеңеюі жоспарланған, бірақ бұл жоспар іске аспады.
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезең
1945 жылдың шілдесінде, Еуропадағы Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін екі ай өткен соң, одақтас күштер басып алған аумақтарынан өздерінің оккупациялық аймақтарына қайта орналасты. 1945 жылдың 10 шілдесінде АҚШ күштері Саардан кетіп, француз әскерлері оккупациялық әкімшілігін орнатып, басқарды. 1946 жылдың 16 ақпанында Франция Саарды одақтастардың оккупациялық аймақтарынан бөліп, де-факто Германия бойынша одақтастардың Бақылау кеңесінің бірлескен юрисдикциясына бағынбаған Саар протекторатын құрды. 1946 және 1947 жылдары француз билігі Саардан барлығы 1820 адамды депортациялады, олардың көпшілігі кейін оралуға рұқсат алды. Алайда Франция Потсдам келісімінде одақтастар бекіткен (Францияның қатысуынсыз) қуғын-сүргінге келіспегендіктен, Саар протекторатындағы немесе француз аймағындағы шығыс аумақтардан келген соғыс босқындары мен қуғын-сүргінге ұшырағандарды қабылдаудан бас тартты. Дегенмен, нацистердің күштеп көшіруінен (мысалы, саяси және еврей босқындары) және соғысқа байланысты көшірулерден (мысалы, әуе шабуылдарынан эвакуациялау) оралған жергілікті тұрғындарға француз бақылауындағы аумаққа оралуға рұқсат берілді. Франция Саар халқын болашақтағы аннексия үшін өз жағына тартуды көздеді. 1946 жылдың 20 шілдесінен бастап, француз аймағындағы Пруссияның Рейн провинциясының 109 муниципалитеті Саар протекторатына қосылды. 1946 жылдың 18 желтоқсанына қарай Саар мен одақтас Германия арасында кедендік бақылау орнатылды. 1947 жылдың басында құрылған Саар протектораты мен көрші Рейнланд-Пфальц (француз аймағында 1946 жылдың 30 тамызында құрылған жаңа штат) арасындағы аумақтық қайта бөлу нәтижесінде 61 муниципалитет Германияға қайтарылды, ал 13 муниципалитет 1947 жылдың 8 маусымы мен 1949 жыл аралығында Саар протекторатына берілді, содан кейін бір Палатин муниципалитеті Саарға қосылды. Германия саясатын қайта қарау туралы сөйлеген сөзінде АҚШ Мемлекеттік хатшысы Джеймс Ф. Бернс Саарды Германиядан бөлу себебін былай түсіндірді: "АҚШ 70 жыл ішінде Германия үш рет басып алған Францияның Саар аумағына талап етуін жоққа шығара алмайды". 1947 жылдың 16 шілдесінде Саар маркасы Саар протекторатындағы Рейхсмарканы заңды төлем құралы ретінде алмастырды, ал сол жылдың 15 қарашасында Саар француз валюта аймағына енді. 1954 жылдан бастап француз франктарының банкноттары ғана айналыста болды, бірақ француз монеталарына ұқсас Саар франктарының монеталары да шығарылды. 1947 жылдың 15 желтоқсанында Саар конституциясымен Саарланд болып құрылды (екі күннен кейін күшіне енді), француздың жоғары комиссары Гилберт Гранвальдың бақылауындағы сайланған үкіметпен. 1947 жылдың желтоқсанында Саар өзенінде су тасқыны болды, соңғы 150 жылдағы ең жоғары деңгейге жетті, кең ауқымды көмек көрсету жұмыстары жүргізілді. 1948 жылдың 23 наурызында Франциямен кедендік одақ бекітілді, ол 1 сәуірде күшіне енді. Бастапқыда одақтас державалар Германияда өнеркәсіптік қарусыздану саясатын жүргізді (Германияның өнеркәсіптік жоспарларын қараңыз). Осы саясаттың бір бөлігі ретінде рұқсат етілген өндіріс деңгейіне шектеулер қойылды және Саардағы өнеркәсіптер Рурдағыдай таратылды, бірақ көбінесе бөлінуге дейін (сонымен қатар 1949 жылғы Ұлыбритания Сыртқы істер министрі Эрнест Бевиннің француз Сыртқы істер министрі Роберт Шуманға тарату саясатын қайта қарауға шақыру туралы хатын қараңыз). Бұл саясат 1946 жылдың ортасында немесе 1947 жылдың басында тезгері қайта қарастырылды. Францияның Руры интернационализациялау әрекеттері (Руры бойынша халықаралық органға қараңыз) 1950 жылы Еуропадағы суық соғыстың қысымына байланысты француз үкіметі болашақтағы жалғыз тиімді саяси модель Еуропалық интеграцияда жатыр деп шешіп, тарихи қадам жасады. Нәтижесінде Шуман декларациясы қабылданды, бұл жоспар көбінесе Жан Монне жасаған. Жоспарда Франция, Германия және қатысуға ниет білдірген басқа да еуропалық елдер арасындағы жақындасу көзделді. Бірінші қадам ретінде Франция мен Германия Еуропалық көмір және болат қауымдастығы (ЕҚШҚ) құрылғаннан кейін көмір және болат нарықтарын біріктіруге келісті. Батыс Германияның ЕҚШҚ-ға қатысуымен 1952 жылдың 25 маусымында Руры үшін халықаралық органның тоқтатылуы туралы келісім күшіне енді. Алайда Франция Саарды қайтаруды кейінге шегерді. Француз билігі кезінде Германияға жақтас партияларға сайлауға қатысуға тыйым салынды. Саарды Францияға қосу қозғалысына көп қолдау көрсетілді, бұл 1945 жылдың басында Парижде Саардан қуылғандар құрған Франкофильдік қозғалыс болды, олардың көпшілігі соғыстан кейін оралды. Алайда 1952 жылғы желтоқсан айындағы жалпы сайлауда сайлаушылардың 24% тыйым салынған Германияға жақтас партияларды қолдау үшін бюллетеньдерді бос қалдырды (бірақ көпшілік Саардың автономиясын сақтауын қалаған заңды партиялардың біріне дауыс берді).
Референдум және Батыс Германияның мемлекеті болу
1954 жылғы 23 қазандағы Париж келісімдерінде Франция Батыс Еуропалық Одақтың (БЭО) басшылығымен тәуелсіз "Сарландияны" құруды ұсынды, бірақ 1955 жылғы 23 қазанда өткен референдумда бұл жоспар 67,7%-қа қарсы 32,3% дауыспен (96,5% қатысумен: 423 434 қарсы, 201 975 қолдады) қабылданбады. Бұл жоспарға Батыс Германия канцлері Конрад Аденауэрдің қолдауына қарамастан, сарлықтардың жоспарды қабылдамауы, Саардың Германия Федеративтік Республикасына қосылуын қолдау ретінде қарастырылды. 1956 жылғы 27 қазандағы Саар шарты Саарға Батыс Германияның құрамына штат ретінде кіруге рұқсат берді, бұл туралы оның Grundgesetz конституциясының 23-бабында көрсетілген. Сөйтіп, 1957 жылғы 1 қаңтарда Саарланд Батыс Германияның штаты болды. Батыс Германия Мозель өзенінің арнасын жасауға келісті, бұл Лотарингиядағы болат өнеркәсібіндегі француз тасымалының құнын төмендетті. Батыс Германия сондай-ақ Саардағы мектептерде француз тілін бірінші шетел тілі ретінде оқытуға келісті; бұл міндетті болмаса да, келісім әлі де көбінесе сақталады. Шартта Батыс Германиямен экономикалық одақ 1960 жылға дейін аяқталуы тиіс екені, ал Саар франкі мен француз франкінің неміс маркасымен алмастырылу күні "X күні" (Tag X) деп сақталды. Саар 1957 жылғы 1 қаңтарда Батыс Германияның штаты болғанмен (Саар ретінде), франк 1959 жылғы 6 шілдеге дейін Саарда қолданыста болды. Осылайша, осы күні шағын қайта бірігу (Kleine Wiedervereinigung) 13 жылдан астам үзілістен кейін аяқталды. Еуропалық Одақтың құрылуына қатысты ескерту ретінде, Саардың бақылауына байланысты аумақтық дау мүше мемлекеттер арасындағы соңғы даулардың бірі болды және нәтижесінде Еуропа туына бастапқыда ұсынылған 15 жұлдыздың орнына саяси бейтарап 12 жұлдызды шеңбер берілді (олардың бірі номиналды түрде тәуелсіз Саарды Еуропа Кеңесінің мүшесі ретінде білдіруі керек еді).
Спорт
Саар 1952 жылы Хельсинкиде өткен жазғы Олимпиада ойындарына қатысты, ал Саарланд ұлттық футбол құрамасы 1954 жылғы ФИФА әлем чемпионатының іріктеу турниріне қатысты, бірақ Батыс Германия құрамасынан кейін екінші орын алғандықтан, Норвегиядан озып тұрса да, іріктеуден өтпеді. Кейіннен Батыс Германиямен әлем және Еуропа чемпионы атанған Хельмут Шён 1952 жылдан бастап Саарланд командасының бас жаттықтырышы болды, 1957 жылы Саарланд Батыс Германияның құрамына енгенше. Саар Аматёрлигасы – Германия футбол лигасы жүйесіндегі жергілікті лига, тек 1948–1951 жылдар аралығында Саар футбол қауымдастығының бақылауында болды. 1. ФК Саарбрюкен 1955 жылы тұңғыш рет Еуропа кубогына қатысты.
Пошта маркалары
1920 жылдан 1935 жылға дейін және 1947 жылдан 1959 жылға дейін осы аумақ үшін арнайы пошта маркалары шығарылды (Саардың пошта маркалары мен почта тарихына қараңыз).