Еуропа тілдерін зерттеу

Кіріспе

Еуролингвистика – Еуропа тілдерін зерттеуге арналған жаңа термин. Еуролингвистика терминін алғаш рет 1991 жылы Норберт Райтер қолданды (неміс тіліндегі баламасы: Eurolinguistik). Еуропа тілдерінің бір бөлігін ғана қарастыратын еңбектердің қатарынан бөлек, Харальд Харманның еңбектері «жалпы немесе транс-еуропалық көзқарас» ұстанады. Осы мақсатты Марио Вандрушка да қолдайды. Типологиялық мәселелер негізінен Мангеймдегі Еуролингвистикалық жұмыс тобы (ELAMA; жетекшісі – Пер Стюре Уреланд) және EUROTYP жобаларында зерттелді. Еуролингвистикалық зерттеулер үшін тілдік деректердің маңызды көздері – Atlas Linguarum Europae (сөздік зерттеулер үшін) және World Atlas of Linguistic Structures (Haspelmath et al., 2005 ж., грамматикалық зерттеулер үшін). EuroLinguistiX (ELiX) интернет-платформасы (редакторы – Joachim Grzega) «лингвистикалық және мәдени тарих», «тілдер социологиясы», «тіл саясаты» және «мәдениаралық коммуникация» салаларын қамти отырып, еуролингвистикалық жарияланымдардың библиографиясын, сондай-ақ вики, талқылау форумын және академиялық интернет-журналды ұсынады. 2006 жылы Joachim Grzega еуропа тілдерінің ортақ ерекшеліктері туралы негізгі оқулық жариялады. ELAMA-мен бірлесіп, Эрхард Стеллердің EuroLSJ жобасы еуролингвистиканың маңызды нәтижелерін жинақтап, оларды Еуропаның күнделікті өмірінде қолдануға ыңғайлы етуге тырысады, оларды барлық еуропа тілдеріне жылдам және оңай қол жеткізуге көмектесетін, оңтайландырылған «үйрену және есте сақтау құралы» (Giuseppe G. Castorina) ретіндегі өкілдік стандартты тілге (LSJ European / Europé LSJ) айналдыруды көздейді.

Байланыс стратегиясы

(Бұл бөлім үшін дереккөздер мен қосымша ақпарат: Axtell 1993, Collett 1993, Morrison et al. 1994, Хикки/Стьюарт 2005, Гжега 2006) Герт Хофстедтің терминдерімен айтқанда, Еуропаны көбінесе жекешіл өркениет деп қарастыруға болады (яғни, тікелей және талдамалық стиль басым, маңызды мәселелер түсіндірмелер мен мысалдардан бұрын айтылады, шешімдер келісім немесе көпшілік дауысымен қабылданады); ал, керісінше, Синикалық (қытайлық), жапондық, араб және индуистік (үнді) өркениеттер ұжымдық болып табылады (яғни, жанама және жинақтамалық стиль қолданылады, түсіндірмелер мен мысалдар аргументтің негізгі мәнінен бұрын келтіріледі, шешімдер келісім арқылы қабылданады). Сонымен қатар, Эдвард Холлдың «төмен контексттік» коммуникация (яғни, тікелей стиль, адамға бағытталған, өзін-өзі көрсету, сөйлеуге құштарлық) және «жоғары контексттік» коммуникация (яғни, жанама стиль, мәртебеге бағытталған, ұялшақтық, үнсіздік) арасындағы айырмашылығын да атап өтуге болады. Еуропалық елдердің көпшілігі «төмен контексттік» коммуникацияны қолданады.

Еуропалық коммуникациялық стратегиялардың кейбір ерекшеліктері

Адрес терминдерін көбінесе өзара қолдану (бұл славян және азиялық өркениеттерде мүлдем басқа себептермен әртүрлі). Мәртебе, синикалық, корей және жапон өркениеттеріне қарағанда, кем маңызды рөл атқаратын сияқты. Еуропада әйелдер мен еркектердің қарым-қатынасы толығымен қалыпты, ал араб өркениетінде бұл өте сирек кездеседі. Еуропа тілдерінің көпшілігінде екі түрлі жалқы есім қолданылады: роман тобындағы тілдерде, мысалы, француз тілінде немесе испан тілінде (Аргентина, Уругвай, Гватемалада да бар [vos vs. usted]), неміс тілінде, славян тілдерінде [мысалы, орыс тілінде ty vs. vy]; сондай-ақ, америкалық диалекттегі y'all сөзі кейде ресми сөз ретінде қолданылады (y'all қараңыз). Еуропаны басқа өркениеттерден ерекшелендіретін атау терминдерінің номиналды тізбесінде де белгілі бір үрдістер бар. Еуропалықтар жеке кездескенде бір-біріне бірінші атымен сөйлесуге тез келіседі, бірақ іскерлік қарым-қатынаста, тіпті егер ресми емес сөйлеуге ауысу мүмкіндігі болса да, алдымен дұрыс атауды қолдану керек. Атаулар индуист, араб, синикалық және жапон өркениеттерінде маңыздырақ; славян өркениетінде лақап есімдер жеке және бейресми әңгімелерде жиі қолданылады, әсіресе Ресей сияқты славян православие елдерінде. Лақап есімдер Америкада (Солтүстік және Оңтүстік/Латын Америкасында) жақын достар мен әріптестер арасында бейресми және әлеуметтік жағдайларда да қолданылады, бірақ одан аз. Еуропадағы көптеген сәлемдесу тіркестері (Spillner 2001-ге қараңыз) күніне сәлем, денсаулық тілеу (немесе денсаулығы жақсы ма деп сұрау), табыс немесе сәттілік тілеу сияқты тілектерді қамтиды. Алайда, араб және азиялықтардың бейбітшілік тілегі еуропалық өркениетте сирек кездеседі; тек ресми шіркеулік латын тіліндегі Pax tecum/vobiscum ерекшелік болып табылады. Көптеген еуропалық сәлемдесу фразалары бейресми жағдайларда фонетикалық деңгейде қысқартылатынын ескеріңіз, бұл араб, индус (үнді), синикалық (қытай) және жапон өркениеттерінде соншалықты байқалмайды. Жиі талқыланатын тақырыптар: саяхат, футбол (және басқа да халықаралық спорт түрлері), хобби, ойын-сауық индустриясы және ауа райы. Ал сексуалдық қатынас, өлім, дін, саясат, ақша немесе әлеуметтік жағдай, жеке мәселелер және дөрекі сөздер әдетте табу болып саналады. Кез келген нәсілдік, этникалық, сексистік және мәдени көзқарасқа ие пікірлер Еуропада (және барлық дамыған елдерде) басқа жерлерге қарағанда ұятқа қалдырады және моральдық тұрғыдан қарсылық білдіреді. Индуист, араб, синикалық және жапон өркениеттерінде адамдардан жиі отбасы туралы сұралады (араб өркениетінде бұл әйелді қоспағанда, тіпті "әйел" сөзі ағылшын тіліндегі "F" сөзімен салыстырылады). Статустық сипатына байланысты, Қиыр Шығыс өркениеттерінің адамдары, әсіресе Жапонияда, "әкімшілік форма" туралы ақпаратты жиі сұрайды. Еуропалықтардың (Америка мен Австралияны қоса алғанда) және кейде шығыс азиялықтардың (әсіресе Жапонияда) арасында "рахмет" деген сөз көптеген жағдайларда күтіледі және қуана қарсы алынады (әсіресе Ұлыбритания мен Солтүстік Америкада), ал Оңтүстік Азия және Таяу Шығыстағы адамдар бұл фразаны үнемдірек қолданады және көбінесе қарапайым алғыспен қанағаттанады; ал басқа батыс емес өркениеттер (мысалы, Оңтүстік Тынық мұхитының полинезиялықтары және Солтүстік Американың түпкілікті тайпалары) ризашылықты білдіру үшін кеңейтілген формулаларды қолданады. Өтініштермен (Trosborg 1995 және Cenoz/Valencia 1996-ға қараңыз), жалаңаш бұйрықтарды сұрақтар, модальді көмекші сөздер, шартты сөздер, арнайы сөздер сияқты құрылғылар пайдалана отырып, қабылдамайды. Жапон және синикалық тілдерінде кездесетін сөздік тамырларды алмастыру (индоевропалық тілдерге тән емес). Егер біреу "жоқ" деуі керек болса, ол әдетте кешірім сұрайды немесе түсіндіреді. Қиыр Шығыстың өркениеттерінде және Солтүстік Америкадағы көптеген түпкілікті американдық тайпаларда "жоқ" деген формальды эквиваленттер қабылдауға болмайтын және/немесе жалпы табу болып саналады. Жеке өмірге қауіп төндіретін жағдайларда немесе біреудің жеке өміріне кірген жағдайларда кешірім сұрау қажет, бұл Солтүстік Америка мен Азияда Еуропаға қарағанда әлдеқайда үлкен және сондықтан оңай бұзылады. Жеке өмір мен кешірім сұрау туралы түсінік жалпыға ортақ, бірақ солтүстік/батыс, шығыс/славян және оңтүстік/Жерорта теңіз елдерінде әртүрлі (Trosborg 1995-ке қараңыз). Axtell (1998) және Morris et al. (1979) зерттеулеріндегі ұлттық сипаттамаларды салыстыру арқылы, Еуропада біреудің киімдері мен сыртқы келбетіне, тамаққа және мейрамханаларға, ерікті ұсыныстарға, бөлме жабдықтарына толыққанды мақтау айтуға болады.

The mostly reciprocal use of address terms (this is different in Slavic and Asian civilizations, for totally different reasons). Status seems to play a less important role than in the Sinic, Korean, and Japanese civilizations. Communication between the sexes is absolutely normal in Europe, whereas it is traditionally very rare in the Arabic civilization. A dual system of pronouns is used in the vast majority of European languages: Romance, such as French, or Spanish (which also exists in Argentina, Uruguay, Guatemala [vos vs. usted], German, Slavic languages [e. g. Russ. ty vs. vy]; it has also been said that the American dialect form y'all is/was occasionally used as a formal address pronoun: see y'all). There are also tendencies in the nominal series of address terms, which distinguish Europe from other civilizations. In private, Europeans nowadays quickly agree to address each other by the first name; but in business communication, one should first use the correct title, even if a change toward less formal addressing may occur quite rapidly. Titles are definitely more important in the Hindu, Arabic, Sinic and Japanese civilizations; in the Slavic civilization nicknames are frequently used in all kinds of private and informal conversation — especially in Slavic Orthodox countries, such as Russia. Nicknames are sometimes also used in informal and social situations among close friends and associates in the Americas (North and South/Latin), but to a somewhat lesser extent. Many salutation terms in Europe (cf. especially Spillner 2001) include wishes for a good time of the day, for health (or a question whether somebody is in good health), for success or for luck. The common Arabic and Asiatic wish for peace, though, is rare in European civilization; an exception is the formal ecclesiastical Latin Pax tecum/vobiscum. Note that many European salutation phrases are frequently (at least in informal situations) very much reduced on a phonetic level, which is not so much the case in Arabic, Hindu (Indian), Sinic (Chinese) and Japanese civilizations. Frequent small talk topics are traveling, soccer (and other international sports disciplines), hobbies, the entertainment industry and the weather. In contrast, sexuality, death, religion, politics, money or class, personal issues and swearing are generally tabooed. Any racial, ethnic, sexist and cultural biased comments are shunned and morally opposed in Europe (and all developed countries) more than anywhere else. In Hindu, Arabic, Sinic and Japanese civilization people are frequently asked about their family (in Arabic civilization, however, this excludes the wife; even the word "wife" is compared to the "F" word in English speaking countries). Due to their status oriented nature, people from the Far East civilizations often ask for "administrative form" information, especially in Japan. Among Europeans (includes the Americas and Australia) and sometimes east Asians (esp. in Japan), a "thank you" is expected and welcomed in quite a number of situations (perhaps the most in Great Britain and North America), whereas South Asian and Middle Eastern people use the phrase in a more economical way and often content themselves with simple looks of thanks; on the other hand, other non western civilizations (e. g. Polynesians of the South Pacific and Native American tribes) have rather extended formulae of thanks. With requests (cf. especially Trosborg 1995 and Cenoz/Valencia 1996), the bare imperative is normally avoided in favor of devices such as questions, modal auxiliaries, subjunctive, conditional, special adverbs. The exchange of verbal stems, which is found in Japanese and Sinic languages, is not a part of (Indo )European languages. When somebody has to say no, this is normally accompanied by some form of apology or explanation. In the civilizations of the Far East and many Native American tribes in North America, the formal equivalents for "no" are unacceptable and/or tabooed in general. Apologies are necessary with face threatening acts or after somebody has intruded into somebody else's private sphere—which is bigger and thus more easily violated in North America and Asia than in Europe and bigger in Europe (esp. the British Isles) than in Latin America and the Arab nations, and the concept of privacy and apology is universal, but varies from northern/western, eastern/Slavic and southern/Mediterranean countries (cf. especially Trosborg 1995). By comparing the national descriptions by Axtell (1998) and Morris et al. (1979), one can conclude that in Europe one can safely make compliments about somebody's clothes and appearance, meals and restaurants, voluntary offerings, a room's equipment.