Кіріспе

Стриндбергтің пьесасы, 1888 жылы жазылған Август Стриндберг пьесасы.

«Жули ханым» (Fröken Julie) – 1888 жылы Август Стриндберг жазған натуралистік пьеса. Оқиға жазғы күннің ең ұзақ түні мен онымен келесі таңертең, яғни жазғы күннің ең ұзақ түні және Жақия Баптықшы мерекесі күнінде өтеді. Оқиға Швециядағы графтың имениесінде орын алады. Жули ханым Жан есімді тәжірибелі қызметшіге қызығушылық танытады, ол көп саяхаттаған және көп оқыған адам. Оқиға Жули ханымның әкесінің үйінің ас үйінде өтеді, онда Жанның никелері Кристин есімді қызметші тамақ дайындайды және кейде Жан мен Жули ханым сөйлескенде ұйықтап қалады.

Тақырыптар

Пьесаның бір тақырыбы – дарвинизм, бұл теория автордың натуралистік кезеңінде маңызды ықпал еткен. Бұл тақырып алғы сөзde нақты айтылады, онда Стриндберг өзінің екі бас кейіпкері – Джули ханым мен Жанның, ең жақсылардың тірі қалу үшін эволюциялық «өмір мен өлім» күресінде бір-бірімен таласқанын сипаттайды. Джули ханым кейіпкері – өліп бара жатқан аристократиялық әулеттің соңғы өкілі және қазіргі заманғы әйелдерді мінелеуге арналған. Жан – жоғары қарай тырысып, өркендеуге қабілетті адамды бейнелейді, себебі ол «өмірлік рөлдерді» қабылдау тұрғысынан жақсы бейімделе алады. Пьесаның түрлі тақырыптары бар, себебі Джули ханымның әрекеттеріне әртүрлі факторлар мен ықпалдар себеп: оның әлеуметтік тобы, құштарлықтары мен импульсивті мінезі, әкесі және отбасы тарихының динамикалық жарақаттары. Табиғи стильді қолдану арқылы автор кейіпкерлерді тек бір ғана негізгі мотивациямен жазу керек деген басым театрлық идеяға қарсы шығады.

Автордың алғы сөзі

"Мисс Джули" пьесасы автордың алғы сөзімен басталады, ол театрдағы натурализмнің маңызды манифесті саналады. Онда Стриндберг пьесаның бастауы – бір кезде естіген, оған күшті әсер еткен оқиға екенін айтады, ол "трагедияға лайық көрінді, себебі бақытты адамның құлауын көру әлі де қайғылы, тіпті әулеттің жойылуын көру одан да ауыр". Стриндберг Жан мен Мисс Джулиді олардың әлеуметтік топтары мен қоғамның өкілдері ретінде сипаттайды. Пьесадағы адамдар Стриндбергтің сөзінде "ескі мен жаңаның араласқан, алдыңғы буындарынан гөрі құбылмалырақ және ыдырай бастаған қазіргі заманғы кейіпкерлер" деп бейнеленген. Пьесаға жазылған алғы сөз пьесаны түсінудің ең жақсы жолы болмауы мүмкін, және кейде пьесаның өзімен қарама-қайшы келеді. Алғы сөз пьесаны натурализм және детерминизм тұрғысынан қарауға шақырады, бірақ пьеса анти-натурализмді және тіпті феминистік көзқарастарды ұсынады. Стриндбергтің пьесасы оның өзінің сындық бағасынан гөрі артық құндылықтарға ие болуы мүмкін. Алғы сөзбен Стриндберг пьесада көрсетілгеннен асып, аристократия және сыныптық қатынастар туралы талқылайды.

Табиғаттылық

Стриндберг бұл пьесаны өзінің жеке нұсқасы да, француз романшысы және әдебиет теоретигі Эмиль Золаның нұсқасы да "натурализм" теориясын ұстану ниетімен жазды. Золаның натурализмге қатысты термині - la nouvelle formule. Натурализмнің үш негізгі қағидасы (faire vrai, faire grand және faire simple) мыналар:

Faire vrai: Пьеса реалистік болуы керек және адам мінез-құлқы мен психологиясын мұқият зерттеудің нәтижесі болуы тиіс. Кейіпкерлер нақты, жанды болуы керек; олардың ниеттері мен іс-әрекеттері олардың тұқым қуалаушылығы мен ортасына байланысты болуы керек. Пьесаның декорациясы мен қойылымы шынайы болуы керек, әуесқойлық пен театралдық элементтерден аулақ болуы керек. Мысалы, "Мисс Джули" пьесасының оқиғасы бір ғана ас үйде өтеді. Faire grand: Пьесадағы қақтығыстар маңызды, өмірді өзгертетін мәселелерді қамтуы керек, ұсақ-түйек немесе маңызсыз жағдайлар болмауы керек. Faire simple: Пьеса қарапайым болуы керек, күрделі қосымша сюжеттермен немесе ұзақша түсіндірулермен толтырылмауы керек. Стриндберг француз драматургтарының шығармаларында натурализмге жете алмағанына сенді, ал ол оны іске асыра аламын деп ойлады. "Мисс Джули" пьесасы натуралистік драма ретінде ғана емес, сонымен қатар 1888 жылы жазылғаннан бері әлемнің барлық сахналарында жыл сайын қойылатын сирек кездесетін құрметке ие болған туынды.

Пьесаның шығу тегі

Пьеса Стриндберг өзінің жаңа театрын – Скандинавиялық натуралистік театрын құруға кіріскен кезде жазылды. «Джули ханым» осы театрдың тұсаукесерлік қойылымы болжанып отырды. Стриндбергтің әйелі Сири фон Эссен басты рөлді ойнайтын болса, сонымен қатар ол көркемдік жетекші де болды. Стриндберг шағын көлемде цензураға келіскеннен кейін, пьеса алғашқы қойылымға бірнеше апта бұрын жарияланды. (Ағылшын тіліндегі алғашқы аудармаларда да осы цензураланған өңдеулер кездеседі. Мысалы, алғашқы көрермендер Джули ханымның ашулы сәтінде Жанмен қарым-қатынасты жануарлармен теңеуінен сақталды.) Жаңа театр үшін тиімсіз уақытта, цензура репетиция кезінде «Джули ханым» қойылымына тыйым салынатынын хабарлады. Алайда, Стриндберг цензураны айналып өтіп, бірнеше күннен кейін Копенгаген университеті студенттер одағында «Мисс Джули» пьесасының тұсаукесерін өткізді.

Кейіпкерлер

Джули ханым: Иесі графтың қажырлы қызы. Өлген анасы оны "еркектей ойлап, еркектей әрекет етуге" тәрбиелеген, сондықтан ол шатасқан жандардың бірі: ол өзінің билігін сезінеді, бірақ қызметшілерден жоғары тұрып, әкесінің қызметшісі Жанмен сырбаздық жасаудың арасында ойысады. Ол өзінің биік тұрағынан құлап түсуді армандайды, бұл арман оның қайта-қайта түсіне кіретін түс ретінде бейнеленеді. Жан: Графтың қызметшісі. Ол Джули ханымды бала кезінде көп көргенін және сол кезде-ақ оған ғашық болғанын айтады, бірақ оқиғаның шындығы кейіннен жоққа шығарылады (оның растығын дәлелдейтін де, жоққа шығаратын да нақты дәлелдер бар). Жан қаладан кетіп, көп саяхат жасап, түрлі жұмыстар істеп, соңында графқа қызметке оралды. Оның өмірде жоғарылауға және өз қонақүйін басқаруға құштарлығы бар, ал Джули ханым оның жоспарының бір бөлігі. Ол мейірімді де, бейшара да бола алады. Оның құштарлығына қарамастан, графтың қолғаптары мен етік көрінгенде, ол құлшынып қалады. Кристина (немесе Кристина): Графтың үйіндегі аспаз. Ол дінге берілген және Жанға күйеу болғандай көрінеді, бірақ олар бұл неке туралы көбінесе әжуалай айтады. Граф: Джули ханымның әкесі. Ол ешқашан көрінбейді, бірақ оның қолғаптары мен етіктері сахнада тұрады, оның билігін еске салады. Қоңырау соққанда, оның қатысуы айқын сезіледі.

Сюжет

Пьеса сахнаға Жанның көтерілуімен басталады, сахна әулетінің ас үйі болып табылады. Ол графтың аяқкиімін бір жағына тастайды, бірақ әлі де көрермендердің көзінше; оның киімі оның қызметші екенін көрсетеді. Жан Кристинге Джулидің ерекше мінез-құлқы туралы айтады. Ол оны ақымақ деп санайды, өйткені ол қора биіне барып, аңшымен би биледі және графтың қарапайым қызметшісі Жанмен вальс ойнауға тырысты. Кристин Джулидің артында қалай тұрғанын айтып береді, ол өзінің үй-бүлөсіне қарсы тұра алмай, қызбен қиылысудан кейін қалай қалды, ол әкесінің жаз мерекесі мерекесіне бармай, биге қызметшілермен араласып қалды. Джули ханым күйеу жігітінен оның қолдағы қамшыдан секіру талабын қабылдамағаны үшін құтылып кетті. Жанның көзімен көрген бұл оқиға итті дөңгелектің ішінде секіруге үйретумен бірдей болды. Жан "сары мөрі" бар жақсы шарап бөтелкесін алып, онымен флиртпен, ол мен Кристиннің үйленгенін көрсетеді. Жан әбден иіскеліп, Кристиннің жаз мерекесі қарсаңында не пісіріп жатқанын сұрайды. Бұл аралас қыздың иті үшін аборт жасайтын дәрі болып шықты, оны қақпа күзетшісінің аралас баласы ұрықтандырды. Жан Джули әжейді "айрықша мақтанышпен, басқа жағынан мақтанышсыз" деп атайды, бұл мінез-құлық анасынан мұраланған. Джулидің кемшіліктеріне қарамастан, Жан оны әдемі деп санайды немесе мейманхана иелену мақсатына жету үшін баспалдақ ташы деп санайды. Джули ханым келіп, Кристиннен "тамақ" пісіріліп бітті ме деп сұрағанда, Жан бірден өзгеріп, сүйкімді және сыпайы болады. Ол әзілмен әйелдердің құпия туралы уәде беріп, Джулидің болашақ жігітімен кездескені үшін сиқыршы шұжығын жасап жатқанын сұрайды. Кейін, Джули қыз Жанды вальс билеуге шақырады, ол Кристинге би билеуге уәде бергенін және мұндай әрекетке әкелетін уәде-шарттың жауыздық екенін айтады. Бұл жауаптан қатерлі әсер алған Джули өз сұрағын дәрежесін жоғарылату арқылы дәлелдейді: ол үйдің ханымы және оның серіктесі ретінде ең жақсы биші болуы керек. Содан кейін ол Жанды өзімен бірге вальс билеуге көндіреді. Олар қайтып келгенде, Джули ханым түсіне отырып, бағанаға көтеріліп, одан түсе алмайтынын айтады. Жан бала кезінде қабырғамен қоршалған бақшаға еніп, оны "жалынды семсері бар ашулы періштелер күзеткен Едем бақшасы" деп көргенін және иіскейді, ол қызға құмарлықпен қарады. Ол осы қайтарылмайтын махаббатына қатты күйініп, оны жексенбі күні шіркеуде көргеннен кейін, ол қайың гүлдері шашылған сұлы қорапта ұйықтап, әдемі және жағымды түрде өлуге тырысты, өйткені қайың ағашының астында ұйықтау қауіпті деп саналды. Осы кезде Жан мен Джули қыз үйге қарай бара жатқан қызметшілерді байқап, екеуін мазақтайтын ән айтады. Олар Жанның бөлмесінде жасырынып жүр. Жан оны сол жерде пайдаланбаймын деп ант берсе де, кейін олар пайда болған кезде екеуінің жыныстық қатынаста болғаны анық болады. Енді олар оны қалай шешу керектігін ойлауға мәжбүр болады, өйткені Жан олар енді бір үйде тұра алмайды деп болжайды, өйткені ол олардың ұсталғанға дейін қарым-қатынасын жалғастыруға азғырылады деп санайды. Енді ол өзіне-өзі қол жұмсауды қызға деген махаббатынан бастағанын айтып, өтірік айтып отырғанын мойындайды. Ашулы Джули әпкесі оны еркекке мойынсұнбау үшін қалай тәрбиелегенін айтады. Содан кейін олар бірге қонақ үй ашуға шешім қабылдайды, оны Жан басқарады, ал Джули ханым капиталмен қамтамасыз етеді. Джули қыз келісіп, әкесінің ақшасын ұрлайды, бірақ Жанның ашуы, ол өзінің кішкентай құсын алып келуді талап етеді. Ол Құс оны жақсы көретін жалғыз тіршілік иесі екенін айтады, өйткені оның иті Диана оған "әмансыздық" жасады. Джули әжей оны бейтаныс адамдардың қолына тапсырудан гөрі өлтіруді жөн көретінін айтқанда, Жан оның басын шауып алады. Осы шатастықтың ортасында Кристин шіркеуге баруға дайындалып, төмен түсіп келеді. Ол Жан мен Джулидің жоспарларына таңғалады және Джули оны қонақ үйдің ас үйінің басшысы ретінде бірге келуін сұрайды. Кристин Джулиге Құдай мен кешірім туралы түсіндіреді және шіркеуге барады, оларға ат қожайындарына ат алып қашып кетпеулері үшін ат ұстап тұруға рұқсат бермеуді айтады. Көп ұзамай олар Джулидің әкесі, граф қайтып келгенін біледі. Осыдан кейін екеуінің де батылдары түсіп, жоспарларын жүзеге асыра алмай қалады. Джули ханым өзінің есімімен ешнәрсе жасамағанын түсінеді, өйткені оның ойлары мен сезімдерін оған анасы мен әкесі үйретті. Ол Жаннан оның қашып кету жолы бар ма деп сұрайды. Ол қызға қырқыс ұстараны ұстатып береді. Пьесаның соңында ол �...

Танымал мәдениетте

The Marvelous Mrs. Maisel сериалының 3-ші маусымында Софи Леннон (Джейн Линч сомдаған) пьесаның сәтсіз қойылымындағы басты рөлді ойнайды.