Кіріспе

Фраат III (сонымен қатар Фрахад III; Frahāt) – б.з.д. 69–57 жылдары Парфия империясының патшаларының патшасы болды. Ол Синатруктың ұлы және мұрагері еді. Фраат III патшалыққа келген кезде оның империясы енді Таяу Шығыстағы ең басты күш ретінде қарастырылмады, себебі Армения Ұлы Тигранның және оның одақтасы Митридат VI Евпатордың ықпалында болды. Оның империясының батысында соғыс қызу болды. Тигран мен Митридат VI оны Рим Республикасына қарсы соғысқа қосылуға шақырып, ал римдіктер Фраат III-ті өз жақтарына көндіруге тырысты. Фраат III екі тарапқа да уәде бергенмен, бейтарапты сақтап, парфиялықтар үшін тиімді сәт тугенше соғыстың аяқталуын күтті. Б.з.д. 65 жылы Фраат III және оның күйеу баласы Тигран Кіші (Тигран Үлкеннің ұлы) Арменияға жорық ұйымдастырды. Жорық бастапқыда сәтті болғанмен, Артаксата қаласын ұзақ қоршаудан кейін тоқтап қалды. Осыдан кейін Фраат III Тигран Кішіге армян жорығын басқаруды тапсырып, оған парфиялық әскерлерді қосты. Алайда Тигран Кіші әкесінен жеңіліп, Фраат III-тен бас тартып, римдік қолбасшы Помпейге қосылды. Тигран Үлкен жақын арада римдіктерге бағынып, патшалық тағында қалды. Олар Тигран Кішіні Софеннің билеушісі етіп тағайындады. Бірақ ол Помпеймен келіспей, тұтқын ретінде Римге жіберілді. Фраат III бұл шешімге қарсылық көрсеткенімен, нәтижеге қол жеткізе алмады. Соған шамамен 65 жылы Фраат III Тиграннан Адиабен, Гордиен және Солтүстік Месопотамияны қайтарып алды. Алайда, генералдар Аул Габиний мен Луций Афраний басқаратын римдік әскерлердің Тигрге дейінгі шабуылы салдарынан Фраат III Гордиенді жоғалтты, оны римдіктер Тигранға қайтарды. Б.з.д. 64 жылдың басында, Помпей Митридат VI-ға қарсы жорыққа назар аударған кезде, Фраат III Арменияға басып кірді және ақырында Помпей мен Тигранмен келісімге келді. Месопотамия мен Адиабен парфиялық жерлер ретінде, ал Гордиен армян жері ретінде мойындалды. Бұдан бөлек, Фраат III мен Тигран арасында бейбіт келісім шарты жасалды. Шамамен б.з.д. 57 жылы Фраат III-ті оның екі ұлы Ород II және Митридат IV өлтірді, олардың арасында Митридат IV таққа отырды. Бірақ көп ұзамай екі бауыр арасында азаматтық соғыс басталды, нәтижесінде Ород II жеңіске жетті.

Атауы

Фраат (Φραάτης) – парфянша Фрахат (𐭐𐭓𐭇𐭕) сөзінің грекше түрі, ал ол ескі иран тіліндегі *Frahāta (“қол жеткізген, иеленген”) сөзінен шыққан. Қазіргі парсы тіліндегі нұсқасы – Фархад (فرهاد).

Өмірбаян

Фраат III – Синатрукстің ұлы, ал ол, болжам бойынша, партиялық билеуші Митридат I-нің ұлы болған. Синатрукстің партиялық таққа орнатылған Арсакид әулетін қазіргі тарихшы Марек Ян Олбрихт «Синатрукидтер» деп атады, олар б.з.д. 78/77 жылдан б.з. 12 жылға дейін Партия империясын биледі. Митридат II қайтыс болғаннан кейін Парфян империясы дүрбелең мен құлдырауға ұшырады; тәждің билігі әлсіреп, империя көршілеріне жерлерін жоғалтты. Арменияның Артаксиад патшасы Ұлы Тигран парфтардың әлсіздігін пайдаланып, бұрын Митридат II-ге берген «жетпіс аңғарды» қайтарып алды. Одан әрі, ол Партияның Атропатен, Гордиен, Адиабен, Осроен және Солтүстік Месопотамиядағы колонияларын бағындырды. Тигран басқа да патшалықтарда жорықтар жүргізіп, өзінің кең патшалығына Сирия, Киликия және Коэле-Сирияны қосты.

Билік

Фраат III б.з.б. 69 жылы таққа отырғанда, ол Таяу Шығыстағы үстемдік құқығынан айырылған империяны мұра етті, себебі Тигранның Арменияда және Митридат VI Евпатордың Понттағы ықпалы артқан еді. Алайда, жағдай өзгерді; сол жылы римдік қолбасшы Лукулл Тигранды Сирия мен Киликиядан ығыстырып, Арменияға қайтаруға мәжбүр етті, онда Митридат VI оған пана берді. Лукулл содан кейін Арменияға жорық жасады, онда да сәттілікке жетіп, Тигран мен Митридат VI-ны елдің солтүстік бөлігіне үдерледі. Олар сол жерден Фраат III-тен Гордиен, Адиабен және Солтүстік Месопотамияны жоғалтқан парфян жерлерін қайтару үшін көмек сұрады. Бұл екі одақтас парфтарды римдіктерге қарсы одаққа көндіруге тырысқан алғашқы рет емес еді. Бірнеше жыл бұрын (б.з.б. 72 ж.), Митридат VI Фраат III-тің әкесі Синатрукстен өзіне қосылуын сұраған, бірақ ол бейтараптықты ұстанды. Сонымен қатар, Фраат III Лукуллмен хат алмасып, екі мемлекет арасында одақ құруды ұсынды, көрінеу, Тигранға қарсы парфтардың талаптарын мойындауға кепілдік берді. Лукулл екі монархқа қарсы соғыста сәттілікке жеткенімен, олардың күштері римдіктер үшін әлі де қауіпті болып қалып, оларды жеңуге лайықты күшке ие еді. Фраат III екі тарапқа да уәде берді, бірақ соғыстың нәтижесін күтіп, әрекетсіз күйінде қалды, осылайша парфтар үшін тиімді сәт туғанда одан пайдалануға болатын еді. Б.з.б. 66 жылы Фраат III Лукуллдің ізбасары Помпеймен келіссөздер жүргізді, ол әскери көмекке алмасу шартымен Месопотамия, Адиабен және Гордиендегі парфян билігін римдіктердің мойындауын ұсынған болуы мүмкін. Сол кезде Тигранның ұлы мен мұрагері Кіші Тигран әкесімен келіспей, Фраат III сарайына қашып келді. Ол Фраат III-ке Армения тағына отыруға көмектесуге келісті, оның орнына оның қызына үйленуге міндеттенді. Б.з.б. 66/65 ж. өткен бұл неке Фраат III-ке Армения істеріне араласуға мүмкіндік берді, соның ішінде Помпейдің парфтар мүдделеріне нұқсан келтіруіне жол бермеді. Фраат III Кіші Тигранмен бірге Арменияға жорық жасады. Бастапқыда сәтті болған олардың күш-жігерін Артаксатадағы ұзақ қоршау тоқтатты, нәтижесінде Фраат III Кіші Тигранға армян жорығын басқаруды тапсырды және оны парфян сарбаздарымен нығайтты. Ақырында Кіші Тигран әкесінен жеңіліске ұшырады, содан кейін Фраат III-тен бас тартып, Помпейге қосылды. Үлкен Тигран көп ұзамай Помпейге бағынды, ол оған тағын сақтап қалуға рұқсат берді. Оның орнына Кіші Тигран Софеннің билеушісі болып тағайындалды, ол әкесі қайтыс болғаннан кейін Армения тағына отыратынына кепілдік берілді. Алайда, қысқа ғана билік еткеннен кейін Кіші Тигран тұтқындалып, Римге жер аударылды. Мұның себебі даулы. Рахим М. Шайганның сөзіне сәйкес, ол Фраат III-тің одақтасы болып қалғандықтан, ол әлі де Үлкен Тигранның билігін құлатуға тырысқан, ал Михаль Марциак бұл Софен қазынасы үшін Помпеймен болған дауға байланысты болды деп мәлімдеді. Б.з.б. 65 жылдың көктемінде Фраат III күйеуінің тұтқындалуына наразылық білдірді, бірақ нәтиже болмады. Сол уақытта – б.з.б. 65 жылдың соңында – Фраат III Адиабен, Гордиен және Солтүстік Месопотамияны қайта басып алды. Алайда, генералдар Аул Габиний мен Луций Афраний басқаратын римдік шабуыл Тигрге дейін жетіп, Фраат III Гордиенді жоғалтты, оны римдіктер Тигранға қайтарды. Фраат III екінші рет римдіктерге қарсы наразылық білдірді, бірақ тағы да сәтсіз болды. Рим әскерлері б.з.б. 65/4 жылдың қысында Месопотамиядан шығып, Помпей VI Митридатқа қарсы соғысын жаңартқаннан кейін, Фраат III жағдайды пайдаланып, б.з.б. 64 жылдың басында Арменияға шабуыл жасады. Ақырында Фраат III Помпей мен Тигранмен келісімге келді; Месопотамия мен Адиабен парфян территориясы ретінде расталды, ал Гордиен армян территориясы ретінде мойындалды. Бұдан бөлек, Фраат III мен Тигран арасында бейбіт келісімге қол қойылды.

Ақша және императорлық идеология

Фраат III – парфян монархтары арасында сирек кездесетін «Патша, Құдай» атағын монеталарында қолданған соңғы парфян патшасы (бұл атақты алғаш рет қолданған парфян – Митридат I). Парфтың соңғы билеушісі Митридат IV болды. Фраат III қолданған басқа атақтар – Эпифан, Теопатор және Еупатор. Қазіргі заманғы тарихшы Эдвард Даброваның сөзіне қарағанда, парфяндықтар бұл атақтарды «құдайлық ата-бабаларымен тығыз байланыс арқылы немесе өздерінің құдайлық мәртебесі арқылы» таққа талап етулерін нығайту үшін пайдаланған секілді. Фраат III «Патшалардың патшасы» және «Ұлы патша» атақтарын да қолданды. Парфян патшаларының қалғаны сияқты, ол өз монеталарында Арсак атауын – парфянның алғашқы билеушісі Арсак I-нің есімін – пайдаланды. Парфян монархтары оның жетістіктеріне деген құрметінің белгісі ретінде осылай аталды. Фраат III-тің монеталарының беткі жағында екі түрлі бас киім бейнеленген: еліктермен әшекейленген тиара және эллинистік диадемадан шабыттанған бірегей диадема. Оның қайтыс болғаннан кейін тиара парфян монеталарында біраз уақытқа дейін пайда болмайды. Фраат III-тің монеталары парфянның вассал мемлекеті Персиске әсер етті; оның патшасы Пакор I Фраат III-тің монеталарының беткі жағында қолданылғандай шашты қабылдады. Фраат III-тің тетрадрахмаларының артқы жағында дәстүрлі отырған садақшының өңделген нұсқасы бейнеленген; жеңі бар пальтоның орнына ол енді Фраат III-тің монеталарының беткі жағында киген ашық мойынды туника киген. Қазіргі заманғы тарихшы Веста Сархош Кертистің айтуынша, «артқы жақтағы садақшы енді беткі жақтағы патшамен бір адам екені анық». Сондай-ақ, грек құдайы Зевстің бүркітіне ұқсас құс отырған тұлғаның қолына қосылған. Парфян дәуірінде ирандықтар өздерінің құдайлық бейнелерін бейнелеу үшін эллинистік иконографияны қолданды, сондықтан бүркітті авесталық Веретрагнамен, патшалық сұңқармен байланыстыруға болады.

Өлім және мұрагерлік

Б.з.д. 57 жылы Фраат III-ті оның екі ұлы, Ород II және Митридат IV өлтірді. Ород II бастапқыда үлкен ағасы Митридат IV-ті қолдады, бірақ кейін көтеріліс жасауға бел буды. Сурен тайпасының қолдауымен Ород II ағасын жеңіп, б.з.д. 55 жылы Парфия империясының жалғыз билеушісі атанды.

Мұра

Фраат III – Партияның бұрынғы халықаралық мәртебесін қайта орнатуға белсенді түрде тырысқан алғашқы партиялық монархы болды, бұл тырыс 91 ж.б.д. Митридат II қайтыс болғаннан кейін оның билігінің көп бөлігін алды. Ол Месопотамияның солтүстігі және Адиабен сияқты жоғалған жерлерді қайтарып алуда жартылай сәттілікке жетті. Арменияға жасаған әрекеттері сәтсіз аяқталды, осы мақсатты оның ұлы Ород II 55 ж.б.д. Тигран қайтыс болғаннан және оның ұлы Артавазд II таққа отырғаннан кейін жалғастырды.

Тақырыбы

Митридат IV, ең үлкен ұлы және б.з.д. 57-54 жылдары Парфия патшасы. Ород II, б.з.д. 57-37 жылдары Парфия патшасы. Аты белгісіз қызы, Тигран Ұлының ұлы Кіші Тигранға үйленген.