Пётр I-нің Еуропа елдеріне жасаған сапары

Кіріспе

Ұлы елшілік (Вели́кое посо́льство) – 1697 жылдың 9 наурызынан 1698 жылдың 25 тамызына дейін Петр I басқарған Батыс Еуропаға Ресейдің дипломатиялық миссиясы.

Сипаттама

1697 және 1698 жылдары Ұлы Петр өзінің Ұлы елшілігін бастады. Миссияның басты мақсаты – Ресейдің Қара теңіздің солтүстік жағалауы үшін күресте Осман империясына қарсы бірқатар еуропалық елдермен одағын, қасиетті лиганы нығайту және кеңейту болды. Сондай-ақ, патша Ресей қызметіне шетелдік мамандарды тартуға және әскери қару-жарақ алуға тырысты. Ресми түрде Ұлы елшілікті «үлкен елшілер» Франц Лефорт, Федор Головин және Прокопи Возницын басқарды. Шын мәнінде, оны Петрдің өзі басқарды, ол Петр Михайлов деген атпен жасырын жүрді. Екі метрге жуық бойы бар Петр Еуропадағы ең биік адамдардың бірі болды, оның шындығын жасыру өте қиын еді. Петр Курляндия герцогы Фридрих Казимир Кеттлермен келіссөздер жүргізді және Пруссия королі Фридрих I-мен одақ жасады. Ол 1697 жылдың тамыз айының ортасында Нидерланд Республикасына келді, онда 1 қыркүйектен бастап кеме жасаушы ретінде жасырын жұмыс істеді. 1 қыркүйекте Петр бірнеше аптадан кейін оның өтініші бойынша қайталанған көрсерме шайқасты тамашалады. Амстердамға барғанда ол кемелерді суретке салуды және теңіз пейзаждарын суретке түсірген Адам Сило мен Людольф Бахуйзеннен гравировка жасауды үйренді. Витсен оны Фредерик Руйшпен таныстырды, ол оған кесінділер жасауды, адамдардың тістерін жұлуды және көбелектерді ұстауды үйретті. Ол өрт сөндіру шлангін ойлап тапқан Ян ван дер Хайденмен кездесті. Ол асыл тастар мен монеталардың белгілі жинағы бар Якоб де Уайльдқа барды, ал оның қызы Мария де Уайльд Петр мен оның әкесінің кездесуін гравюралап, «Ресейдегі Батыс Еуропа классикалық дәстүрінің басталуының» көрнекі куәлігін берді. Ұлы елшілік екінші орыс-түрік соғысында Осман империясына қарсы қолдау алу үшін Нидерланд штаттарының Генералдық жиналысына барды. Петр бұл қолдауды алмағанда, ол залдан шығып, таңғалып қалған қатысушыларды қалдырып, паригін басынан сырғытып тастады. 16 қаңтар 1698 жылы Петр қоштасу кешін ұйымдастырды және Лефорт пен патшаның арасында отыруға және ішуге міндетті Йохан Хуйдекопер ван Марсевенді шақырды. 1697 жылдың 11 қыркүйегінде немесе 9 қарашасында Петр Нидерланды мен Англияны билеген және сол жылдың қазан айында Штаттар Генералдық жиналысын басқарған Вильгельм III-мен кездесті. Вильгельм сол кезде Утрехт қаласында болды. Екі билеушінің кездесуі маңызды оқиға ретінде танылды (осы оқиғаға арналған медаль жасалды). Одақ құруға деген ниетімен Петр Вильгельмге Францияға қарсы тоғыз жылдық соғыста қолдау көрсетуге дайын болды, алайда соңғы шарттама тоғыз күннен кейін ғана қол қойылды. Бұл мүмкіндікпен ол патшаға «егізді көруге арналған құралды» сыйлады, осылайша Петр қашан қаласа қан айналымын зерттей алатын болды. 1698 жылы Вильгельмнің шақыруымен Петр Англияға сапар шекті. Ол 18 қаңтар 1698 жылы Хельлевоцлуистен шығып, 105 күн бойы болды.

In 1697 and 1698, Peter the Great embarked on his Grand Embassy. The primary goal of the mission was to strengthen and broaden the Holy League, Russia's alliance with a number of European countries against the Ottoman Empire in the Russian struggle for the northern coastline of the Black Sea. The tsar also sought to hire foreign specialists for Russian service and to acquire military weapons. Officially, the Grand Embassy was headed by the "grand ambassadors" Franz Lefort, Fedor Golovin and Prokopy Voznitsyn. In fact, it was led by Peter himself, who went along incognito under the name of Peter Mikhailov. At 6 feet (2 m) Peter was one of the tallest men in Europe, a fact very hard to disguise. Peter conducted negotiations with Friedrich Casimir Kettler, the Duke of Courland, and concluded an alliance with King Frederick I of Prussia. He arrived in the Dutch Republic mid August 1697, where he worked incognito as a shipbuilder from 1 September. On 1 September Peter watched a mock fight which was repeated on his request several weeks later. While visiting the Amsterdam he learned to draw ships and to etch from Adam Silo and Ludolf Bakhuysen, painters of seascapes. Witsen introduced him to Frederik Ruysch, who taught him how to do sections, pull his subjects' teeth, and to catch butterflies. He met with Jan van der Heyden, the inventor of the fire hose. He visited Jacob de Wilde, who had a well known collection of gems and coins, and his daughter Maria de Wilde made an engraving of the meeting between Peter and her father, providing visual evidence of "the beginning of the West European classical tradition in Russia". The Great Embassy visited the States General of the Netherlands to gain support against the Ottoman Empire in the Second Russo Turkish War. When Peter did not receive this support, he left the hall and the astonished attendees, with his wig pulled over his head. On 16 January 1698 Peter organized a farewell party and invited Johan Huydecoper van Maarsseveen, who had to sit between Lefort and the Tsar and drink. On 11 September or 9 November 1697 Peter met with William III, who governed both the Netherlands and England, and the States General in October of that year. William was in Utrecht at the time. The encounter between the two rulers was recognized as a significant event (a medal to commemorate the occasion was created). In his desire for an alliance, Peter was prepared to support William in the Nine Years' War against France even though the final treaty would be signed nine days later. On this occasion he presented the Tsar with an "eel viewer", so Peter could study blood circulation whenever he wanted. On invitation from William, Peter visited England in 1698. He left on 18 January 1698 from Hellevoetsluis and stayed for 105 days.

Англияға сапар

Петр және елшіліктің бір бөлігі 1698 жылдың 11 қаңтарында (Ескі стиль) Англияға келді және 21 сәуірде кетті. Оның сүйемелдемесінде төрт камерагер, үш аудармашы, екі сағатшы, бір аспаз, бір дін қызметкері, алты түркиш, 70 сарбаз, монархындай алып, төрт ергежейлі және бір маймыл болды. Топ 1672 жылы Джордж Виллиерс, Букингемнің 2-ші герцогы салған Йорк Хаузының Уотергейт есігіне қонды. Петр Еуропа арқылы саяхаттау әдетін сақтап, Вильгельм патшамен және оның сарайымен жиі бейресми кездесулер өткізді. Ақпан айында ағылшын патшасы Петрдің кететін күнін сұрады, себебі орыстарға күнделікті жәрдемақыны кесіп, ат пен карета беруден бас тарту тактикасы нәтиже бермеді. Ресей патшасы ақырында сәуірдің соңында күнді белгіледі. Патшаның бұйрығымен Кармартен маркизі (кейін Лидс герцогы) Перрегрин Осборн оған "Royal Transport" деп аталған яхта жасады. Кармартен патшаның ішімдік әріптесі болды. Петр ағылшынның ішімдікке төзімділігіне риза болды. Олардың ішімдік ішуі туралы аңыз пайда болды: екеуі жиі баратын паб өзінің атын "Московияның патшасы" деп өзгертті (бұл мекеме қазір жоқ, бірақ Лондондағы Московия көшесі сол мұрадан атын алған). Депфордтың патшалық кемежайларында ол кейіннен орыс флотын құруға көмектескен дағдыларды меңгерді; орыс навигациялық дағдыларын жақсарту үшін Корольдік обсерваторияда оқыды; Вулвич Арсеналында артиллерия жасауды үйренді. Оның орнына ол Голландияда "әдеттегідей сәтсіз" болған құнды технологияны алуға ден қойды. Петр басқа да көрнекті зиялылармен де кездесті. Британияда болғанда ол Летиция Кросспен махаббатқа түсті. Басында оларға қабылдаудан бас тартқанмен, Петр ақырында квакерлерге қызығушылық танытты. Діннің ақсақалдары оны Томас Стори мен Уильям Пенн сияқты бес мемлекет қайраткерін онымен кездесуге жіберу арқылы байқады. Петр квакер делегациясына олардың дінінің мемлекетке қаншалықты пайдалы екені туралы сұрақ қойды, өйткені діннің жақтастары қарулы күштерге қосылмайды. Делегация олардың негізгі құндылықтары – еңбекқорлық, адалдық және жаңашылдық екенін атап өтті. Ресей монархы кездесуге әсерленді және келесі жексенбіде Грейсчерчтегі жиынға хабарсыз келді. Пейн мен Петр басқалармен аудармашы арқылы сөйлескеннен айырмашылығы, олар екеуі жақсы білетін неміс тілінде сөйлесті, ал Петр тұрған Норфолк көшесіндегі үй "бірнеше жыл бұрын Уильям Пенннің панасы болған". Сол кезде Пенн әлемдегі патшалық емес ең ірі жер иесі болды. Олар екі рет кездесті, содан кейін Пенн Ресейдің абсолютті билеушісіне: "Егер жақсы билік еткің келсе, Құдай үшін билік етуің керек; және мұны істеу үшін, патшаларға өздеріне және олардың поддандыларына бұйрық беру үшін рақымын берген Ол сені билік етуі керек, ал халыққа Құдайға және олардың патшаларына бағыну рақымын беруі керек" деп хат жазды. Алайда, бұл сапар Ресейдің пайдасына ғана емес, Англия да Петрдің сапарынан пайда тапты. Петрдің әкесі, Алексей патша, 1649 жылы Карл I патшаның өлім жазасын атқарғаннан кейін Англиямен дипломатиялық және сауда байланыстарын үзіп жіберген. Екі ел арасындағы сауда күрт төмендеді және Московия компаниясының ағылшын-орыс саудасына монополиясы құнсызданды. Петрдің билігіне келген кезде көптеген ағылшын саудагерлері орыс нарығына кіруге ниеттенді, себебі олар орыстарға сата алатын түрлі тауарлардың көптігіне байланысты. Сонымен қатар, ағылшын кеме жасаушылары Корольдік теңіз флотына ресейлік шикізатты (негізінен емен) импорттауға тырысты. Англия Петрмен сауда байланыстарын нығайту үшін келіссөздер жүргізуде жетістікке жетті. Патшалық жер өлшегіші сэр Кристофер Рен есепті толықтырды. Ол 305 фунт 9 шиллинг 6 пенниге тең болды және "царьдың бұзған арбалары" үшін 3 фунт кірді. Кетіп бара жатқанда Петр өзінің сүйіктісі Летиция Кроссқа оның қонақжайлылығы үшін алғыс айту үшін 500 фунт берді. Крос бұл жеткіліксіз деді, ал Петр оның артық төленгенін айтты. 1698 жылдың 21 сәуірінде Петр Англиядан Голландияға кетті. Оның яхтасы, "Royal Transport", сапардың бір бөлігінде онымен бірге жүрді, өйткені ол оныңсыз Ресейге жүзіп кетуге тиіс болды. Әртүрлі мәліметтерге сәйкес, Петр 60-тан 500-ге дейін британдықтарды Ресей мемлекетінің қызметіне қабылдады. Көптеген танымал адамдар Архангельске алып барған яхтада болды.

Peter and part of the Embassy arrived in England on 11 January 1698 (Old Style), and left on 21 April. His entourage included four chamberlains, three interpreters, two clocksmiths, a cook, a priest, six trumpeters, 70 soldiers as tall as their monarch, four dwarves, and a monkey. The party landed at the Watergate to York House, built in 1672 by George Villiers, 2nd Duke of Buckingham. Peter met with King William and his court frequently on informal bases, keeping to his preferred method of traveling through Europe. By February, the English king inquired on the date of Peter's departure after tactics of cutting the Russians daily allowances and denying their requests for horse and a carriage didn't work. The Russian czar eventually picked a date in end of April. At the behest of the king, Peregrine Osborne, Marquess of Carmarthen (later Duke of Leeds) designed a yacht for him, which was named the Royal Transport. Carmarthen also became a drinking companion to the tsar. Peter was delighted that the Englishman could keep up with his consumption of alcohol. A legend was created of their drinking: the pub the two men frequented changed its name to Czar of Muscovy (the establishment no longer in existence but a street in London, Muscovy Street, today bears its name from that heritage) In Deptford's royal dockyards, he acquired skills that later helped him raise a Russian fleet; he studied in the Royal Observatory to improve Russian navigational skills; in Woolwich Arsenal he learned how to produce artillery. Instead, he concentrated on his goal of acquiring valuable technology that "had ultimately proved frustrating" in the Netherlands. Peter did meet with other notable intellectuals. While in Britain, he had an affair with Letitia Cross. Although at first denying audience to them, Peter eventually took interest in the Quakers. The elders of the faith took note of that by sending five of their statesmen including Thomas Story and William Penn to meet with him. Peter challenged the Quaker delegation on the usefulness of their faith to a state as the adherents to the religion would not join the armed forces. The delegation pointed out that their faith values were hard work, honesty, and innovation. The Russian monarch was suitably impressed by the meeting and attended, unannounced, the Gracechurch St Meeting the following Sunday. Unlike the conversations with others through the use of an interpreter, Penn and Peter interacted in German, the language the two men knew well and the house on Norfolk Street where Peter stayed had a "few years before been the refuge of William Penn." At the time, Penn was the largest non royal landowner in the world. The men met twice and afterwards Penn wrote a letter reminding absolute ruler of Russia that, "If thou wouldst rule well, thou must rule for God; and to do that thou must be ruled by Him who has given kings his grace to command themselves and their subject, and to the people the grace to obey God and their kings". The trip was not one sided in favour of Russia, however, as England likewise benefited from Peter's visit. Peter's father, Tsar Alexis, had severed diplomatic and commercial ties with England following the execution of King Charles I in 1649. The trade between the two countries declined precipitously and the Muscovy Company's monopoly on Anglo Russian trade deteriorated in value. By the time of Peter's reign, many English merchants wished to gain access to the Russian markets thanks to the large quantities of various goods they could sell to the Russians. Additionally, English shipbuilders sought the importation of Russian raw materials (primarily oak) for the Royal Navy. The English were partially successful negotiating with Peter to establish stronger commercial ties. Sir Christopher Wren, the royal surveyor, added up the bill. It totaled £305 9s 6d and included £3 for "wheelbarrows broke by the Czar".</blockquote>

On his departure, Peter gave his mistress, Letitia Cross, £500 to thank her for her hospitality. Cross said it was not enough while Peter replied that he thought her overpaid. On 21 April 1698 Peter left England for Holland. His yacht, the Royal Transport, accompanied him on part of the journey as it was set to sail to Russia without him. Although reports differ, Peter was able to garner between 60 and as high as 500 of British subjects that entered into the service of the Russian state. Many of the most notable were on the yacht that took them to Arkhangelsk.

Ресейге оралу

Ресейге қайтып бара жатқанда Ұлы елшілік Венада Ресейдің бұрынғы одақтастарымен – Австрияның сыртқы істер министрімен және Венеция елшісімен – Австрияның Түркиямен жеке бейбітшілік шартын жасауына бөгет қоюға тырысып, сәтсіз келіссөздер жүргізді. Мәскеудегі Стрельцы көтерілісі туралы хабарлар және Петрдің Ресейге шұғыл оралуына байланысты Венецияға бару жоспары күштен шығарылды. Ұлы елшілік өзінің басты мақсатына жете алмады, бірақ халықаралық ахуал туралы құнды мәліметтер жинады, Испания мұрагерлік соғысының басталуына байланысты антитүрік коалициясын күшейту мүмкін еместігін анықтады және Балтық теңізіне қол жеткізу жоспарларын әкеліп қайтарды. Ресейге қайтып келе жатқанда Петр Ұлы Польша-Литваның Август II-сімен Рава Рускада кездесіп, онымен келіссөздер жүргізді, бұл келіссөздер Ұлы Солтүстік соғысында Швецияға қарсы Ресей-Польша одағының негізін қалады.