Бактрис гасипаес: Орталық және Оң Америка пальмасы
Bactris gasipaes
🍑Бактрис гасипаэс: Орталық және Оңтүстік Америкаға тән пальма түрі. 50-75 жыл өнім береді, әртүрлі жеміс түрлерімен ерекшеленеді. Агроорман шаруашылығында өсіріледі.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Пальма түрлері
Species of palm
Бактрис гасипаес – Орталық және Оңтүстік Американың тропикалық ормандарында өсетін пальманың бір түрі. Бұл аймақтарда кеңінен таралған, көбінесе шағын шаруалар оны агроормандық жүйелерде немесе сирек жағдайларда монокультурада өсіреді. Ағылшын тіліндегі жалпы атауы – персик пальмасы, ал Оңтүстік Америка елдерінде басқа да атаулар қолданылады. Бұл – ұзақ өмір сүретін, көп жылдық өсімдік, орташа есеппен 50-75 жыл жеміс береді. Оның популяциясында маңызды генетикалық әртүрлілік бар, осының нәтижесінде көптеген түрлі жемістер, түстер мен сапалар кездеседі. Жемістері жеуге жарамды және қоректі, бірақ оларды 30 минуттен 5 сағатқа дейін пісіру қажет. Сондай-ақ, олар жабайы жануарлар үшін де пайдалы. Персик пальмасы пальма жүрегі үшін де өсіріледі, ал оның сабағы құнды ағаш ретінде қолданылады.
Bactris gasipaes is a species of palm native to the tropical forests of Central and South America. It is well spread in these regions, where it is often cultivated by smallholders in agroforestry systems or more rarely, in monoculture. Common names include peach palm in English, among others used in South American countries. It is a long lived perennial plant that is productive for 50 to 75 years on average. Its population has an important genetic diversity, leading to numerous fruits, colors, and qualities. The fruits are edible and nutritious but need to be cooked for 30 minutes to five hours. They also benefit many animals in the wild. Peach palms are also cultivated for the heart of palm, and the trunk can make valuable timber.
Сипаттама
Bactris gasipaes, көптеген теңіз аралдарындағы пальмалар сияқты, тік өседі, бір жұқа сабағы немесе көбінесе, диаметрі сегіз дюймға (20 см) дейін жететін бірнеше сабағы шоғырланған күйде болады; әдетте, түбінен жоғары қарай дөңгелек қатарлармен қатайып, қара тікендермен қаруланған. Тек бірнеше тікені бар жеке даналар да кездеседі. Ол әдетте 5 метрден биікке дейін өсе алады. Сабағының құрамында қара талшықтардан тұратын қатты сыртқы қабаты бар, ол ашық қоңыр немесе жарық қоңыр түсті негізгі бөлігіне сіңген. Талшықтар ағаш сабағының сыртына қарай тығыз орналасқан, ал орталық бөлігіне қарай сиректеу болады. Ағаштың орталық бөлігі жұмсақ, ағашқа оның ерекше түсі мен қаттылығын беретін қара тамырлардың ізі жоқ. Жапырақтары қауырсын тәрізді, ұзын жапырақ сағағында орналасқан. Жемісі – бір тұқымын қоршаған, жеуге жарамды жұмсақ бөлігі бар друпа, ұзындығы 4–6 см, ені 3–5 см. Пальманың түріне байланысты піскен жемісінің қабығы (эпикарпы) қызыл, сары немесе апельсин түсті болуы мүмкін.
Bactris gasipaes, like most sea island palms, grows erect, with a single slender stem or, more often, several stems that are up to eight inches (20 cm) thick, in a cluster; generally armed with stiff, black spines in circular rows from the base to the summit. There are occasional specimens with only a few spines. It can typically grow to or taller. The trunk is composed of a hard outer ring of black fibers embedded in a lighter tan or light brown colored body. Fibers are more densely packed toward the outside of the tree trunk, becoming more and more sparse toward the center of the tree. The center core of the tree is soft and contains none of the darker vascular bundles that give the wood its characteristic look and hardness. The leaves are pinnate, long on a long petiole. The fruit is a drupe with edible pulp surrounding the single seed, 4–6 cm long and 3–5 cm broad. The rind (epicarp) of the fruit can be red, yellow, or orange when the fruit is ripe, depending on the variety of the palm.
Экология
Персика пальмасы әр түрлі физикалық және химиялық жағдайлары бар, тіпті қышқыл және топырағы нашар жақсы су өткізетін топырақта табиғи түрде өседі, себебі оған микоризалармен байланысы көмектеседі. Ол 2 000 мм-ден 5 000 мм-ге дейінгі жауын-шашын мөлшері және 24 °C-тан жоғары жылдық орташа температурасы бар климаттық аймақтарда өсіріледі. Коммерциялық өндіріс үшін ұсынылатын биіктік 0-ден 900 м теңіз деңгейінен жоғары аралығында. Персика пальмасы кейде 1800 м биіктікке дейін, мысалы, Колумбияның Каука аймағындағы Эль Тамбода кездеседі. Генетикалық тұрғыдан алғанда, персика пальмасын (а) Орталық Американы, Колумбия мен Венесуэланың Анд аңғарларын және Колумбия мен Эквадордың Тынық мұхиты жазықтарын қамтитын екі батыс популяцияға; және (б) Жоғарғы және Шығыс Амазонканы қамтитын екі шығыс популяцияға бөлуге болады. Жалпы, батыс популяциялардың сабақтары қаттырақ, тікендері көп және күштірек, жапырақтары үлкен, ал жас кезеңінде тамыр жүйесі жақсы жетілген. Олардың табиғи таралуы әлі толық анықталған жоқ. Жабайы персика пальмалары бұзылған экожүйелерде, өзендердің жағалауларында және біріншілік орманның сиректерінде кездеседі. Олар көбінесе оқшауланған түрде немесе аз тығыздықпен өседі. Өсірілетін персика пальмасының тегін анықтау үшін үш гипотеза бар: (а) Оңтүстік-Батыс Амазонкада бір рет қолға үйретілген; (б) Колумбияның Анд аралық аңғарларында және Тынық мұхиты жазықтарында бір рет қолға үйретілген; немесе (с) қолға үйретілудің бірнеше тәуелсіз орталықтары болған.
The peach palm grows wild in well drained soils with various physical and chemical conditions, including acid and poor soils, since it is assisted by its association with mycorrhizas. It is grown in climates with precipitations between 2 000 mm and 5 000 mm and annual mean temperatures exceeding 24 °C. The recommended altitude for commercial cultivation ranges from 0 to 900 m asl. Peach palm is occasionally found at higher altitudes of up to 1800m asl, as in Colombia's Cauca region El Tambo. Genetically, the peach palm can be divided into (a) two western populations including Central America, the Andean valleys of Colombia and Venezuela and the Pacific lowlands of Colombia and Ecuador; and (b) two eastern populations including the upper and the eastern Amazon. In general, the western populations have harder stems, more abundant and stronger spines, larger leaves and more solid rooting in their juvenile phase. Their natural distribution is not yet well defined. Wild peach palm trees can be found in disturbed ecosystems, on river banks and in primary forest gaps. They often occur in isolation or at low densities. There are three hypotheses for the exact origin of cultivated peach palm: There was either (a) a single domestication event in the south western Amazon, (b) a single domestication event in the Colombian inter Andean valleys and adjacent Pacific lowlands or (c) multiple independent centres of domestication.
Ауыл шаруашылығы
Персика пальмасы жас кезеңінде жылдам өседі (жылына 1,5 – 2 метр) және өсімдіктер тиісті аралықпен орналасса, жарықты орташа деңгейде сіңіреді. Сондықтан ол агроорман шаруашылығы үшін өте қолайлы. Коммерциялық егістіктерде персика пальмасы Коста-Рикада кофе және бананмен бірге агроорман шаруашылығы жүйелерінде кездеседі. Орталық және Оңтүстік Американың бірнеше елінде ананас, папайя, құмар жемісі, жүгері, маниок және какаомен бірге өседі. Өсімдік толық өнімділікке шамамен жеті жылда жетеді. Bactris gasipaes-тің тыңайтқышқа қажеттілігі топырақтың қоректік заттармен қамтамасыздығына байланысты және әдетте пальма жүрегінен немесе басқа пальма жемістерін өндіру тәжірибесінен алынады. Фосфор ең шектеулі қоректік зат саналады және өнімділік азотқа қарағанда фосфор мен магнийге байланысты болады. Жемістерді ашыту арқылы трипсин тоқтаушысын жою үшін кептіру және қыздырумен өңдеу қажеттігінен аулақ болуға болады. Дегенмен, персика пальмасы силосын малға беру үшін құрамында жоғары дәрежеде белок бар қоспа қажет. Персика пальмасы жемісін балық, құс және шошқаларды азықтандыруға, сондай-ақ сиыр, ешкі және қойлар үшін көптеген қоректік заттардан тұратын блоктар жасауға болады.
Peach palm has a rapid juvenile growth (1.5 – 2 m per year) and a moderate light interception if the plant is spaced appropriately. Therefore, it is suitable for agroforestry. In commercial plantations, peach palm is found in agroforestry systems with coffee and banana in Costa Rica. In several countries in Central and South America, it is found in combination with pineapple, papaya, passion fruit, maize, cassava and cacao. The plant reaches its full productivity after about seven years. Fertilizer requirements of Bactris gasipaes are dependent on the nutrient status of the soil and are usually adapted from heart of palm or from other palm fruit production. Phosphorus is considered the most limiting nutrient and yield is driven by phosphorus and magnesium rather than by nitrogen. By ensiling the fruits, drying and heat treatment to deactivate the trypsin inhibitor can be avoided. However, a protein rich additive is needed to enrich the silage of peach palm so it can be used to feed cattle. Peach palm fruit can further be used to feed fish, poultry and pigs and to produce multi nutritional blocks for cows, goats and sheep.
Зиянкестер мен аурулар
Ағаштың діңі Phytophthora су саңырауқұлақтарымен зарарға ұшырауы мүмкін. Жапырақтары Pestalotiopsis, Mycosphaerella және Colletotrichum туыстарының саңырауқұлақтарымен қамтылған. Жемістері Monilinia және Ceratocystis туыстарының саңырауқұлақтарынан зардап шегеді. Басқа зиянкестерге кенелер мен жәндіктер (Metamasius hemipterus) кіреді.
The trunk of the tree can be infested with Phytophthora water molds. The foliage is infested with fungi of the genera Pestalotiopsis, Mycosphaerella, and Colletotrichum. The fruit is attacked by fungi of the genera Monilinia and Ceratocystis. Other pests include mites and insects (Metamasius hemipterus).
Ас дайындауда
Бактрис газипаес ғасырлар бойы тағам ретінде қолданылып келеді. Испан саяхатшылары Коста-Риканың Атлантикалық жағалауында 30 000 ағаштан тұратын педжибае плантациясын тапты, ол жергілікті халықтың тамақтануында жүгерінің орнын басты. Жемісті тұзды суда қайнатып, қабығын аршып, дәнін алып тастайды, содан соң тұз немесе бал қосып дәмдейді. Шикі және пісірілген күйіндегі текстурасы қатты тәтті картопқа, ал дәмі – хомини, құрғақ қабақ немесе қуырылған каштанға ұқсас. Кейбір аймақтарда жемістің жартысын майонез немесе ашытылған қаймақпен толтырады. Шикі персик пальмасында қатты қыздырғанда жоғалатын, тітіркендіретін кальций оксалаты кристалдары бар. Жеміс сатушылар (көбінесе көше сатушылары) сатудан бір күн бұрын жемісті 5 сағат пісіреді; бірақ, соңғы зерттеулер көрсеткендей, осы нәтижеге қысымды қазанда 30 минутта, тіпті құрғақ пеште немесе микротолқынды пеште одан да аз уақытта қол жеткізуге болады, соның салдарынан дайын өнімнің дәмі айтарлықтай өзгермейді. Шикі жеміс тез бұзылады, бірақ оны кептірілген ұн немесе консервіленген түрде сақтауға болады. Одан ұн және тағамдық май да жасауға болады. Сонымен қатар, қазіргі уақытта Колумбияның оңтүстігінде өндірілетін персик пальмасы чиптері кеңінен таралған нарыққа енуге зор потенциалы бар деп саналады.
Bactris gasipaes has been used for food for centuries. Spanish explorers found a pejibaye plantation of 30,000 trees on the Atlantic coast of Costa Rica, providing fruit that replaced corn in the indigenous diet. The fruit is stewed in salted water and peeled, the seed is removed, and it may be flavored with salt or honey. The texture both raw and cooked has been compared to a firm sweet potato, and the flavor to hominy, dry squash or roasted chestnut. In some regions, the fruit halves are filled with mayonnaise or sour cream. Raw peach palm contains irritating calcium oxalate crystals that disappear under intense heat. Sellers of the fruit (often, street vendors) cook the fruit for 5 hours the night previous to the sale; however, recent studies have revealed that the same effect can be achieved in 30 minutes inside a pressure cooker, or even less in dry ovens or microwaves, without significantly altering the flavour of the final product. The raw fruit spoils quickly but it can be stored as a dry meal or preserves. It can yield flour and edible oil. Further, peach palm chips, currently produced in southern Colombia, are believed to have a large potential to enter mainstream markets.
Тарих
Американы отарлау кезінде испандықтар Коста-Рикада 20 000 биеқұйрық пальмасын кесіп тастады, бұл жергілікті халықты азықтан айыру және бағындыру мақсатында жасалды. Бұл пальма Колумбтан бұрынғы дәуірде негізгі тағам болған, ал испан жаулап алудан кейін ұмытылған егінге айналды. Дегенмен, қажет болған жағдайда тағамдық қауіпсіздікті қамтамасыз етіп келді.
During the colonization of the Americas, the Spanish cut down 20,000 peach palms in Costa Rica in order to deprive and subjugate the indigenous population. The palm was a staple in pre Columbian times, and it became a neglected crop after the Spanish conquest. Even so, it has provided food safety when needed.