Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Польшадағы коммунистік билік
Communist rule in Poland
1945-1989 жылдардағы Польша тарихы Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Польшадағы марксистік-лениндік режим кезеңін қамтиды. Бұл жылдар жалпы индустрияландыру, урбанизация және тұрмыс деңгейінің жақсаруымен ерекшеленді, бірақ ерте сталиндік репрессиялар, әлеуметтік толқулар, саяси тартыстар және ауыр экономикалық қиындықтарға толы болды. Екінші дүниежүзілік соғыстың соңында, Кеңес Қызыл Армиясы және Шығыс Польшадағы Польша қарулы күштері бірлесіп, нацистік Германия күштерін Польшадан ығыстырды. 1945 жылдың ақпанында Ялта конференциясы соғыстан кейінгі сайлауларға дейін Польшаның уақытша үкіметін құруға келісім берді. Кеңес Одағының басшысы Иосиф Сталин осы шешімді іске асыруды манипуляциялады. 1940 жылдан бері Лондонда орналасқан Польша эмигранттық үкіметін елемеу арқылы Варшавада іс жүзінде коммунистік бақылаудағы Уақытша Ұлттық Бірлік Үкіметі құрылды. 1945 жылдың шілде-тамызындағы Потсдам конференциясында үш ірі одақтас Польша шекарасының батысқа қарай жылжуын ратификациялады және Одер-Нейссе және Курзон сызықтары арасындағы жаңа аумақты бекітті. Польшаның аумағы Екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі аумағына қарағанда кішірейді және географиялық тұрғыдан ортағасырлық ерте Піаст әулеті дәуіріндегі аумағына ұқсас болды. Холокост кезінде Польша еврей халқының қырылуынан кейін, батыстағы немістердің қашуы мен қууынан, шығыстағы украиндардың қоныс аударуынан және Шығыс шекаралық аймақтардан (Креси) поляктардың қууынан және қоныс аударуынан кейін Польша тарихында алғаш рет айқын аз ұлттық топтарсыз этникалық біртекті ұлт мемлекетіне айналды. Жаңа үкімет саяси билігін нығайтты, ал Болеслав Бирут басқарған Польша Біріккен Жұмысшылар Партиясы (PZPR) елге қатаң бақылау орнатты, ол Кеңес ықпалы аясындағы тәуелсіз мемлекет болып қала берді. 1952 жылдың 22 шілдесінде шілде Конституциясы қабылданды және ел ресми түрде Польша Халық Республикасы (PRL) болып жарияланды. 1953 жылы Сталиннің қайтысынан кейін саяси «жаңару» Владыслав Гомулка басқаратын поляк коммунистерінің либералды фракциясына билікке келуге мүмкіндік берді. 1960 жылдардың ортасына қарай Польшада экономикалық және саяси қиындықтар күшейді. Олар 1968 жылғы Польшадағы саяси дағдарысқа және 1970 жылғы Польшадағы наразылықтарға әкелді, онда тұтыну тауарларына бағаның өсуі ереуілдер толқынына ұласты. Үкімет батыс кредиторларынан алынған ірі несиелерге негізделген жаңа экономикалық бағдарламаны енгізді, бұл тұрмыс деңгейінің және үміттердің өсуіне әкелді, бірақ бұл бағдарлама Польша экономикасының әлемдік экономикамен интеграциялануын күшейтті және 1973 жылғы мұнай дағдарысынан кейін күңкіреп қалды. 1976 жылы Эдвард Гирек үкіметі бағаны тағы көтеруге мәжбүр болды, бұл 1976 жылғы маусымдағы наразылықтарға әкелді. Репрессия мен реформалардың осы айналымы және экономикалық-саяси күрес 1978 жылы Карол Войтиланың Иоанн Павел II Папасы болып сайлануымен жаңа сипат алды. Войтиланың күтпеген жоғарылауы авторитарлық және тиімсіз номенклатура басқаратын мемлекеттік социализмге қарсы оппозицияны күшейтті, әсіресе Папаның 1979 жылы Польшаға жасаған алғашқы сапарымен. 1980 жылдың тамызының басында жаңа ереуіл толқыны Лех Валенса басқаратын «Солидарность» (Solidarność) тәуелсіз кәсіподағының құрылуына әкелді. Оппозицияның күшейіп, белсенділігінің артуына байланысты Войцех Ярузельский үкіметі 1981 жылдың желтоқсанында әскери жағдай режимін жариялады. Алайда, Кеңес Одағындағы Михаил Горбачевтің реформалары, Батыстан күшейген қысым және экономиканың күйреуі режимді қарсыластарымен келіссөздер жүргізуге мәжбүр етті. 1989 жылғы дөңгелек үстел келіссөздері «Солидарность» партиясының 1989 жылғы сайлауға қатысуына әкелді. Оның кандидаттарының керемет жеңісі Орталық және Шығыс Еуропадағы коммунистік биліктен өтудің алғашқы кезеңіне жол ашты. 1990 жылы Ярузельский президенттік сайлаудан кейін президенттік лауазымнан кетіп, оның орнын Валенса басты.
The history of Poland from 1945 to 1989 spans the period of Marxist–Leninist regime in Poland after the end of World War II. These years, while featuring general industrialization, urbanization and many improvements in the standard of living, were marred by early Stalinist repressions, social unrest, political strife and severe economic difficulties. Near the end of World War II, the advancing Soviet Red Army, along with the Polish Armed Forces in the East, pushed out the Nazi German forces from occupied Poland. In February 1945, the Yalta Conference sanctioned the formation of a provisional government of Poland from a compromise coalition, until postwar elections. Joseph Stalin, the leader of the Soviet Union, manipulated the implementation of that ruling. A practically communist controlled Provisional Government of National Unity was formed in Warsaw by ignoring the Polish government in exile based in London since 1940. During the subsequent Potsdam Conference in July–August 1945, the three major Allies ratified a massive westerly shift of Poland's borders and approved its new territory between the Oder–Neisse line and the Curzon Line. The area of Poland was reduced in comparison to its pre World War II extent and geographically resembled that of the medieval early Piast dynasty era. Following the destruction of the Polish Jewish population in the Holocaust, the flight and expulsion of Germans in the west, resettlement of Ukrainians in the east, and the expulsion and resettlement of Poles from the Eastern Borderlands (Kresy), Poland became for the first time in its history an ethnically homogeneous nation state without prominent minorities. The new government solidified its political power, while the Polish United Workers' Party (PZPR) under Bolesław Bierut gained firm control over the country, which would remain an independent state within the Soviet sphere of influence. The July Constitution was promulgated on 22 July 1952 and the country officially became the Polish People's Republic (PRL). Following Stalin's death in 1953, a political "thaw" allowed a more liberal faction of the Polish communists, led by Władysław Gomułka, to gain power. By the mid 1960s, Poland began experiencing increasing economic as well as political difficulties. They culminated in the 1968 Polish political crisis and the 1970 Polish protests when a consumer price hike led to a wave of strikes. The government introduced a new economic program based on large scale loans from western creditors, which resulted in a rise in living standards and expectations, but the program meant growing integration of Poland's economy with the world economy and it faltered after the 1973 oil crisis. In 1976, the government of Edward Gierek was forced to raise prices again which led to the June 1976 protests. This cycle of repression and reform and the economic political struggle acquired new characteristics with the 1978 election of Karol Wojtyła as Pope John Paul II. Wojtyła's unexpected elevation strengthened the opposition to the authoritarian and ineffective system of nomenklatura run state socialism, especially with the pope's first visit to Poland in 1979. In early August 1980, a new wave of strikes resulted in the founding of the independent trade union "Solidarity" (Solidarność) led by Lech Wałęsa. The growing strength and activity of the opposition caused the government of Wojciech Jaruzelski to declare martial law in December 1981. However, with the reforms of Mikhail Gorbachev in the Soviet Union, increasing pressure from the West, and dysfunctional economy, the regime was forced to negotiate with its opponents. The 1989 Round Table Talks led to Solidarity's participation in the 1989 election. Its candidates' striking victory gave rise to the first of the succession of transitions from communist rule in Central and Eastern Europe. In 1990, Jaruzelski resigned from the presidency following the presidential election and was succeeded by Wałęsa.
Шекаралар мен халық санының ауысуы
Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Польша халқының үштен бір бөлігі этникалық азшылықтардан тұрды. 1939 жылы Польшада шамамен 35 миллион адам тұрды, бірақ 1946 жылы оның шекарасында 24 миллионнан кем адам қалды. Қалған халықтың үш миллионнан астамы немістер, украиндер және еврейлер сияқты этникалық азшылықтарды құрады, олардың көпшілігі жақын арада Польшаны тастап кетті. 1939 мен 1945 жылдар аралығында соғысқа байланысты қайтыс болған поляк азаматтарының саны 6 миллионға дейін жетеді деп есептеледі.
Before World War II, a third of Poland's population was composed of ethnic minorities. Poland had about 35 million inhabitants in 1939, but fewer than 24 million within its borders in 1946. Of the remaining population, over three million were ethnic minorities like Germans, Ukrainians and Jews, most of whom soon left Poland. Estimated deaths of Polish citizens from war related causes between 1939 and 1945 range up to 6 million.
Инфрақұрылым мен экономиканы қайта құру
Польша соғыс кезінде инфрақұрылымына зор зиян келді, бұл оның өнеркәсіптік өндірісінде Батыс елдерінен одан да қалып қоюына себеп болды. 1945 жылдың мамыр айында өткен Польша Біріккен Жұмысшы партиясы Орталық Комитетінің Пленумында Гомулка поляк халқы поляк коммунистерін "НКВД-ның ең жаман құралы" деп қарастыратынын айтты, ал Эдвард Очаб Польшадан Кеңес әскерін шығаруды маңызды міндет деп мәлімдеді. Кеңес әскерлерінің Солтүстік тобы Польшада тұрақты түрде орналасатын болады.
Poland suffered catastrophic damage to its infrastructure during the war, which caused it to lag even further behind the West in its industrial output. During the PPR Central Committee Plenum of May 1945, Gomułka complained that the Polish masses regard the Polish communists as the "NKVD's worst agency" and Edward Ochab declared the withdrawal of the Soviet Army from Poland a high priority. The Soviet Northern Group of Forces would be permanently stationed in Poland.
Сайлауда қалжың, Миколайчик жеңілді
Сталин Ялта конференциясында Польшада еркін сайлау өтетініне уәде берген еді. Бірақ Гомулка мен Бирут басқарған поляк коммунистері биліктен бас тартпақ ниетте болмаса да, халық арасында қолдауларының шектеулі екенін сезінді. Осы қиындықтан шығу үшін 1946 жылы парламенттік сайлаулардан бұрын «Үш рет Иә» (Trzy razy tak) деп аталған жалпыұлттық референдум өткізілді. Референдумда Сенат, ұлттық индустрия және батыс шекаралары туралы үш жалпы, бірақ саяси маңызы бар сұрақ қойылды. Оның мақсаты – Польшадағы коммунистік бастамалардың танымалдылығын тексеру және насихаттау болды. Сол кездегі маңызды партиялардың көпшілігі солшыл немесе орталықшыл болғандықтан, үш нұсқаны да оңай мақұлдауы мүмкін еді. Сондықтан Миколайчик басқарған Польша халық партиясы (ППП) өзінің жақтастарынан бірінші сұраққа – Сенатты таратуға – қарсы дауыс беруді сұрады, себебі олардың үкіметтік коалицияға бірігуі мүмкін деген қауіп болды. Тергеу кезінде ол өзін қорғады, сотқа тартылса «барлық шындықты» айтатынын мәлімдеді және мойынсұнбады. Гомулка әдеттегідей сот процесіз тұтқындалды және 1954 жылдың желтоқсан айында босатылды. ОРМО 1944-1945 жылдардағы билік вакуумында қылмыстың өршуіне жауап ретінде туындаған, халықтық өздігінен қорғану күші ретінде бастау алды. 1946 жылдың ақпанында ППР осы азаматтық милиция қозғалысын бағыттап, ресмилендірді, соның нәтижесінде қылмысты бақылауға арналған ерікті ОРМО құрылды. Бұрынғы Отан армиясының командирі Эмиль Август Фильдорф Кеңес Одағы мен Польшада бірнеше жыл қатыгездыққа ұшырады және 1953 жылдың ақпанында Сталиннің өліміне аз уақыт қалғанда жазаланды. Осылайша поляк сталиндік экономикасы дүниеге келді. Президент Бирут, Премьер-министр Циранкевич және Минц басқаруымен кең ауқымды экономикалық реформалар мен ұлттық қайта құру жұмыстары басталды. Олардың кепілдіктерінің бірі – барлық азаматтарға тегін медициналық көмек беру болды. Ірі мемлекеттік кәсіпорындар қызметкерлеріне кең ауқымды әлеуметтік және демалыс мүмкіндіктерін ұсынды, оның ішінде тұрғын үй, спорттық жабықтар мен ауруханалар, бірақ 1970 жылдары бұл мүмкіндіктер азая бастады. 20-шы съезд поляк саяси және экономикалық өмірінің ішінара демократиялануына ықпал еткендіктен, Очаб индустрияны орталықтандырмау және тұрмыс деңгейін жақсартуға бағытталған реформаларға кірісті. Мамыр айында Гомулканың шешімімен қызметтен босатылған Берман сотталған жоқ. Қақтығыстар кезінде және одан кейін ресми түрде ұсталған 746 адамның шамамен 80% жұмысшылар еді. Билік тергеуді бастады, батыс немесе антикоммунистік астыртын орталықтардың алдын ала жоспарланған науқанын және қатысуын анықтауға тырысты. Бұл әрекеттер сәтсіз аяқталды және оқиғалардың өздігінен туындап, жергілікті халықтың қолдауына ие болғаны анықталды. Натолин фракциясы негізінен армия мен мемлекеттік қауіпсіздік органдарындағы коммунистік шенеуніктерден, оның ішінде Франциск Йозвиак, Миечислав Мочар, Зенон Клизко және Зенон Новактан тұрды. Олар «Сталиннің еврей қорғауындағыларын» қызметтен шеттетуді жақтады, бірақ өздері сталиндік көзқарастарды ұстанды. Ұжымдық қоғамдық өркендеудің басқа да формалары мен заңмен кепілдендірілген академиялық тәуелсіздік (1958 жылғы жоғары білім беру туралы ережеге негізделген) сақталды.
Stalin had promised at the Yalta Conference that free elections would be held in Poland. However, the Polish communists, led by Gomułka and Bierut, while having no intention of giving up power, were also aware of the limited support they enjoyed among the general population. To circumvent this difficulty, in 1946 a national plebiscite, known as the "Three Times Yes" referendum (Trzy razy tak), was held first, before the parliamentary elections. The referendum comprised three fairly general, but politically charged questions about the Senate, national industries and western borders. It was meant to check and promote the popularity of communist initiatives in Poland. Since most of the important parties at the time were leftist or centrist – and could have easily approved all three options – Mikołajczyk's Polish People's Party (PSL) decided, not to be seen as merging into the government bloc, to ask its supporters to oppose the first one: the abolition of the Senate. Under interrogation he defiantly defended himself, threatened to reveal "the whole truth" if put on trial, and remained unbroken. Gomułka was imprisoned without the usual show trial and was released in December 1954. The ORMO began as a popular self defense effort, a spontaneous reaction to the explosion of crime in the power vacuum of 1944–45. In February 1946, the PPR channeled and formalized this citizen militia movement, creating its ostensibly crime control voluntary ORMO structure. Former Home Army commander Emil August Fieldorf was subjected to several years of brutal persecution in the Soviet Union and Poland before he was executed in February 1953 just before Stalin's death. and the Polish Stalinist economy was born. The government of President Bierut, Prime Minister Cyrankiewicz and Minc embarked on a sweeping economic reforms and national reconstruction. Among the rights it guaranteed was universal free health care. The large state owned enterprises provided to employees an extensive range of welfare and leisure activities, including housing, sports facilities and hospitals, which started to diminish in the 1970s. As the 20th Congress inspired also partial democratisation of Polish political and economic life, Ochab engaged in reforms intended to promote industrial decentralization and improve living standards. Berman, dismissed in May, by Gomułka's decision was never prosecuted. Of the 746 people officially detained during and in the aftermath of the disturbances, almost 80% were workers. The authorities launched an investigation, attempting to uncover a claimed premeditated instigation and involvement by Western or anticommunist underground centers. Such efforts were unsuccessful and the events were found to have been spontaneous and locally supported. The Natolin faction consisted largely of communist officials from the army and state security, including Franciszek Jóźwiak, Mieczysław Moczar, Zenon Kliszko and Zenon Nowak, who advocated the removal of "Stalin's Jewish protégés", but were themselves of Stalinist sympathies. Other forms of collective community expression and a legally guaranteed academic autonomy (based on the 1958 statute of higher learning)
Польшалық Папа Иоанн Павел II
1978 жылдың 16 қазанында Польша көптеген поляктардың нағыз керемет деп сенген оқиғаға куә болды. Ватикан қаласында Краков архиепископы, кардинал Кароль Войтила папа сайланды және Иоанн Павел II есімін қабылдады. Польшалық папаның сайлануы сол кезде Еуропадағы ең соңғы ерекше католик елдерінің бірі болған Польшаға қатты әсер етті. Банкирлер мемлекеттің тұтыну тауарларының бағасын жасанды түрде төмен ұстауға субсидия бере алмайтынын мәлімдеді. Екі айдан кейін үкімет бас берді және 1 шілдеде бағаларды, әсіресе ет бағасын, біртіндеп, бірақ үздіксіз көтеру жүйесін жариялады. Сонымен бірге ереуілдер мен фабрикаларды ұстау акциялары басталды, ең ірілері шілде айында Люблинде өтті. v. Дэвид Ост Тадеуш Мазовецкийді, Бронислав Геремекті, Яцек Куроньді және Адам Мичникті коммунистік кезеңнен кейінгі алғашқы жылдардағы (бұрынғы оппозициялық) зиялы элитаның ең ықпалды өкілдері деп атады. Ол оларды саяси, бірақ әсіресе экономикалық мағынада либералдар деп сипаттады. Олар "Лешек Бальцеровичті қолдады және Валенсаны келісім беруге көндірді. Олардың мақсаты – ауыр экономикалық өзгерістерге және халыққа ұнамайтын капиталистік таптың қалыптасуына жол ашу еді".
On 16 October 1978, Poland experienced what many Poles literally believed to be a miracle. Cardinal Karol Wojtyła, the archbishop of Kraków, was elected pope at the Vatican, taking the name John Paul II. The election of a Polish pope had an electrifying effect on what was at that time one of the last idiosyncratically Catholic countries in Europe. The bankers made it clear that the state could no longer subsidize artificially low prices of consumer goods. The government gave in after two months and, on 1 July, announced a system of gradual but continuous price rises, particularly for meat. A wave of strikes and factory occupations began at once, with the biggest ones taking place in Lublin in July. v. David Ost identified Tadeusz Mazowiecki, Bronisław Geremek, Jacek Kuroń and Adam Michnik as the most influential members of the (formerly opposition) intellectual elite during the early post communist period. He characterized them as liberals in the political, but especially in the economic sense. They "sponsored Leszek Balcerowicz and persuaded Wałęsa to approve. Their aim was to allow painful economic changes and unpopular capitalist class formation to occur".
Коммунизмнің құлдырауы мен бірлік
Ашерсон, Н. (1982). Польшаның тамыз айы: Өзін-өзі шектеу төңкерісі. Нью-Йорк: Penguin Books. Блум, Дж. М. (2014). Саяси мүмкіндіктер құрылымы, наразылық әлеуметтік қозғалыстар және мемлекеттік ұйымдар: Польша Біріккен жұмысшылар партиясы ішіндегі Ынтымаққа қарсы күрес. Әлеуметтік ғылымдар тарихы, 38(3–4), 359–388. Браун, К. (1993). Польшадағы жер асты театры, соңғы жылдары коммунизм кезіндегі әскери жағдай (1981–1989). The Polish Review, 38(2), 159–186. Гартон Эш, Т. (1990). Сиқырлы фонарь: 1989 жылғы төңкеріс Варшава, Будапешт, Берлин және Прагада куә болған. Нью-Йорк: Random House. Гартон Эш, Т. (2002). Польша төңкерісі: Ынтымақ (үшінші басылым). Нью-Хейвен: Йель университетінің баспасы. Гомперт, Д. К., Биннендейк, Х., және Лин, Б. (2014). 1981 жылы Польшаға басып кірмеу туралы кеңестік шешім. "Соқырлықтар, қателіктер және соғыстар: Америка мен Қытай нені үйрене алады" (139–150 беттер). Rand Corporation. Хейден, Дж. (2012). Екі Польша: Ынтымақ және жаңа Польша. Лондон: Routledge. Каминский, Б. (2016). Мемлекеттік социализмнің құлдырауы: Польша мысалы (Princeton Legacy Library). Принстон: Princeton University Press. Кубик, Дж. (1994). Билік символдарына қарсы символдардың күші: Польшадағы Ынтымақтың өркендеуі және мемлекеттік социализмнің құлдырауы. Филадельфия: Pennsylvania State University Press. Лаба, Р. (2016). Ынтымақтың тамырлары: Польша жұмысшы классының демократиялануының саяси социологиясы (Princeton Legacy Library). Принстон: Princeton University Press. Липски, Дж. Дж. (2022). KOR: Польшадағы жұмысшыларды қорғау комитетінің тарихы, 1976–1981 (О. Амстердам және Г. М. Мур аударған). Беркли: University of California Press. Мастны, В. (1999). 1980–1981 жылдары Польшаға кеңестік басқыншылық болмауы және суық соғыстың аяқталуы. Europe-Asia Studies, 51(2), 189–211. Райна, П. (1985). Польша 1981: Әлеуметтік жаңаруға қарай. Нью-Йорк: Unwin Hyman/HarperCollins. Стачура, П. Д. (1999). Польша ХХ ғасырында. Нью-Йорк: St. Martin's Press. Замойский, А. (2009). Польша: Тарих. Нью-Йорк: Hippocrene Books.
Ascherson, N. (1982). The Polish August: The Self Limiting Revolution. New York: Penguin Books. Bloom, J. M. (2014). Political Opportunity Structure, Contentious Social Movements, and State Based Organizations: The Fight Against Solidarity Inside the Polish United Workers Party. Social Science History, 38(3–4), 359–388. Braun, K. (1993). The Underground Theater in Poland under Martial Law during the Last Years of Communism (1981 1989). The Polish Review, 38(2), 159–186. Garton Ash, T. (1990). The Magic Lantern: The Revolution of ’89 Witnessed in Warsaw, Budapest, Berlin and Prague. New York: Random House. Garton Ash, T. (2002). The Polish Revolution: Solidarity (Third Edition). New Haven: Yale University Press. Gompert, D. C., Binnendijk, H., & Lin, B. (2014). The Soviet Decision Not to Invade Poland, 1981. In Blinders, Blunders, and Wars: What America and China Can Learn (pp. 139–150). Rand Corporation. Hayden, J. (2012). Poles Apart: Solidarity and the New Poland. London: Routledge. Kamiński, B. (2016). The Collapse of State Socialism: The Case of Poland (Princeton Legacy Library). Princeton: Princeton University Press. Kubik, J. (1994). The Power of Symbols Against the Symbols of Power: The Rise of Solidarity and the Fall of State Socialism in Poland. Philadelphia: Pennsylvania State University Press. Laba, R. (2016). The Roots of Solidarity: A Political Sociology of Poland’s Working Class Democratization (Princeton Legacy Library). Princeton: Princeton University Press. Lipski, J. J. (2022). KOR: A History of the Workers’ Defense Committee in Poland 1976–1981 (O. Amsterdam & G. M. Moore, Trans.). Berkeley: University of California Press. Mastny, V. (1999). The Soviet Non Invasion of Poland in 1980 1981 and the End of the Cold War. Europe Asia Studies, 51(2), 189–211. Raina, P. (1985). Poland 1981: Towards Social Renewal. New York: Unwin Hyman/HarperCollins. Stachura, P. D. (1999). Poland in the Twentieth Century. New York: St. Martin's Press. Zamoyski, A. (2009). Poland: A History. New York: Hippocrene Books.