Кіріспе

Моңғол күресі (монғолша: Бох; моңғолша: Бөх немесе Үндэсний бөх) – Моңғол, Ішкі Моңғол және басқа аймақтардағы моңғолдардың халықтық күресі. Көлікпен емес, тек қана аяқпен жерге тию бұл күрестің ережесі болып табылады. Бох сөзі "қатыстық, сенімділік, өмірлік күш, күрескер" деген мағынаны білдіреді, ол моңғол тіліндегі *bekü түбірінен ("қатыстық, қатты, берік; жауынгер, мықты адам") шыққан, ал бұл түбір түрік тіліндегі *böke ("жауынгер") сөзінен, яғни "үлкен жыланнан" пайда болған болуы мүмкін. Күршік – моңғол мәдениетінің тарихи "Үш ерлік шеберлігінің" ең маңыздысы, оған жылқымен жүру және садақпен ату де кіреді. Шыңғыс хан күрестің әскерін жақсы дене күйінде ұстаудың және жауынгерлік дайындыққа әзірлеудің маңызды жолы деп санаған. Цинь әулетінің (1646–1911) сарайы маньчжур және моңғол күресшілері арасында тұрақты күрес жарыстарын өткізген. Күрес түрлеріне моңғол, бурят (Ресейдің Бурятия аймағында), ойрат және Ішкі Моңғол күресі жатады. Халха бох, моңғол күресі, халха күресі – дәстүрлі халха моңғол күресі. Бурят күресі (Buriad bökh). Бух ноололдун – ойрат күресі немесе Батыс моңғол күресі. Оңтүстік моңғол күресі (Хорчин күресі) – сиыр терісінен тігілген жакет, ұзын шалбар және етік киіп күреседі. Хуреш – Оңтүстік Сібірдегі дәстүрлі тува жакетті күресі. Моңғол күресінің ықпалында болған. Халха моңғол және тува күресшілері дерлік бірдей жакет киеді.

Жарыстар

Моңғол күресі – ең танымал ұлттық спорт түрі және барлық моңғолдар үшін маңызды мәдени мұра. Отбасыда ұл туған кезде, моңғолдар оның күресші болуын тілейді. Жыл сайын Моңғолияда, Ресейдің батысында және оңтүстік-шығысында, сондай-ақ Қытайдың солтүстігінде көптеген жарыстар өтеді. Ең ірісі – Ұлттық Наадам фестивалі, ол Моңғолияда 1024-ке дейін күресшінің қатысуымен өтеді.

Жасұл

Күрескердің засулы (сөзбе-сөз "реттеуші" дегенді білдіреді) – күрескердің алаңдағы жетекшісі және бапшысы. Төменгі кезеңдердегі жарыстарда көп күрескерлер болатындықтан, көпшілігінің өз засулы болмайды. Сәтті күрескерлер және жоғары кезеңдерге өткендер өздеріне засул алады. Засулдың міндеті – күрескер күрескенде оның бас киімін ұстап тұру, оны алаңда қолдаумен және жігерлендірумен қамтамасыз ету. Мысалы, егер жекпе-жек баяу болса, засул күрескерінің қарсыласына жылдам шабуылдау үшін арт жағынан шапалақтап жіберуі мүмкін. Засулдар сөзбе-сөз мағынасында бапшы емес. Олар әдетте күрескердің сыйлы ағасы немесе досы болып, алаңдағы бәсекенің әділ өтуіне көмектеседі. Басқа күрес түрлерінен айырмашылығы, засул міндетті түрде бұрынғы күрескер болуы керек емес. Жекпе-жек басталғанда күрескерлер шамамен тең бөлініп сол және оң жаққа таралады, кейде засул жоғары кезеңдерде өз жағынан күрескерді сынау үшін оны мақтап ән айтады, ал қарсы жақтың засулы да өз күрескерін мақтап жауап қайырады. Күрескердің засулы айтқан поэзиялық мақтау – сол жақтағы ең жоғары дәрежедегі күрескерден шығады.

Ойынның басталуы

Ордос, Алаша/Шалбур және Ойрат күресшілері бір-біріне жабысып тұрып күресті бастайды, ал Ужумчин, Халх және Хулунбуир стильдері денеге тиіспей-ақ жекпе-жекті бастайды.

Аяқпен жанасу

Ужумчин және Хулунбуир стильдері қол мен аяқтардың арасында қозғалыс жасауға рұқсат етпейді, ал Халх нұсқасы қарсыластың аяғын ұстауға ғана мүмкіндік бермей, соны қажеттілік етіп талап етеді.

Жақсылық

Хулунбуир күресшісі қарсыласын тікелей аяқтарына тебуі мүмкін, бірақ бұл тәсіл басқа стильдерде рұхсат етілмейді және ресми ережелерде тыйым салынған.

Оқыту

Жазғы Наадам фестивальдарына дайындалу үшін күрескерлердің көпшілігі әдетте ауылдағы жаттығу лагеріне барады, онда олар өздерінің киіз үйлерін тіктейді немесе жылдар бойы сол жерде жаттыққан отбасыларға қонаққа барады. Жоғары дәрежедегі күрескерлер көбінесе жеке лагерьлер құрып, оларды өткізеді, ал төмен дәрежедегі күрескерлер мен жас үміткерлер жаз бойы осы лагерьлерге қосылып, үйренеді, бақылайды және жарыстарға дайындалу үшін жаттығады.

Жақсылықпен сәйкестендіру

Монғол күресі де жақсы спорттық мінез-құлыққа қатысты белгілі бір ережелерге ие. Мысалы, күресшінің киімі босап немесе ілісіп қалса, қарсыласы шабуылдауды тоқтатып, тіпті жеңу мүмкіндігінен бас тартса да, оған киімін түзеуге көмектесуі керек. Сондай-ақ, бір күресші екіншісін жерге түсіргенде, билеп алаңнан шығар алдында, оған тұруға көмектесуі тиіс. Күрес аяқталған соң күресшілердің бірі екіншісінің қолынан ұстап, кездесуді ресми түрде аяқтайды. Жеңіске немесе жеңіліске қарамастан, жақсы әдеп екі қарсыластың бір-біріне және көрермендерге күрес алдында да, кейін де қол беріп, сәлемдесуін қажет етеді.

Киім

Күресшінің киімі қарапайымдылықты және еркін қозғалысты көрсететіндей етіп, ғасырлар бойы дамып келген. Күресшінің стандартты жабдығына мыналар кіреді:

Зодог

Қызыл немесе көк түсті, жағасы жоқ, қысқа жеңді, берік, ауыр күресу шапаны. Дәстүрлі түрде жүннен жасалған, бірақ қазіргі күресшілер мақта және жібек сияқты жеңіл материалдарды пайдаланады. Артында қарапайым түйінмен байланады, ал алдыңғы бөлігі кесілгендіктен күресшінің кеудесі ашық болады. Аңыз бойынша, бір күресші барлық қарсыластарын жеңіп, зодоғын жыртып, әйел екенін көрсету үшін кеудесін ашқан. Осы оқиғадан бастап зодог күресшінің кеудесін ашық қалдыруға тиіс болды.

Шұдағ

Қызыл немесе көк түсті мақтадан тігілген кішкентай, денеге жақын киілетін трусы. Олар күресшінің қимыл-қозғалысын жеңілдетеді. Сонымен қатар, қарсыласының ұзын шалбарынан ұстап алуын немесе шалбарға басып жығылуын болдырмайды.

Қиындық

Теріден жасалған етіктер, дәстүрлі стильде (аяқтары сәл жоғары қарай иілген) немесе коммерциялық, батыс стилінде болуы мүмкін. Дәстүрлі стильдегі гуталдар көбінесе күресу үшін бүйірлеріне былғары жіптермен нығайтылады. Ішкі Монғол күрескерлері сондай-ақ түрлі-түсті жібек ленталармен әшекейленген джаңға деген мойын тағатын әшекейін киеді. Бұл жүлде жарыстарда үлкен даңққа ие болғандарға табыс етіледі.

Билеу

Бөкхтің ерекше белгілерінің бірі – күрескерлердің жарыс алаңына кіргенде және одан шыққанда орындайтын биі. Әр аймақтың би стилі әртүрлі. Моңғолияда күресші көкпарға ұшып бара жатқан сокол немесе феникс құсын (деви) бейнелейді. Ішкі Моңғолияда бұл би арыстан мен жолбарыстың сермеп жүруін (магших) еліктеуден тұрады, бұл Өжүмчин нұсқасында көрсетілген. Ішкі Моңғолияның солтүстік-шығысындағы Хүлүнбүйір аймағындағы моңғолдар арасында кең таралған тағы бір нұсқа – бұғының секіруін (харайлта) еске түсіреді. Жалпы алғанда, Өжүмчиннің "магших" биі көзді таңдандыратын, әрі күресшінің жарқын киіміне, әрі бидің өзіне байланысты айқын әсер қалдырады. Ал Моңғолиядағы феникс стилі көбірек нәзіктік пен әсемдікке ие. Моңғол күресі биінің бастапқы түрі шамандық обрядтарда пайда болған, онда адамдар түрлі жануарлардың қимыл-қозғалысын еліктеген. Бүгінде би эстетикалық құндылығымен қатар, қарқынды күрес алдында және одан кейін денеге жылу беру және салқындату процедурасы ретінде де қарастырылады. Күшті күресшілер биге құрметпен қарап, көбінесе жақсы билейді. Күрес белсенділерінің қажырлы және тапқыр еңбегінің арқасында бұл ерекше би күрес дәстүрінің ажырамас және маңызды бөлігіне айналды. Ішкі Моңғолияда ол, урия, киім және түрлі ережелермен бірге, 1980 жылдардың соңында бекітілген күрес жарыстарының алғашқы ережелерінде жазылған.