1989 жылғы Аляскадағы «Exxon Valdez» мұнай төгілуі

Кіріспе

1989 жылы Аляскадағы өнеркәсіптік апат

Эксон Валдез мұнай төгілуі 1989 жылдың көктемінде әлемдік жаңалықтарға айналған, үлкен экологиялық апат еді және 1989 жылдың 24 наурызында Алясканың Принс Уильям шығанағында болды. Төгілу Exxon Shipping Company компаниясына тиесілі, Лонг-Бич, Калифорнияға бағыт алған «Эксон Валдез» мұнай супертанкерінің Алясканың Татительк қаласынан батысқа қарай 10 шақырым жерде орналасқан Принс Уильям шығанағының Блай рифіне соқтығысуынан болды, уақыты таңғы сағат 12:04. Танкер келесі бірнеше күн ішінде шамамен (немесе 37 000 тонна) шикі мұнайды төкті. Принс Уильям шығанағының қашық орналасқан жеріне тек тікұшақ, ұшақ немесе қайықпен жетуге болады, бұл үкімет пен өнеркәсіптің жауап беру жұмыстарын қиындатты және қолданыстағы жоспарларды іске асыруды әсіресе қиын етті. Аймақ лосось, теңіз суыры, тюленьдер және теңіз құстарының мекені. Прудхо Бей мұнай кен орнынан алынған мұнай әсерін тигізіп, 1300 миль (2092 км) жағалауға тарады, оның 200 милі (322 км) ауыр немесе орташа дәрежеде майланды.

Тазалау және негізгі әсерлері

24 наурызда жеке компания тікұшақпен мұнайлы жабындыны химиялық дисперсантпен өңдеуге тырысты, бірақ тікұшақ нысаналы аймақты өткізіп алды. Оның уыттылығы туралы ғылыми деректер жеткіліксіз немесе толық емес болды. Сонымен қатар, жаңа, кең ауқымды химиялық өңдеуге қатысты жұртшылықтың қолдауы болмады. Жер иелері, балық аулаушылар және табиғатты қорғау ұйымдары басқа баламалар бар болғанда, жүздеген шақырымдық жағалау бойында химиялық заттарды қолдануға күмән келтірді. TakePart үшін Дэвид Кирби жасаған есепке сәйкес, тазалау кезінде қолданылған Corexit құрамының негізгі компоненті – 2-бутоксиэтанол, 1989 жылғы Exxon Valdez төгілуінен кейін Аляскадағы тазалау жұмысына қатысқандар арасында бауыр, бүйрек, өкпе, жүйке жүйесі және қан ауруларын тудырған агенттердің бірі ретінде анықталды. Қазіргі уақытта 2-бутоксиэтанол тыныс алу жолдарын тітіркендіретін және жедел уытты болуы мүмкін екені белгілі, бірақ жануарлар зерттеулерінде оның мутагендік қасиеттері анықталған жоқ және ешқандай зерттеу оның адам үшін канцероген екенін көрсетпейді. Механикалық тазалау жұмысы бірден басталды, бірақ төгілгеннен кейінгі алғашқы 24 сағат ішінде мұнайды ұстап тұру құралдары жеткілікті түрде қолжетімді болған жоқ, ал қалың мұнай мен ламинария жабдықты бітеуге бейім болды. Азаматтар толық тазалау талабына қарамастан, мұнайдың барлығының тек 10% ғана толыққанды тазартылды. Exxon апатты жоюға баяу жауап бергені үшін кеңінен сынға ұшырады, ал Валдез қаласының мэрі Джон Девенс Exxon компаниясының дағдарысқа жеткіліксіз жауап бергені үшін өз қауымдастығының алданып қалғанын айтты. Принс-Уильям шығанағында мұнай жиналған көптеген тастық шағын шығанақтар болғандықтан, оны жоғары қысымды ыстық сумен ығыстыру туралы шешім қабылданды. Алайда, бұл жағалаудағы микроби популяцияларын да ығыстырып, жойды; осы организмдердің көпшілігі (мысалы, планктон) жағалау теңіз азық тізбегінің негізін құрайды, ал басқалары (мысалы, кейбір бактериялар мен саңырауқұлақтар) мұнайдың биологиялық ыдырауын жеңілдетуге қабілетті. Сол кезде ғылыми кеңестер де, қоғамдық қысым да барлығын тазартуды талап етті, бірақ содан бері табиғи және жеңілдетілген қалпына келтіру процестері туралы түсінік артты, бұл Exxon Valdez төгілуінен зерттеуге мүмкіндік бергеніне байланысты. Мұнай төгілуінің қысқа және ұзақ мерзімді әсерлері зерттелді. Мұнайдың көлемі едәуір азайды, бастапқы төгілген көлемнің 0,14–0,28% ғана қалды, бірақ зерттеулер 1992 жылдан бері мұнайланған жағажайдың ауданы шамалы өзгергенін көрсетті. Ұлттық теңіз балық шаруашылығы қызметінің (NOAA) Юнодағы зерттеуі 2001 жылға қарай Принс-Уильям шығанағындағы жағажайларда ластанған жағалаудың құмды топырағында шамамен 90 тонна мұнай қалғанын анықтады, ал 1992 жылға дейін жылдық жоғалу деңгейі 68% болса, 2001 жылдан кейін 4% төмендеді. Қалған мұнайдың күтілгеннен ұзаққа созылуы түрлердің күтілгеннен ұзақ мерзімге жоғалуына әкелді. Зертханалық тәжірибелер көрсеткендей, полициклді ароматты көмірсутектердің концентрациясы миллиардқа бір бөлік болса да, олар лосось және сельдь жұмыртқалары үшін уытты. Теңіз суыры, арлекин қаздары және косаткалар сияқты түрлер бірден және ұзақ мерзімді зиянға ұшырады. Мұнайланған моллюскілер және басқа да жағалаудағы мекендердің қалпына келуіне 30 жылға дейін уақыт қажет болуы мүмкін. Федералды ғалымдар Принс-Уильям шығанағындағы жағажайларда және 725 шақырымға дейін 16 000 мен 21 000 АҚШ галлоны (61–79 м3) мұнай қалғанын бағалады. Кейбір мұнайлар мүлдем ыдырамайды сияқты. Жағалау бойындағы қалған мұнайды талдап отырған USGS ғалымы оның тастардың арасында және толқын белгілері арасында әлі де бар екенін айтады. "Мұнай теңіз суымен араласып, эмульсия құрайды. Егер оны тастап кетсе, беті қабықтанады, бірақ ішіндегісі майонез немесе мусс сияқты болады". Аляска штатының сенаторы Берта Гарднер Аляска саясаткерлерін АҚШ үкіметінен ExxonMobil компаниясына сот шешімі бойынша әлі төленбеген 92 миллион долларды (57 миллион фунт стерлинг) төлеуді талап етуге шақыруда. Ақшаның басым бөлігі мұнайланған жағажайларды тазарту және селидь қорын қалпына келтіруге жұмсалмақ.

Chemical dispersant, a surfactant and solvent mixture, was applied to the slick by a private company on March 24 with a helicopter, but the helicopter missed the target area. Scientific data on its toxicity were either thin or incomplete. In addition, public acceptance of new, widespread chemical treatment was lacking. Landowners, fishing groups, and conservation organizations questioned the use of chemicals on hundreds of miles of shoreline when other alternatives might have been available." According to a report by David Kirby for TakePart, the main component of the Corexit formulation used during cleanup, 2 butoxyethanol, was identified as "one of the agents that caused liver, kidney, lung, nervous system, and blood disorders among cleanup crews in Alaska following the 1989 Exxon Valdez spill". It is now known that while 2 butoxyethanol is indeed a respiratory irritant that can be acutely toxic, animal studies did not find it to be mutagenic, and no studies suggest it to be a human carcinogen. Mechanical cleanup was started shortly afterward using booms and skimmers, but the skimmers were not readily available during the first 24 hours following the spill, and thick oil and kelp tended to clog the equipment. Despite civilian insistence for a complete cleanup, only 10% of total oil was actually completely cleaned. Exxon was widely criticized for its slow response to cleaning up the disaster and John Devens, the mayor of Valdez, said his community felt betrayed by Exxon's inadequate response to the crisis. Because Prince William Sound contained many rocky coves where the oil was collected, the decision was made to displace it with high pressure hot water. However, this also displaced and destroyed the microbial populations on the shoreline; many of these organisms (e. g. plankton) are the basis of the coastal marine food chain, and others (e. g., certain bacteria and fungi) are capable of facilitating the biodegradation of oil. At the time, both scientific advice and public pressure was to clean everything, but since then, a much greater understanding of natural and facilitated remediation processes has developed, due somewhat in part to the opportunity presented for study by the Exxon Valdez spill. Both long term and short term effects of the oil spill have been studied. Although the volume of oil has declined considerably, with oil remaining only about 0.14–0.28% of the original spilled volume, studies suggest that the area of oiled beach has changed little since 1992. A study by the National Marine Fisheries Service, NOAA in Juneau, determined that by 2001 approximately 90 tonnes of oil remained on beaches in Prince William Sound in the sandy soil of the contaminated shoreline, with annual loss rates declining from 68% per year prior to 1992, to 4% per year after 2001. The remaining oil lasting far longer than anticipated has resulted in more long term losses of species than had been expected. Laboratory experiments found that at levels as low as one part per billion, polycyclic aromatic hydrocarbons are toxic for salmon and herring eggs. Species as diverse as sea otters, harlequin ducks, and orcas suffered immediate and long term losses. Oiled mussel beds and other tidal shoreline habitats may take up to 30 years to recover. Federal scientists estimate that between 16,000 and 21,000 US gallons (61 to 79 m3) of oil remains on beaches in Prince William Sound and up to 450 miles (725 km) away. Some of the oil does not appear to have biodegraded at all. A USGS scientist who analyses the remaining oil along the coastline states that it remains among rocks and between tide marks. "The oil mixes with seawater and forms an emulsion Left out, the surface crusts over but the inside still has the consistency of mayonnaise – or mousse." Alaska state senator Berta Gardner is urging Alaskan politicians to demand that the US government force ExxonMobil to pay the final $92 million (£57 million) still owed from the court settlement. The major part of the money would be spent to finish cleaning up oiled beaches and attempting to restore the crippled herring population.

Сот процестері мен тазалау шығындары

1989 жылдың қазан айында Эксон Аляска штатына қарсы сотқа жүгінді, мемлекет 26-шы күніне дейін дисперсантты химиялық заттарды қолдануға рұқсат бермеу арқылы төгілген мұнайды тазалау әрекеттеріне кедергі келтірді деп мәлімдеді. Аляска штаты бұл талапқа қарсы шығып, мұнай төгілген кезде дисперсанттарды қолдануға рұқсат беру туралы бұрынғы келісім болғанын, сондықтан Эксон рұқсат сұрау қажеттілігі болмағанын, ал шын мәнінде Эксон Valdez төгілген мұнай көлеміне жеткілікті дисперсант қорларына ие болмағанын мәлімдеді. 1990 жылдың қазан айында Эксон жағалау күзет қызметіне қарсы талап арыз берді, Аляска штатының немесе федералды үкіметтің Эксонға қарсы қозғалған істерде талапкерлерге төленген тазалау шығындарын және зиянды өтеуді сұрады. Компания жағалау күзет қызметінің "толық немесе ішінара жауапты" екенін мәлімдеді, себебі олар Valdez экипажына теңізшілер лицензиясын берген және Эксон Valdez кемесіне мұздан қашу үшін тұрақты кеме қатынасынан ауытқуға рұқсат берген. Олар сондай-ақ жағалау күзет қызметінің химиялық дисперсанттарды дереу қолдануға рұқсат бермеу арқылы тазалау жұмыстарын кешіктіргенін қайталады. Сонымен қатар, 1991 жылы Эксон Алясканың теңіз өнімдері саласына келген зиян үшін "Сиэтл жетілігі" деп белгілі теңіз өнімдерін өндірушілер тобымен жеке қаржылық келісім жасады. Келісімде "Сиэтл жетілігіне" 63,75 миллион доллар берілді, бірақ теңіз өнімдері компаниялары басқа азаматтық іс жүргізуде берілген жазалық зиянның көп бөлігін қайтаруға міндетті болды. 5 миллиард долларлық жазалық зиянды өтеу ақысы кейін төленді, ал "Сиэтл жетілігінің" үлесі зиянды өтеу ақысы сақталған жағдайда 750 миллион долларға дейін жете алатын еді. Басқа да талапкерлер бұл құпия келісімге наразылық білдірді. 2006 жылдың желтоқсанындағы қосымша шағымдардан кейін зиянды өтеу ақысы 2,5 миллиард долларға дейін төмендетілді. Апелляциялық сот жазалық зиянды өтеудің шектелуіне қатысты Жоғарғы Соттың соңғы шешімдерін келтірді. Эксон қайтадан шағымдануға тырысты. 2007 жылдың 23 мамырында 9-шы апелляциялық сот ExxonMobil компаниясының үшінші отырыс өткізу туралы өтінішін қабылдамады және Эксон 2,5 миллиард доллар жазалық зиян төлеуге міндетті деген шешімін күшінде қалдырды. Эксон содан кейін Жоғарғы Сотқа шағымданды, ол істі қарауға келісті. Бұл сома бастапқы жазалық зиянның оннан бір бөлігін құрады, Эксон жоғары табыс таба берді, төлем процесі ондаған жылдарға созылды, ал ұзақ мерзімді зиян әлі де жалғасуда және Эксон оны қаржыландырмады. Сондықтан, Эксонның мұнай төгілуі корпоративтік жауапкершілік пен қоғамға келтірілген зиянды тиімді орнатудың жеткіліксіздігін көрсететін мысал ретінде жиі айтылады.

In October 1989, Exxon filed a suit against the State of Alaska, claiming that the state had interfered with Exxon's attempts to clean up the spill by refusing to approve the use of dispersant chemicals until the night of the 26th. The State of Alaska disputed this claim, stating that there was a long standing agreement to allow the use of dispersants to clean up spills, thus Exxon did not require permission to use them, and that, in fact, Exxon had not had enough dispersant on hand to effectively handle a spill of the size created by Exxon Valdez. Exxon filed claims in October 1990 against the Coast Guard, asking to be reimbursed for cleanup costs and damages awarded to plaintiffs in any lawsuits filed by the State of Alaska or the federal government against Exxon. The company claimed that the Coast Guard was "wholly or partially responsible" for the spill, because they had granted mariners' licenses to the crew of the Valdez, and because they had given Exxon Valdez permission to leave regular shipping lanes to avoid ice. They also reiterated the claim that the Coast Guard had delayed cleanup by refusing to give permission to immediately use chemical dispersants on the spill. Also, in 1991, Exxon made a quiet, separate financial settlement of damages with a group of seafood producers known as the Seattle Seven for the disaster's effect on the Alaskan seafood industry. The agreement granted $63.75 million to the Seattle Seven, but stipulated that the seafood companies would have to repay almost all of any punitive damages awarded in other civil proceedings. The $5 billion in punitive damages was awarded later, and the Seattle Seven's share could have been as high as $750 million if the damages award had held. Other plaintiffs have objected to this secret arrangement,

After more appeals, in December 2006 the damages award was cut to $2.5 billion. The court of appeals cited recent Supreme Court rulings relative to limits on punitive damages. Exxon appealed again. On May 23, 2007, the 9th Circuit Court of Appeals denied ExxonMobil's request for a third hearing and let stand its ruling that Exxon owed $2.5 billion in punitive damages. Exxon then appealed to the Supreme Court, which agreed to hear the case. This amount was one tenth of the original punitive damages, Exxon remained hugely profitable, the process of payment was drawn out over decades, and long term damage continues and is not funded by Exxon. Hence, the Exxon spill is often cited as shorthand for corporate responsibility for societal damage not being enforced adequately.

Жағалау күзетінің есебі

1989 жылғы АҚШ Жағалау күзетінің Ұлттық жауап беру орталығының баяндамасы оқиғаны қамтиды және көптеген ұсыныстар жасады, оның ішінде Эксон, «Алиеска құбыр желісі қызметі» компаниясы, Аляска штаты және федералды үкіметтің ешқайсысы осы деңгейдегі төгілуге дайын болмағаны айтылды.

1990 жылғы мұнаймен ластану туралы заң

Құйылған мұнайға жауап ретінде АҚШ Конгресі 1990 жылғы Мұнай ластану заңын қабылдады. Заңнамаға 1989 жылдың 22 наурызынан кейін кез келген теңіз аумағында белгілі бір көлемнен артық мұнай құйған кез келген кеменің Принц-Уильям шығанағында жұмыс істеуіне тыйым салатын ереже енгізілді.

Аляска ережелері

Алясканың губернаторы Стив Каупер төгілгеннен кейін, әрбір жүк тасымалдайтын танкерді Валдезден Принц Уильям шығанағы арқылы Хинчинбрук кіреберісіне дейін сүйреп әкелу үшін екі буксирді міндетті ету туралы жарлық шығарды. 1990 жылдары жоспар дамыған сайын, екі буксирдің бірі 210 фут (64 м) болатын Эскорттық Реактілік Көлікпен (ERV) алмастырылды. Вальдездегі танкерлер енді бір қабырғалы емес. Конгресс 2015 жылдан бастап барлық танкерлердің қос қабырғалы болуын талап ететін заң қабылдады.

Экономикалық және жергілікті әсері

1991 жылы жергілікті теңіз жануарларының (әсіресе, қабықшалылар, шабақтар және теңіз есіткіштері) санының азаюынан кейін Chugach Alaska Corporation, Алясканың жергілікті корпорациясы, 11-ші тарау бойынша банкроттықтан қорғануға өтініш берді. Ол содан бері қалпына келді. Шенега ауылы шұғыл көмек базасы мен ақпарат құралына айналды. Жергілікті тұрғындар 80-ден 250-ге дейін халқының үш есеге өсуіне бейімделді. Ауылдық кеңесшінің сұрағына жауабында, олардың жағдайға қатысты сезімі шок пен алаңдаудың арасында екенін, депрессияға түсуге уақыт жоқ екенін айтты. Басқалары ата-аналары тазалау жұмыстарымен айналысқанда, балаларын қараусыз қалдырудың адамдық құнына назар салды. Көптеген Аляска тумалары балық аулауға тым көп уақыт жұмсалып, аң аулау арқылы күнкөріс көтеретін жерге жеткілікті көңіл бөлмегеніне алаңдады. 2010 жылы CNN телеарнасы Exxon Valdez төгілгеніне байланысты тазалау жұмысына қатысқан көптеген жұмысшылардың кейіннен ауырғандарын көрсеткен зерттеулер туралы хабарлады және Deepwater Horizon төгілгеніне ұшырағандарға сақ болуға кеңес берді. Анкориджтің адвокаты Деннис Местас, Эксонның деректерге қол жеткізуді бақылап отырғанына қарамастан, тексерген 11 000 жұмысшының ісінен 6 722-сінде осы мәселе анықталды. Эксон CNN-ге берген мәлімдемесінде: «20 жылдан бері, Валдез төгілгенінен немесе оны тазалаудан кейін тазалау жұмыскерлерінің немесе зардап шеккен қоғамдастықтың денсаулығына кері әсер тигенін көрсететін ешқандай дәлел жоқ» деді. Қоршаған ортаны қорғаушылар мен мемлекеттік шенеуніктер BP компаниясының жауапкершілікті азайту және денсаулыққа тигізетін зиянды азайту үшін ұқсас тактиканы қолдануы мүмкін деп алаңдады: Перс шығанағындағы мемлекеттерде тіркелген симптомдар Аляскадағы жұмысшыларды зардап шеккенмен бірдей. Сол сияқты, қаржылық қиындыққа тап болған адамдар тазалау жұмысына ағылып жатыр. Мен BP компаниясы оларды осы жағдайға итермелеп отыр деп ойлаймын, BP барлық карталарды қолында ұстап тұр және осы жұмысшылардың ауыруына жол беріп отыр.

Реакциялар

1992 жылы «Эксон» мектептерге тарату үшін «Ғалымдар және Аляска мұнай төгілуі» деген видео шығарды. Сыншылар бұл видеода тазалау процесі дұрыс емес бейнеленгенін айтты.

Танымал мәдениетте

Көптеген апталар өткен соң, "Saturday Night Live" телешоуы Кевин Нилон, Фил Хартман және Виктория Джексонның су тазарту жұмыскерлері ретіндегі пародийалық очеркін көрсетті. Олар Принц Уильям шығанағының жағалауындағы жануарлар мен тастардан мұнайды тазалауға тырысып бағуда. "Рокконың қазіргі өмірі" атты эпизодтың "Рокконың бақытты қапшығы" бөлімінде Рокко мен оның иті Спанки дүкенде жүргенде, диктор "Noxxon Valdez" деген жазуы бар алып мұнай танкерімен көрсетілген "теңіз өнімдері бөлімінде" төгілу болғанын хабарлайды. 1995 жылғы "Су әлемі" фильмінде "Эксон Валдез" фильмдегі жаман кейіпкер "Диаконның" бас флагманы болып табылады, ол қарақшылардың тобын басқарады. Кемеде олардың қасиетті әулиесі – Жозеф Хейзелвудтың суреті ілулі тұр. "Free Willy 2: The Adventure Home" фильмі, "Free Willy" фильмінің жалғасы, "Эксон Валдез" мұнай төгілуіне ұқсас сюжеттік желіні қамтиды. Уинстон Грумның екінші "Форрест Гамп" романында Гамп "Эксон Валдезді" басып алып, оны апатқа ұшыратады. Композитор Джонатан Ларсон мұнай төгілуі туралы "Iron Mike" әнін жазды. Ән теңізшілер әнінің стилінде жазылған. Ол алғаш рет Джордж Салазар "The Jonathan Larson Project" альбомы үшін жазды. 1992 жылы HBO арнасы түсірген "Dead Ahead: The Exxon Valdez Disaster" телефильмі мұнай төгілуінен болған апатты көрсетеді. "Breaking Bad" сериалының 2-ші маусымының 8-ші эпизоды "Better Call Saul" деп аталады. Уолтер Уайт Джесси Пинкманға оның досы Баджердің метамфетаминмен есірткі сатуда ұсталып, қамауға алынғанын айтады. Ол "Эксон Валдез" сияқты ақпаратты жария етуге дайын.