Кіріспе
Leadhills, бастапқыда кеншілерді орналастыру үшін құрылған, Шотландияның Оңтүстік Ланнаркшир аймағындағы ауыл, Эльванфуттен батыс-оңтүстік-батысқа қарай орналасқан. 1901 жылы халық саны 835 адамды құрады. Алғашқыда бұл ауыл Уотерхед деп аталған. Leadhills Шотландиядағы екінші биік орналасқан ауыл, ал көршілес Ванлокхед – ең биігі, ол 2 миль (3 км) оңтүстікке қарай жатыр. Бұл ауыл Клайд өзенінің саласы – Гленгонар суының бастауына жақын орналасқан.
Leadhills, originally settled for the accommodation of miners, is a village in South Lanarkshire, Scotland, WSW of Elvanfoot. The population in 1901 was 835. It was originally known as Waterhead. It is the second highest village in Scotland, the highest being neighbouring Wanlockhead, 2 mile (3 km) south. It is near the source of Glengonnar Water, a tributary of the River Clyde.
Кітапхана
Leadhills Miners' Library (сондай-ақ Allan Ramsay Library немесе Leadhills Reading Society деп те аталады) 1741 жылы 21 кенші, жергілікті мектеп мұғалімі және жергілікті пастор өз мүшелерінің өзара білімін арттыру үшін кітаптар жинағын сатып алу мақсатымен құрылған. Кітапхана мүшелігі кеншілермен ғана шектелмеді; Уильям Симмингтон, Джон Браун («Раб және оның достары» кітабының авторы) және Джеймс Брейд сияқты кенші емес бірнеше адам да толық мүшелер болды. Кітапхана Британ аралдарындағы ең көне жазылымдық кітапхана болып табылады және маңызды тарихи және геологиялық мәнге ие. 18 ғасырдың соңында Питеркин кітапханада "көптеген құнды кітаптар бар екенін, оларды кездейсоқ оқырмандар таңдағандай" деп атап өтті; ол кітапхана мүшелерін "ең білімді, демек, мен таныған ең ақылды қарапайым адамдар" деп тапты (1799, 99-бет); ал 1823 жылы "J" бақылап, "әрбір кенші оқи алады, ал көптегендері жақсы жаза алады" деп, кітапханада шамамен 1200 том кітап бар екенін, олардың барлығының "[мүшелер] өздері таңдаған" екенін айтты және:
Кеншілердің жұмыс уақыты тәуліктің жиырма төрт сағатынан алты ғана сағатты құрайтындықтан, ал топырақтың құнарсыздығы егіншілікпен айналысуға көп мүмкіндік бермейтіндіктен, олардың оқуға жеткілікті уақыты бар: және мен олардың көпшілігі оны тиімді пайдаланады деп сенемін; олардың көпшілігі тарихи, ғылыми және діни мәселелер туралы сөйлесе, сырттан келген адамды таң қалдырады; тіпті саяси мәселелер бойынша да олар өз пікірлерін өте анық және дәл жеткізеді. Бүгінде кітапхана Leadhills Heritage Trust деп аталатын тіркелген қайырымдылық қорының меншігінде және басқаруында болып, Шотландия музейлері мен галереяларының толық аккредитациясына ие. Кітапхана наурыздан қыркүйекке дейін демалыс және мереке күндері сағат 14:00-ден 17:00-ге дейін ашық.
As the miners work only six of the twenty four hours in the mines, and as the barrenness of the soil affords little scope for agricultural pursuits, they have of course abundance of time for reading: and I believe they generally employ it to good purpose; for many of them can converse upon historical, scientific, and theological points so as to astonish a stranger; and even on political questions, they express their opinions with great acuteness and accuracy. Today, the library is owned and run by a registered charity, The Leadhills Heritage Trust and has full accreditation with Museums Galleries Scotland. It is open from Easter to September on weekends and bank holidays, between 2 pm and 5 pm.
Құрпақ шұңқырлары
Лидхиллс маңындағы кең аумақтар морттар мекендейтін жайылымдармен жабылған. Морттар жайылымдарының аумағы қанатты жыртқыштарды қорғауға қатысты бірнеше заңбұзушылық орын алған аймақ ретінде анықталды.
Гольф алаңдары
Лидхиллз гольф клубы 1891 жылы құрылған, және Шотландиядағы ең биік орналасқан гольф клубы болып табылады. Тоғыз тесікті трассадағы ойын, желдің күшті әрі болжамсыз болуына байланысты қиынға соғуы мүмкін, себебі жел төбелердің арасымен соғып өтеді. Бір кезде екі трасса біріктіріліп, 18 тесікке дейін жеткен, бірақ кейін төменгі жазықта 9 тесікті қалдырып, бастапқы трассадан бас тарту туралы шешім қабылданды. Клуб 1-ші дүниежүзілік соғысқа дейін «Лидхиллз гольф клубы» деп аталған, бірақ соғыстан кейін 1935 жылға дейін «Лоутерс гольф клубы» деп өзгертілді, содан кейін бастапқы атауына қайта оралды. Қазіргі клуб 1935 жылы құрылған. Ашылу салтанатының бөлігі ретінде көрсету ойыны өткізілді, онда Уолкер кубогының ойыншысы Леонард Кроули де қатысты. Клуб үйі 2013 жылы жаңартылды, бұл үшін Оңтүстік Ланаркшир кеңесінен 17 000 фунт стерлингтік кабина салуға рұқсат алынды. Бұрынғы клуб үйі 1980 жылдары салынған.
Джон Тейлордың қабірі
Джон Тейлордың қабірін зиратта көруге болады. Өлімінде 137 жасқа толғаны айтылатын Тейлордың қабірі (ұлы Робертпен ортақ) тіпті BBC-нің назарын өзіне тартқан.
Шотланд тау-кен компаниясының үйі
Шотланд тау-кен компаниясының үйі 1736 жылы Шотланд тау-кен компаниясының басқарушы агенті Джеймс Стирлинг үшін салынған. Бұл ғимараттың архитекторы Уильям Адам деп саналады және қазір А санатындағы ескерткіш болып тіркелген.
Лидхилл және Ванлокхед темір жолы
Лидхилл және Ванлокхед темір жолы тек демалыс күндері ғана жұмыс істейді, ал Рождествода "Санта Экспресі" іске қосылады, онда пойызға міну, Сантаға қорғасын кенішіне бару және "Миссис Кринглдің" қорғасын өндіру музейінде оқыған әңгімесі бар. Эльванфут темір жол станциясы Глазгоудан оңтүстікке қарай Каледония темір жолының басты желісінде орналасқан. Сол жерден Лидхилл арқылы Ванлокхедке дейін тармақ созылып, 1939 жылға дейін пайдаланылды. Бұл маршруттың бір бөлігі Лидхилл және Ванлокхед темір жолымен қайта қолданылды. Темір жол теңіз деңгейінен 457 метр биіктікте жатыр.
Лоутер Хиллс шаңғы орталығы
Лоутер-Хиллз – шотландиялық қысқы спорт түрлерінің бастауларының бірі. Лидхиллдегі керлингтің тарихы 1784 жылға дейін жетеді, осы жылы Шотландиядағы ең алғашқы керлинг клубтарының бірі – Лидхилл керлинг клубы құрылды. Бұл спорт 1930 жылға дейін, кендер жабылғанға дейін аймақта кең таралды. 1920 жылдан бері Лидхилл аймағында шаңғы тебу жергілікті тұрғындар мен бірнеше коммерциялық емес спорт клубтарының күшімен үнемі ұйымдастырылып келеді. Ауылдың үстіндегі Лоутер төбесінде Шотландияның оңтүстігіндегі жалғыз шаңғы трассасы және Шотландиядағы жалғыз қауымдық шаңғы орталығы орналасқан. Лоутер Хиллс шаңғы клубы басқаратын шаңғы орталығы жаңа бастаған және орта деңгейдегі шаңғышылар үшін үш шаңғы көтергішін пайдаланады.
Бизнес
Лидхиллсте дүкендер мен қонақ үйлер сияқты көптеген шағын жергілікті кәсіпорындар бар.
Алтын, күміс және қорғасын
Кейбір мамандардың пікірінше, Рим дәуірінде-ақ Лидхилл мен жақын маңдағы Ванлокхедте күміс пен қорғасын өндірілген. Алтын Джеймс IV патшалық құрған кезеңде табылды және сол кездері өте таза алтынымен әйгілі болғандықтан, аймақ жалпы "Шотландиядағы Құдайдың қазынасы" деп аталды. 16 ғасырда, аллювиалды алтын қоры таусылғанша, 300 адам үш жаз бойы жұмыс істеп, шамамен 100 000 фунт стерлинг (қазіргі күні шамамен 500 миллион фунт стерлинг) алтын шығарды: "1538 және 1542 жылдар аралығында бұл аймақтан Шотландия королі Джеймс V-нің тәжін жасау үшін 1163 грамм алтын, ал оның королевасы үшін 992 грамм алтын алынды. Джеймс V және Шотландия королевасы Мэридің көптеген алтын монеталары Лидхилл алтынынан соғылған. 1620 жылдан кейін коммерциялық алтын өндірісі тоқтатылды, бірақ алтынды шлюзбен немесе табамен жуу кейде қорғасын кеншілері үшін табысты хоббиге айналды" (Гилландерс, 1981, 235-236 бб.). Қазір де тиісті лицензия болған жағдайда аймақта алтын іздеуге болады.
Минералдар
Минералдар – ланаркит, лидхиллит, каледонит, сузаннит, платтнерит, скотландит, макферсонит, ченит және маттхеддлайт – алғаш рет Лидхиллсте табылды. Бұл аймақ минералогтар мен геологтар арасында кең танымал, себебі (қазіргі кезде тасталып кеткен) кен шахталарының тереңдігіндегі тамырларда әртүрлі минералдық түрлердің мол қорлары кездеседі. Олардың кейбіреулері қазір Лидхилл аймағына ғана тән екені анықталған.
Лидхилл супер тобы
Ауыл Лидхиллс супертобына атын берген, бұл Британ аралдарының ірі геологиялық құрылымдарының бірі.
Тау-кен өндірісі
16 ғасырда осы аймақта жұмыс істеген тау-кен кәсіпкерлері жер иелері, алтын шеберлері және металлургтар болды, оларға монарх пен Жеке кеңес патенттер берді. Олардың ішінде Корнелиус де Вос, Паркхедтің Джордж Дугласы, Джон Ачесон, Эвстахий Рош, Томас Фулис, Джордж Боуес, Бевис Булмер және Стивен Аткинсон есімдері бар. 1720 жылы голландиялық саяхатшы Хью Кальметр кен жұмыстарын сипаттап, экспортталатын кеннің керамика глазурьлері үшін қолданылатынын айтты. 18 ғасырда қорғасын кені Голландияға жіберіліп, ақ және қызыл қорғасын бояу пигменттерін жасауға пайдаланылды.
Бу қозғалтқыштары
Көмірмен жұмыс істейтін бу қозғалтқыштары Лидхилл операциясының маңызды бөлігі болды. 1778 жылы Лидхиллде үш бу қозғалтқышы болған (Smout, 1967, 106-бет). 1765 жылдың қысында Джеймс Уаттке Лидхилл үшін 30 қаздықтан (шамамен 55 метрден) суды көтере алатын бу қозғалтқышын жобалау және жасау туралы ұсыныс түсті. Уатт осы келісімшартты ала алмады (Хиллс, 1998).
1817 кен орнында болған апат
Оның кейінгі баяндамасына сәйкес (Брейд, 1817), 1817 жылғы 1 наурызда таңғы сағат 7:00-де кен орнының хирургы Джеймс Брейд бірнеше шахтерлердің қиын жағдайда екенін жеңілдету үшін жедел түрде шахтаға шақырылды, олар тұншығып қалғандай көрінді. Кейіннен, кен орнының тереңінен жұмыс істейтін, көмірмен қыздырылатын бу машинасының бұзылған түтін шығару құбырынан шыққан зиянды газдар бүкіл аймақты жапқан қалың тұманмен қосылғані анықталды. Ластанған ауа өлімге алып келді. Екі шахтер ерте шығуды үміттене отырып, Ледхиллдегі қалыптасқан дәстүрге қайшы, таңғы 4-тен бұрын шахтаға кірді; тағы екеуі, болжам бойынша, сол серіктестіктен кейін жақын уақытта кірді. Олар жұмыс деңгейіне жеткенде (25 фатом тереңдікте) алғашқы екеуі нашар ауаға тап болды. Олар одан өтуге тырысып, басы ауырып, құлап, соңында тұншығып қалды. Келесі екеуі де осындай аяққа жетті. Апат таңғы сағат 6-дан кейін ғана анықталды, сол кезде төрт шахтердің барлығы қайтыс болды. 25 фатомдық деңгейдегі шахтерлерге көмектесу үшін, олар газдардың әсерінен қатты зардап шеге бастағанда, ауаны тазарту үшін люк ашылды; алайда, өкінішке орай, зиянды газдар жылдам төмен түсіп, 80 фатомдық деңгейде тағы үш шахтер тұншығып қалды. Басқа шахтерлердің көпшілігі де қатты зардап шекті, Брейд оларды шахтадан шыққанда жақсартуға көмектесті.
Зират
Ауылдың солтүстік-шығысындағы зиратта (оңтүстік қабырғаның жанында) ерекше тақта тас жазуы бар, ол, көбінесе ойдан туғандай, Роберт Тейлордың, (сол кезде) Шотланд тау-кен компаниясының бақылаушысы, әкесі Джон Тейлордың 137 жасында қайтыс болғанын көрсетеді. Зиратқа жақын, кеншілер үйлерінің қатарына қарайтын жерде, Уильям Саймингтон туған жеріне, 1891 жылы қоғамдық жинау арқылы оба түріндегі ескерткіш орнатылған.
Атақты тұрғындар
Аллан Рамзи, ақын, және Уильям Симмингтон (1763–1831), бу машинасының теңіз жүзу мақсатына ең алғашқы бейімдеушілерінің бірі, Лидхиллсте туды. Атақты математик Джеймс Стирлинг 1734 жылдан 1770 жылға дейін Лидхиллстегі шотландтық кен компаниясында қызмет етті. Гипнозды (кейінірек) ашқан Джеймс Брэйд 1816 жылдың басынан 1825 жылдың соңына дейін Лидхилл кеншілер қауымдастығының және Лорд Хоптунның қорғасын мен күміс кендерінің хирургы болды. Эдвард Уигам, Санкхар қаласының әкімі және Роберт Бернстің досы Лидхиллсте дүниеге келді.
Климат
Лидхиллс субполярлық мұхиттық климатқа (Cfc) ие. Биіктігі мен құрлықтың ішінде орналасуына байланысты, қыстары суық, ал жаздағы температура төмен жатқан аймақтарға қарағанда салқын болады. Жергілікті климат ерекшеліктеріне сәйкес, Лидхиллс биік орналасқандығы мен ендік дәрежесінің арқасында Британ аралдарындағы ең суық жерлердің бірі саналады. 1981-2010 жылдардағы соңғы 30 жылдық климаттық кезеңге сәйкес, Лидхиллс Ұлыбританиядағы (метеорологиялық станциялары бар елді мекендердің ішінде) жылдық орташа температурасы 6,76 °C (44 °F) құрайды. Бұл көрсеткіш осы кезеңдегі жылдық орташа температурасы 6,81 °C (44 °F) болған Брэмардан сәл төмен. Дегенмен, Лидхиллс Брэмарға қарағанда көбірек желге ұшырайтын және биік орналасқандықтан, абсолюттік ең төменгі температура күтілгеннен жоғары болады. Мысалы, желтоқсандағы абсолюттік ең төменгі температура 15,0 °C (5 °F) құрайды, бұл әдетте жапсерік болатын Глазго әуежайының 20,0 °C (4 °F) абсолюттік ең төменгі температурасынан жақсы нәтиже.