Кіріспе

Гүлді өсімдіктер туысы

Caltha – Ranunculaceae ("сарыгүлділер") тұқымдасына жататын, ризомалық, көп жылдық гүлді өсімдіктер туысы. Оған он түр жатады. Олар Солтүстік және Оңтүстік жарты шарлардың қоңыржай және суық аймақтарындағы ылғалды жерлерде өседі. Жапырақтары көбінесе жүрек немесе бүйрек пішіндес, немесе ерекше диплофиллалы (жапырақ тілімдерінің құлақшалары айқын иілген қосымшаларды құрайды). Гүлдері жұлдыз тәрізді, көбінесе сарыдан аққа дейін болады. Шын жапырақшалар мен нектарийлер жоқ, бірақ бес немесе одан көп сепальдері анық түсті. Сарыгүлділер тұқымдасына тән, (екіден жиырма беске дейін) бос карпельдердің айналасында тозаңдықтар шеңбері болады. Жапырақтары ұзын үшбұрышты, қасық пішіндес немесе үш бөлікке бөлінген. → Caltha sagittata

| valign="top" align="left"
! scope="row" width="3%" | 3
| width="97%" |Жапырақтары ұзын үшбұрышты, қасық пішіндес немесе үш бөлікке бөлінген. → 4

| valign="top" align="left"
! scope="row" width="3%" |
| width="97%" |Жапырақтары жұмыртқа пішіндес сол және оң бөлікке бөлінген, шеттері тіс тәрізді шаштары бар, Венера шыбырлауының жапырағын еске түсіреді. Қосымшалары жапырақтың қалған бөлігімен бірдей пішіндес, бірақ кішкентай. Жоғарғы жағынан қарағанда, жапырақ тілімдері мен қосымшаларының бүйірлері бірдей көлденең жазықтықта орналасқан. Гермафродиттік гүл жасыл-сары, ұшы мембраналы, кейін тамырлары мен ұшы күңгірт қызғылт түске айналады, бес-жеті күңгірт жасыл-сары сепальдары бар. Биіктігі 1–3 см болатын шағын түр. Оңтүстік Аргентина мен Чилидің 50°О және 56°О аралығындағы ылғалды шалғындарда, Гермит аралдары мен Хорн мүйісінде өседі.→ Caltha dionaeifolia

| valign="top" align="left"
! scope="row" width="3%" | 4
| width="97%" |Жапырақтары ұзын үшбұрышты немесе қасық пішіндес. Гүлдері гермафродит. → 5

| valign="top" align="left"
! scope="row" width="3%" |
| width="97%" |Жапырақтары толық жиекті және ойысқан ұшы бар қасық пішіндес, немесе үш бөлікке бөлінген, әрқайсысы ойысқан ұшымен, екі немесе үш қосымшасы бар. Функционалды түрде еркек және әйел гүлдері әртүрлі өсімдіктерде (диоэциялық). Гүлдері піл сүйегінен ақшыл сары сепальдармен, кейінірек қызғылт жиектерімен. Аргентина мен Чилидің оңтүстік Анд тауларында, 35°О және 53°О аралығындағы ылғалды шалғындарда өседі.→ Caltha appendiculata

| valign="top" align="left"
! scope="row" width="3%" | 5
| width="97%" |Жапырақтары қақ пішіндес. → 6

| valign="top" align="left"
! scope="row" width="3%" |
| width="97%" |Жапырақтары сопақшаға дейін созылған үшбұрышты, екі тар қосымшасы бар, жапырақтың ⅔ бөлігінен ұзын. Гүлдері бес-сегіз сүйірленген ақ сепальдармен. Австралия Альпісінде және Тасманияда қар ерігендегі шағын ағыстарда өседі.→ Caltha introloba

| valign="top" align="left"
! scope="row" width="3%" | 6
| width="97%" |Жапырақтары қақ пішіндес, енінен сәл ұзын, бүкіл жиегімен және тұйық немесе ойысқан ұшымен. Қосымшалары үшбұрышты, аздап тісті жиегімен және жапырақ тілімінің жартысынан кем ұзын, кейде жоқ. Гүлдері бес-сегіз, көбінесе ашық сары, тар сопақша сепальдармен (негізі мен ортасы арасында ең кең). Жаңа Зеландияда 39°О-тан оңтүстікке қарай таулы және субальпілік ылғалды далаларда өседі.→ Caltha novae zelandiae

| valign="top" align="left"
! scope="row" width="3%" |
| width="97%" |Жапырақтары қақ пішіндес, ені мен ұзындығы шамамен бірдей, негізінде қабыршақты жиегі бар, сәл бөлінген, тұйық немесе ойысқан ұшымен. Қосымшалары жапырақ тілімінің жартысынан артық, терең қабыршақты немесе сәл бөлінген сыртқы жиегімен және бүкіл ішкі жиегімен. Гүлдері бес-сегіз ақ тар кері сопақша сепальдармен (ұшы мен ортасы арасында ең кең). Жаңа Зеландияның Оңтүстік аралындағы субальпілік далаларда өседі.→ Caltha obtusa

| valign="top" align="left"
! scope="row" width="3%" | 7
| width="97%" |Жапырақтары ауадағы, тік немесе жатқан сабақтары бар, кейде гүлденгеннен кейін тамырлар дамиды. Гүлдері 1,5 см-ден үлкен, төрт немесе көбінесе бес-сегіз сепальдары бар. → 8

| valign="top" align="left"
! scope="row" width="3%" |
| width="97%" |Су өсімдігі, түйіндерде тамыр жасайтын жүзетін немесе жатқан сабақтары бар, көбінесе 2–5 см-лік бүйрек пішіндес жапырақтары бар, кейде қызғылт түсті. Гүлдері диаметрі 1 см (максималды 13 мм), төрт немесе көбінесе бес ақ немесе ашық қызғылт сепальдары бар. Солтүстік Америка мен Солтүстік Азияда тұщы суда немесе сазда өседі.→ Caltha natans

| valign="top" align="left"
! scope="row" width="3%" | 8
| width="97%" |Өсімдіктер 8-ден 40 см-ге дейін. Сабақтары бір немесе екі гүлмен, тік немесе бір шұңқырлы, түйіндерде тамырланбайды. Жемістері (фоликулдары) ыдысқа немесе қысқа сабаққа (стипитат) орналасқан. → 9

| valign="top" align="left"
! scope="row" width="3%" |
| width="97%" |Өсімдіктер 10-нан 80 см-ге дейін. Сабақтары әдетте төрт-тоғыз, бірақ кейде аз гүлдермен, бірден бірнеше шұңқырлы, кейде гүлденгеннен кейін түйіндерге тамырлайды. Типтік өсімдіктердің сары гүлдері мен трикольпатты тозаңы бар, бірақ ақ және көбінесе пантопоратты тозаңы бар, сондай-ақ қызғылт гүлдері бар сорттары бар. Фоликулдар әрқашан тұрып тұрады. Альпілік шалғындардан өзен дельтасына дейін шұңқырларда, ылғалды ормандарда және өзен жағалауларында өседі. Ол қоңыржай және арктикалық Еуропа, Азия және Солтүстік Америкада кең таралған, бірақ Франц-Жозеф жерінде, Шпицбергенде, Гренландияда, Баффин, Девон және Эллесмер аралдарында жоқ.→ Caltha palustris
Шағын өсімдіктер, аздаған гүлді жатқан сабақтары түйіндерде гүлденгеннен кейін тамырланады. Өсімдіктердің таралу аймағының солтүстік шетінде және тозып бара жатқан жартастарда өседі. → var. radicans
Ірі өсімдіктер, көп гүлді тік сабақтары гүлденгеннен кейін түйіндерде тамырланады. Нидерландта тұщы сулы толқынды аймақта (Де Биесбош) кездеседі. → var. araneosa (тек Нидерландта ғана танылған)
Гүлдері ақ, тозаңы пантопоратты немесе кейде трикольпатты. Ауғанстан, Пәкістан және Батыс Гималайдың Кашмирден Солтүстік Үндістанға дейінгі 2200-ден 3500 м биіктіктегі шағын өзендердің бойында өседі. → var. alba
Гүлдері қызғылт. Ассам және Оңтүстік Тибеттің Шығыс Гималайындағы 4000-ден 5000 м биіктіктегі альпілік шалғындарда және бұталар мен биік шөптер арасындағы жасыл төбелерде өседі. → var. purpurea
Көшеттерде қызғылт-қоңыр гүлдері бар өсімдіктер сары және қызғылт гүлді өсімдіктердің шаласы болуы мүмкін. Гүлдері тек көп қатар сепальдардан ғана тұратын өсімдіктер көбінесе көшеттерде өсіріледі және әртүрлі атаулармен белгілі, олардың ішінде c. v. “Multiplex”, "Semiplena" немесе “Flore Plena” бар.

| valign="top" align="left"
! scope="row" width="3%" | 9
| width="97%" |Өсімдіктер 8–20 см. Жапырақ тілімінің енінен ұзын. Гүлдері сабақшада біреу немесе екеу. Гүлдері бес-тоғыз сары, тұйық сепальдары бар. Фоликулдары сабақшалы. Тозаңы әрқашан трикольпатты. Непал, Сикким және Оңтүстік Тибеттен Юньнань және Ганьсуға дейін Гималайдағы 4000–6000 м биіктіктегі батпақты альпілік өсімдіктерде өседі.→ Caltha scaposa

| valign="top" align="left"
! scope="row" width="3%" |
| width="97%" |Өсімдіктер 10–40 см. Жапырақ тілімінің ені ұзындығынан артық немесе ұзындығынан кем. Гүлдері сабақшада біреу немесе екеу, кейде бір шұңқырлы. Гүлдері әдетте жеті-тоғыз (бірақ кейде бес және он үшке дейін) ақ немесе сирек сары, сызықты сопақша немесе сопақша жұмыртқа пішіндес сепальдары бар. Фоликулдары көбінесе тұрып тұрады, бірақ кейде өте қысқа сабақта. Тозаңы пантопоратты, пантокольпатты немесе трикольпатты. Солтүстік Американың батысында, Сьерра-Невада, Каскад таулары және Роки тауларынан Солтүстік-Батыс Аляскаға дейін өседі.→ Caltha leptosepala
Оңтүстік-батыс және оңтүстік-шығысында екі ерекше түршесі бар күрделі түр, бірақ солтүстігінде ерекшеленетін белгілердің кез келген комбинациясында табылса, оларды ешбір түршеге жатқызу мүмкін емес. Бір немесе екі гүлді, жұмыртқа пішіндес ақ сепальдары бар. 15 см-ге дейін ұзын, тұйық ұшы және негізгі бөліктері жанасқан немесе жабысқан бүйрек пішіндес жапырақтары. Тозаңы пантопоратты немесе кейде пантокольпатты. Ашық, батпақты өсімдіктерде Сьерра...

Таксономиялық тарихы

Ботаникалық әдебиетте жалпы мойындалған ең көне сипаттама 1700 жылы Жозеф Питон де Турнефорттің Institutiones rei herbariae еңбегінің 1-бөлігінде Populago деген атпен жазылған. Ол P. flore major, P. flore minor және P. flore plena арасын ажыратады және олардың барлығы Caltha palustris синонимдері екенін айтады, бірақ бұрынғы авторларды атамайды. 1753 жылдың 1 мамырына дейін жарияланған өсімдік атауы ретінде Populago Tourn. жарамсыз болып табылады. Сондай-ақ, Карл Линнейдің 1737 жылғы Genera Plantarum еңбегіндегі алғашқы Caltha palustris сипаттамасы да жарамсыз. Бірақ Линней 1753 жылдың 1 мамырында Species Plantarum-да сол атаумен түрді қайта сипаттап, дұрыс атауды берді. Caltha palustris – өте өзгермелі түр. Өсу маусымы қысқа болған кезде өсімдіктер әдетте әлдеқайда кішірек болады және гүлденгеннен кейін сабақтың түйіндерінен тамыр жібере алады. Тарих бойы оны әртүрлі (көбінесе көптеген) таксондарға бөлу туралы көптеген ұсыныстар жасалды. Таксондарды ажырату үшін танымал белгілер – фолликулаға қатысты. Популяциялар арасындағы көптеген айырмашылықтар, әдетте, генетикалық негізсіз, белгілі бір жағдайларға бейімделудің фенотиптік көрінісі болуы мүмкін. Популяциялар ішіндегі өзгергіштік те жоғары. Жалпы танылған сорттары: C. palustris var. palustris, C. palustris var. radicans (тораптарынан тамыр жіберетін, жатқан сабақты өсімдіктер), C. palustris var. araneosa (тік сабақты, түйіндерінде жас өсімдіктер түзетін ірі өсімдіктер), C. palustris var. alba (ақ гүлді) және C. palustris var. purpurea (қызғылт гүлді). Ғылыми және күнделікті әдебиеттерде осы екі пікірді қолдайтын мәліметтерді әлі де кездестіруге болады.

Филогения

Генетикалық талдау үш монофилеттік топты анықтауға мүмкіндік береді. C. natans қалған барлық түрлерге туыс екені анықталды. Сондай-ақ, C. leptosepala Оңтүстік жарты шардағы барлық түрлерге туыс болып табылады және оны Психофила тобына көшіру керек. Осы топ ішінде Жаңа Зеландия және Австралия түрлері бір кластерді құрайды, C. appendiculata және C. dionaeifolia екінші кластерді құрайды, ал үшінші Оңтүстік Америка түрі C. sagittata осы екі кластерге туыс. Солтүстік жарты шардағы қалған C. palustris және C. scaposa түрлері Caltha тобының жаңа құрамын құрайды. Бұл туыстың Солтүстік жарты шарда пайда болғанын және Солтүстік Америкадан Оңтүстік Америкаға, содан кейін Жаңа Зеландия мен Австралияға тарағанын көрсетеді. Түрлер арасындағы байланыстар келесі ағашпен көрсетілген.

Этимология

Калтаның латынша атауы κάλαθος (kalathos) сөзінен шыққан, ол "кубок" деген мағынаны білдіреді және гүлдің пішінімен байланысты деп есептеледі.

Тарату

Кальта түрлері Солтүстік жарты шардың суық және қоңыржай аймақтарында, Анд тауларында және Патагонияда, сондай-ақ Австралия мен Жаңа Зеландияның альпілік аймақтарында таралған. Олар тропиктік және субтропиктік аймақтардың төменгі биіктіктерінде, Африкада, Гренландияда және басқа да арктикалық аралдарда, Антарктида мен субантарктикалық аралдарда, мұхиттық аралдарда кездеспейді. C. natans Сібірде және Солтүстік Америкада өседі, бірақ Еуропада таралмаған. C. palustris ең кең таралған түр және Солтүстік жарты шардың суық және қоңыржай аймақтарында кездеседі, бірақ Батыс АҚШ-та табылмайды. C. scaposa – Тибет таулы аймағының оңтүстік-шығыс жиегінде таралуы шектеулі альпілік түр. Caltha leptosepala Солтүстік Американың батысында, Аляскадан Калифорния және Колорадоға дейін таралған. C. sagittata – ылғалды альпілік шалғындарда кездесетін тағы бір түр, Колумбиядан Тьерра-дель-Фуэгоға дейін, экватордан алшақ сарқып төмендейтін биіктікте өседі. C. appendiculata Оңтүстік Патагонияның ылғалды тауларында және төбелерінде өседі. Қалған төрт түрдің таралу аймағы шектеулі: C. dionaeifolia Патагонияның оңтүстік ұшында, C. introloba Австралия Альпісінде және Тасманияда, C. novae zelandiae Жаңа Зеландияның Солтүстік және Оңтүстік аралдарының тауларында, ал C. obtusa тек Оңтүстік аралда ғана кездеседі. C. palustris-ке қоңыздар мен кенші шырындардың зияны шамалы. Тозаңдануға көптеген жәндіктер қатысады, бірақ ең бастысы – ұшқыштар, аралар және қоңыздар. C. palustris-тің тозаңдануына жаңбыр көмектеседі деген болжам бар, бірақ өзіндік сүректілікке дәлелдер де жеткілікті. Пісіп жеткен қапшықтар ашылғанда, тұқымдарды жаңбыр тамсақтары дұрыс бұрыштан тиген кезде шығаратын "шашырату тостағаны" құрайды. C. palustris тұқымдарында сондай-ақ су бетінде жүзуге мүмкіндік беретін губка тәрізді тіндер бар, олар осы түрдің өсуіне қолайлы жағдайға дейін сумен келіп тоқталады. C. introloba қар жамылғысына және қысқа вегетациялық кезеңге бейімделген өмірлік циклге ие екені көрсетілді. Гүл шоғырлары алғашқы қар қалғанда толыққандай дамиды, көктемде қар еріген кезде гүлдер бірден ашылады. Тұқымдар суықтан кейін жақсырақ және жылдамрақ өнеді.