Комитопулдер әулеті: Бірінші Болгар империясының соңғы билеушілері

Кіріспе

Болгария патшалық әулеті (шамамен 976–1018)

Кометопули әулеті (болгарша: Династия на комитопулите,; Византиялық грекше: Δυναστεία Κομητoπούλων,) – Бірінші Болгария империясының соңғы патшалық әулеті, шамамен 976 жылдан бастап 1018 жылы Византия билігіне бағынуға дейін билік етті. Әулеттің ең танымал өкілі, Самуил патша, 40 жылдан астам уақыт бойы Византияның басып алуына сәтті қарсы тұрғанымен белгілі. Кейде Кометопули мемлекеті Батыс Болгария патшалығы немесе Батыс Болгария империясы деп аталады.

Шығуы және мүшелері

Династияның нақты аты белгісіз. Кометопули (болгарша: Комитопули,; Византиялық грекше: Κομητόπουλοι, ) – бұл Византия тарихшыларының династия билеушілерін атауға қолданған лақап аты, өйткені оның негізін қалаушы Николай – комес (губернатор, «есепке» ұқсас; Византиялық грекше: κóμης, , латын тілінен шыққан; болгарша: комита, ) болған. Ол Середец аймағында (қазіргі Болгария астанасы София) немесе Преспа аймағында билік еткен. 11 ғасырдың армян тарихшысы Степанос Асоғикке сәйкес, бұл әулет армян тегінен шыққан және, мүмкін, Пауликиан діншілдер тобының құрамында болған. 969 жылы, Шығыс Болгарияны Ресей-Византия әскерлері басып алғаннан кейін, граф Никола Искар және Струма өзендері арасындағы болгар жерлерін өзіне бағындырды. 972 жылы Византия Преславты жаулап алып, патша Борис II-ні тақтан түсірген кезде Никола қаза тауып, билік төрт ұлына – Давид, Аарон, Мұса және Самуилге көшті. Давид Оңтүстік-Батыс Болгарияның қорғанысын басқарды және Преспа қаласында тұрды, Мұса Оңтүстік-Шығыс Болгарияда Струмицада, Аарон Средиц аймағын басқарды, ал Самуил Солтүстік Болгариядағы Бдин (Видин) қаласымен басшылық етті. Давид пен Мұса екеуі де ерте қайтыс болды. Давидті көшпелі влахтар өлтірді, ал Мұса Серрес қаласын қоршау кезінде көз жұмды. Самуил мен Аарон арасында қақтығыс туды, себебі Аарон Византияға жақын болды. 14 маусым 976 жылы Аарон Дупница маңында өлімге кесілді. Содан кейін сол жылы, тақтан түсірілген Борис II мен оның бауыры Роман Константинопольдегі тұтқындықтан қашып, Болгария шекарасына жетті. Бірақ Борис II шекарашылардың қателігінен қаза тапты. Осыдан кейін Роман Болгария патшасы болып жарияланды, бірақ нақты билік пен әскерді басқару Самуилдің қолында болды. Самуил Траян қақпаларында Византия әскерін жеңіп, Солтүстік-Шығыс Болгарияны қайтарып алды. Оның сәтті жорықтары болгар шекарасын Фессалия және Эпирге дейін кеңейтті, ал 998 жылы ол Дукля княздығын басып алды. 997 жылы Самуил Болгария императоры болып жарияланды, Роман қайтыс болғаннан кейін. Алайда, Василий II-нің жорығы жақсы нәтижелерді әкеле бастады: 1001 жылы ол шығыста Плиска мен Преславты басып алды. 1003 жылы Дунай бойындағы ірі шабуылдан кейін Видин сегіз айлық қоршаудан кейін құлады, ал 1004 жылы Василий II Самуилді Скопье шайқасында жеңіп, қаланы иеленді. Бұл тоқырау соғысы 1014 жылға дейін жалғасты, осы жылы болгарлар Клейдион шайқасында жеңілді. Шамамен 14 000 болгар тұтқынға алынды. Айтуынша, әр 100 еркектің 99-ы соқырланды, ал қалған жүзден біреуі бір көзімен отандастарын үйге бастап оралды, осылайша Василий II «Болгар өлтіруші» (Bulgaroktonos) лақабын алды. Көптеген ақсүйектер әскерде стратег ретінде қызмет етті немесе түрлі провинциялардың губернаторлары болды. Анасының әжесі Мария Болгария арқылы Византия императоры Иоанн II Комнен император Иван Владиславтың ұрпағы болды.

The actual name of the dynasty is not known. Cometopuli (Bulgarian: Комитопули, ; Byzantine Greek: Κομητόπουλοι, ) is merely the nickname which is used by Byzantine historians to address rulers from the dynasty as its founder, Nicholas, was a komes (governor, cognate to "count"; Byzantine Greek: κóμης, , from the Latin comes; Bulgarian: комита, ) either of the region of Sredets (the present day capital of Bulgaria, Sofia) or of the region of Prespa. According to the 11th century Armenian historian, Stepanos Asoghik, the dynasty was of Armenian origin and had probably been part of the heretical Christian Paulican sect. In 969 AD and following the Russo Byzantine conquest of Eastern Bulgaria, count Nikola assumed control of the Bulgarian lands west of the rivers Iskar and Struma. By the time of the Byzantine conquest of Preslav and the dethronement of Tsar Boris II in 972, Nikola had been killed and the rule assumed by his four sons, David, Aaron, Moses, and Samuil. David led the defence of southwestern Bulgaria and resided in Prespa, Moses of southeastern Bulgaria residing in Strumica, Aaron ruled over the region of Sredetz, whereas Samuel was in charge of northern Bulgaria with the town of Bdin (Vidin). Both David and Moses lost their lives early – David was murdered by wandering Vlachs, whereas Moses died during the siege of Serres. A conflict broke out between Samuil and Aaron as the latter grew more and more pro Byzantine and on 14 June 976 Aaron was executed near Dupnitza. Later the same year, the dethroned Boris II and his brother, Roman, managed to escape from captivity in Constantinople and reached the borders of Bulgaria. Boris II was, however, killed by mistake by the border guards. As a result, it was Roman who was crowned as Bulgarian Tsar although real power and the control of the army lay in the hands of Samuel. Samuel proved to be a successful leader inflicting a major defeat on the Byzantine army commanded by Basil II at the Gates of Trajan and retaking north eastern Bulgaria. His successful campaigns expanded the Bulgarian borders into Thessaly and Epirus and in 998 he conquered the principality of Duklja. In 997 Samuel was proclaimed Emperor of Bulgaria after the death of the legitimate ruler, Roman. However, Basil II's campaign soon started producing one success after the other: in 1001 he seized Pliska and Preslav in the east. In 1003 a major offensive along the Danube resulted in the fall of Vidin after an eight month siege, and in 1004 BasilII defeated Samuel in the battle of Skopje and took possession of the city. This war of attrition dragged on for a decade until 1014, when the Bulgarians were decisively defeated at Kleidion. Some 14,000 Bulgarians were captured; it is said that 99 out of every 100 men were blinded, with the remaining hundredth man left with one eye so as to lead his compatriots home, earning BasilII the moniker "Bulgaroktonos", the Bulgar Slayer. while many nobles served in the army as strategos or became governors of various provinces. Through his maternal grandmother Maria of Bulgaria, the Byzantine emperor John II Komnenos was a descendant of Emperor Ivan Vladislav.

Номенклатура

Қазіргі византиялық дереккөздер, қазіргі араб дереккөздері, қазіргі болгар дереккөздері (Битола жазуын қараңыз) және қазіргі ғалымдардың басым көпшілігі Кометопули әулетін Бірінші болгар империясының ажырамас бөлігі және тікелей жалғасы ретінде қарастырады. Осыған байланысты, басқа да нәрселердің ішінде, Василий II-нің «Болгар қастандықшысы» лақап аты, Кометопулидің өзін-өзі «болгарлар» және мемлекетін «Болгария» деп атауы, автокефальды болгар патриархатының мұрагеріне «Юстиниана Прима және бүкіл Болгария архиепископтығы» атағы берілуі, жаулап алынған Кометопули мемлекетінің орнында құрылған «Болгария тақырыбы» және т.б. айтылады. Мысалы, Джон Файннің сөзімен айтқанда: «Кейде ғалымдар (әсіресе, осыны ерекше македониялық мемлекет ретінде көрсетуге тырысатын македониялық ғалымдар) Самуил мемлекеті мен бұрынғы болгар мемлекеті арасындағы айырмашылықтарды күшейтуге тырысады. Негізгі айырмашылық олардың орталықтарының географиялық орналасуында көрінеді: бұрынғы мемлекет Дунайға жақын орналасқан, ал Самуил мемлекетінің орталығы Македонияның батысында болған. Алайда, бұл географиялық айырмашылық аса маңызды емес. Македония – тек географиялық термин, сол кезде македондық этникалық сана болған жоқ. Кейбір тарихшылар Македонияның славяндық сипатын баса көрсетіп, бұл жерде болгарлар ешқашан болмаған деп мәлімдесе де, бұл да маңызсыз. Самуил заманында Болгарияда не Македонияда болған болса да, болгарлар славяндануға ұшырады; сонымен қатар, Кувердің Македониядағы қызметі осы аймаққа бұрынғы болгар ықпалын да әкелген болуы мүмкін. Маңыздысы – Самуил мемлекетін болгар деп атады, бұл оның оны болгар мемлекеті деп санағанын көрсетеді. Сонымен қатар, византиялық дереккөздер де оны болгар деп атады және Самуилді бұрынғы болгар мемлекетінің жалғасы ретінде қарастырды». Георгий Острогорский бұл мәселені талқылап, оның жасаушылары мен византиялықтар үшін бұл болгар патшалығы ғана болғанын, бірақ әртүрлі географиялық, саяси және діни факторларға байланысты олардың мемлекетін Македония империясы деп атағанын айтады. Димитрий Оболенский Самуил мемлекетін «Македониядан шыққан Батыс Болгарияның тәуелсіз империясы» деп сипаттайды. Солтүстік Македония тарихшылары (Македония тарихын қараңыз) Кометопули мемлекетін «славян македониялықтарының» империясы деп атайды. Алайда, бұл көзқарас заманауи ұлтшылдықтың көрінісі ретінде қарастырылады. Мысалы, Файн өзінің орта ғасырлық Балқан тарихында былай деп жазады: «XIX ғасырдың соңына дейін сыртқы бақылаушылар да, этникалық санасы бар болгар македониялықтары да өздерінің тобын, қазір екі бөлек ұлтқа бөлінген, бір халық – болгарлар деп санады. Сондықтан оқырман кейбір қазіргі еңбектерде кездесетін орта ғасырдағы этникалық македониялықтар туралы сілтемелерді елемеуі керек. Орта ғасырларда және XIX ғасырға дейін «македониялық» термині тек географиялық аймаққа қатысты қолданылды. Оның шекарасында тұратын кез келген адам, ұлтына қарамастан, македониялық деп аталуы мүмкін. Дегенмен, өткенде ұлттық сананың болмауы бүгінгі македониялықтарды ұлт ретінде мойымауға негіз емес».

Contemporary Byzantine sources, contemporary Arab sources, contemporary Bulgarian sources (see Bitola inscription) and the vast majority of modern scholars view the Cometopuli dynasty as an integral part and direct continuation of the First Bulgarian Empire. In this connection, reference is made, among other things, to Basil II's nickname, the "Bulgar Slayer", the Cometopuli's self designation and designation of their state as "Bulgarians" and "Bulgaria", the designation "Archbishopric of Justiniana Prima and all Bulgaria" given to the successor of the autocephalous Bulgarian Patriarchate, the designation "Theme of Bulgaria" of the theme created out of the conquered Cometopuli's state, etc. etc. For example, according to John Fine:<blockquote>"Scholars at times (particularly Macedonian scholars who want to depict this as a distinctly Macedonian state) have tried to stress the differences between Samuel's state and the earlier Bulgarian state. The main difference seems to lie in the geographical locations of their centers; the earlier state had been centered near the Danube while Samuel's state was centered to the west in Macedonia. However, this geographical difference is quite irrelevant. Macedonia was simply a geographical term; there was then no Macedonian ethnic awareness. And though some historians may stress the Slavic character of Macedonia and claim there had never been Bulgars here, this too has little meaning. By Samuel's time whatever Bulgars there had been anywhere in Bulgaria or Macedonia were slavicized; moreover, Kuver's activities in Macedonia would have given this area some earlier Bulgar background as well. What is important is that Samuel called his state Bulgarian, a fact which shows that he considered it Bulgarian; furthermore, Byzantine sources called it Bulgarian also and treat Samuel simply as a ruler, continuing the former Bulgarian state." George Ostrogorsky discusses the issue and concludes that to its creators and to the Byzantines it was simply Bulgarian kingdom, but for various geographical, political and religious factors he labels their state Macedonian Empire. Dimitri Obolensky refers to Samuil's state as an "independent empire of Western Bulgaria" that originated in Macedonia. Historians in North Macedonia (see Macedonian historiography) refer to the Cometopuli's state as a "Slavic Macedonian" Empire. However, this view is regarded as an example of backdated modern nationalism. For example, in his history of the medieval Balkans, Fine notes:"Until the late nineteenth century both outside observers and those Bulgaro Macedonians who had an ethnic consciousness believed that their group, which is now two separate nationalities, comprised a single people, the Bulgarians. Thus the reader should ignore references to ethnic Macedonians in the Middle Ages which appear in some modern works. In the Middle Ages and into the nineteenth century, the term Macedonian was used entirely in reference to a geographical region. Anyone who lived within its confines, regardless of nationality, could be called a Macedonian. Nevertheless, the absence of a national consciousness in the past is no grounds to reject the Macedonians as a nationality today."