Кіріспе
1860 және 1868 жылдар аралығында Чарльз Дарвиннің өмірі мен еңбегі: Орхидеядан өзгеріске дейін эволюция бойынша зерттеулер мен тәжірибелермен жалғасты, жасанды таңдауға мүмкіндік беретін табиғи өзгерістің деңгейін дәлелдеу үшін шамадан тыс еңбек етті. Ол ауруының салдарынан жиі тоқтап, бірақ өсімдіктерді зерттеуде тынығу мен қызығушылық таба берді. Оның жәндіктермен тозаңдануды зерттеуі "Орхидеялардың ұрықтандырылуы" атты кітабының жарық көруіне әкелді, бұл табиғи таңдаудың күшін егжей-тегжейлі көрсеткен алғашқы жұмысы болды, сонымен қатар күрделі экологиялық байланыстарды түсіндіріп, тексеруге болатын болжамдар жасады. Денсаулығы нашарлағанда, ол өрмелеуші өсімдіктердің қозғалысын зерттеуге арналған түрлі тәжірибелерге толы бөлмеде, төсегінде жатты. Дарвинизм – эволюциялық идеялардың кең ауқымын қамтитын бір қозғалысқа айналды. 1863 жылы Лайелльдің "Адамның көнелігіне қатысты геологиялық дәлелдер" атты еңбегі ежелгі тарихты танымал етті, бірақ эволюцияға қатысты оның сақтығы Дарвинді көңілсіздікке түсірді. Бірнеше аптадан кейін Хакслидің "Адамның табиғаттағы орнына қатысты дәлелдер" атты еңбегі анатомиялық тұрғыдан адамдардың маймылдар екенін көрсетті, ал Генри Уолтер Бейтстің "Амазонкадағы натуралист" еңбегі табиғи таңдаудың эмпирикалық дәлелін ұсынды. Сарапшылардың ықпалымен Дарвин 1864 жылдың 3 қарашасында Ұлыбританияның ең жоғары ғылыми наградасы – Корольдік қоғамның Копли медалін алды. Сол күні Хаксли "таза және еркін ғылымға, діни догмалармен шектелмейтін" ықпалды X клубының алғашқы отырысын өткізді. Құрметті қонақтардың арасында "Дарвинизмнің" жақтасы Эрнст Геккель де болды. Уоллес спиритизмге бет бұрғанмен, оны қолдауын жалғастырды. Дарвиннің жоспарлаған "үлкен кітабының" бірінші бөлігі "Қолда ұсталатын жануарлар мен өсімдіктердің өзгеруі" екі үлкен томға дейін жетті, бұл оны адам эволюциясы мен жыныстық таңдау туралы мәліметтерді шығарып тастауға мәжбүр етті. Ол 1868 жылы көлеміне қарамастан жақсы сатылып, көптеген тілдерге аударылды. Осы басылымнан кейін Дарвиннің "Адамның тегі және эмоциялар" еңбегі жарық көрді.
Between 1860 and 1868, the life and work of Charles Darwin from Orchids to Variation continued with research and experimentation on evolution, carrying out tedious work to provide evidence of the extent of natural variation enabling artificial selection. He was repeatedly held up by his illness, and continued to find relaxation and interest in the study of plants. His studies of insect pollination led to publication of his book Fertilisation of Orchids as his first detailed demonstration of the power of natural selection, explaining the complex ecological relationships and making testable predictions. As his health declined, he lay on his sickbed in a room filled with inventive experiments to trace the movements of climbing plants. Darwinism became a movement covering a wide range of evolutionary ideas. In 1863 Lyell's Geological Evidences of the Antiquity of Man popularised prehistory, though his caution on evolution disappointed Darwin. Weeks later Huxley's Evidence as to Man's Place in Nature showed that anatomically, humans are apes, then The Naturalist on the River Amazons by Henry Walter Bates provided empirical evidence of natural selection. Lobbying brought Darwin Britain's highest scientific honour, the Royal Society's Copley Medal, awarded on 3 November 1864. That day, Huxley held the first meeting of what became the influential X Club devoted to "science, pure and free, untrammelled by religious dogmas". Admiring visitors included Ernst Haeckel, a zealous follower of "Darwinismus" in a translation favouring progressive evolution over natural selection. Wallace remained supportive, though he increasingly turned to Spiritualism. The first part of Darwin's planned "big book", The Variation of Animals and Plants Under Domestication, grew to two huge volumes, forcing him to leave out human evolution and sexual selection. It sold briskly in 1868 despite its size, and was translated into many languages. Darwin's work on the Descent of Man and Emotions followed after this publication.
Өмірбаян
Дарвиннің идеялары 1836 жылы «Бигльдің саяхаты» жарық көргеннен кейін қарқынды дамыды. 1838 жылдың желтоқсанына қарай ол өзінің теориясының қағидаларын жасады, бірақ жариялау алдында барлық мүмкін болатын қарсылықтарға жауап беру қажеттігін сезінді. Ол зерттеулерін жалғастырғанмен, «Бигль» экспедициясының нәтижелерін талдау және жариялау жұмыстарының үлкен көлемімен айналысты, сонымен қатар ауруларының салдарынан бірнеше рет кешікті. Сол кездегі табиғаттану ғылымына Англия шіркеуінен табыс көретін және ғылымдарын Құдайдың жоспарын ашатын дін қызметкерлері басымдық танытты. Дарвин екі жақын серік тапты: жас ботаник Джозеф Дальтон Хукер және амбициялы табиғатты зерттеуші Томас Хаксли. Олардың отбасылық байлығы мен байланыстары болмағандықтан, мансап табу үшін прогрессивті топқа қосылып, дін қызметкерлерінен тәуелсіз ғылымды кәсіп еткісі келді. Дарвиннің корреспонденті Уоллес теорияның өзіндік нұсқасына дербес келді, бұл теорияның ерте жариялануына және 1859 жылы «Табиғи іріктеу арқылы түрлердің шығуы» атты еңбектің жарық көруіне әкелді. Бұл қызу пікірталас тудырды. Көптеген табиғатты зерттеушілер бұл шабуылды табиғи әлем туралы қалыптасқан сенімдерге, тіпті британдық қоғамдық құрылымның идеологиялық негіздеріне жасалған шабуыл деп қарады, ал либералды дінтанушылар мен ғалымдардың жаңа буыны теорияны құптады. Чарльз Лайелл мен Хукер, сондай-ақ Америкадағы Аса Грей, табиғи іріктеу және адамның жануарлардан шығуы туралы түсінікпен келісу қиын болса да, қолдау көрсетті. Хакслинің ғылыми қауымдастыққа қарсы күреске құштарлығы оған жетекші анатомист Ричард Оуэнмен ми құрылымының анатомиясы адамдар мен маймылдардың ортақ тегімен сәйкес келе ме деген қызу дау барысында «Дарвиннің бульдогы» деген лақап атты әкелді. Бұл науқан Дарвиннің ісі үшін керемет табысқа жеткізіп, жаңа жақтастарды әкелді.
Маймыл-адамдар
Лайелл Хакслидің соғысқандығы және маймылдардың тегі туралы мәселеден мазасыз болды, бірақ Дарвин 1860 жылдың қаңтар айында оны қынжырлатты: «Біздің бабамыз суды тыныс алған, жүзу қабы бар, үлкен жүзу құйрығы бар, жетілмеген бас сүйегі бар және күмәнсіз гермафродит болған жануар еді! Міне, адамзат үшін керемет шежіре». Сәуір айында Лайелл адамзат туралы ойларды атап өтті, ал Дарвин: «Маған адамзат осындай деңгейге жетеді деп сену шексіз қуаныш сыйлар еді, бізді жай ғана варварлар деп еске алады». Хаксли Құдайдың құдіреті туралы ежелгі теорияны «антропоморфизм» деп атады және «белгісіз және танылмағанның құмарсыз бейтараптығы» деген жаңа дарвиндік ортодоксияны насихаттады. Ол Лайеллге адамдар арасындағы мидың көлемінің диапазоны кішкентай милы адамдар мен гориллалар арасындағы айырмашылықтан үлкен екенін айтты және «Осы жағдайларда, әрине, баспен (түрлерді ажырату тәсілі ретінде) қоштасу жақсы болар еді, бірақ аяқ ұстап алу мәселесін көп түзетпеймін деп қорқамын». Лайелл адамзаттың шығу тегі туралы кітап жазуға кірісті. Ол Ұлыбритания мен Францияның археологиялық орындарын аралап, 1858 жылы Девон штатындағы Брикшем үңгірінен Хью Фальконер тапқан мұзға дейінгі тас қабықшаларын және Бедфорд, Бедфордширдегі қиыршық тас орталығындағы кремний құралдарын зерттеді. 1859 жылы Францияда Абевиль кремний алаңында саяхаттағаннан кейін Лайелл осындай көнелікті жоққа шығарудың отыз жылдығын жеңіп шыққанын және ежелгі адамның мұз дәуірінен бұрын болғанын қабылдағанын мәлімдеді. 1861 жылы сәуірде қуанған Дарвин: «Бұл керемет. Адамзатқа қандай ұзын шежіре сыйладыңдар!» Лайелл Хакслиге 1858 жылы Герман Шаффхаузен сипаттаған Дюссельдорф маңынан табылған неандертальдық қазба туралы сұрақ қойды, оны Хаксли Лондондағы хирургтар колледжінде зерттеді. Дегенмен Лайелл Дарвиннің табиғи іріктеу туралы идеясын қатты сынады. 1861 жылдың көктемінде Джон Стивенс Хенслоу, ботаника профессоры, Чарльз отыз жыл бұрын қосылған табиғат тарихы курсының және Хукердің қарындасының күйеуі, жүрек ауруынан қайтыс болды. Дарвиннің денсаулығы нашар еді, ол Линеан қоғамында бірнеше минут сөйлегеннен кейін 24 сағат бойы құсудан азап шекті. Ол Бигл сапарын мүмкін еткен және содан бері оған көп қолдау көрсеткен адамға бару туралы қатты уайымдады және 23 сәуірде Хукерге «қозғалыс мені, мүмкін, толық құлап түсуге мәжбүр етеді» деді. Ол «Менің әлсіздігімді ешқашан үлкен жамандық деп санамаған». Хенслоу 18 мамырда қайтыс болды. Дарвин үйрету жұмысына кірісіп, құс пен жануарлардың қаңқаларын алып, үлгілерді қарызға алды немесе өсірген қаз және қоянды пісіріп, «Мен қаңқа үшін өлгенін қалаймын, басын шаппайын» деп сұрады. Бұл оның «Оруландыру кезінде жануарлар мен өсімдіктердің түрленуі» атты кітабына әкелді. Ол аурудан және балаларының денсаулығы туралы уайымдаудан азап шегуді жалғастырды және қызы Генриетта туралы «тұрақты алаңдаушылықты» сезінді. Ол өткен айда тиф инфекциясынан зардап шекті, 18 жасында мүгедек болды, өлімге жақын болды және оған тәулік бойы үш көмекші қажет болды. Эмма Дарвин емдеуге дағдыланған, бірақ ол ақыл-ойының шегінде болды: «Мен өзімді уайымға түсірмеуге үйретуде сәтті болдым, [бірақ] тек күн сайын өмір сүре аламын». Ол Чарльзға тағы бір қозғалтқыш хат жазып, «жалғыз жеңілдеу – қайғы-қасіретті Құдайдың қолынан алғандай қабылдап, барлық азап пен аурудың бізге ой-санамызды көтеруге көмектесетіндігіне сенуге тырысу және болашаққа үмітпен қарауға көмектесу. Мен сіздің шыдамдылығыңызды, басқаларға терең жанашырлығыңызды, өзін-өзі басқаруыңызды және ең бастысы сізге көмектесу үшін жасалған ең кішкентай нәрсеге ризашылығыңызды көргенде, мен бұл қымбат сезімдерді көкке ұсынуға құштармын. Чарльз хаттың төменгі жағына «Құдай жарылқасын» деп жазды. Лайелл Хакслидің жұмысшы адамдарға арналған сабақтарына қатысып, «көргендердің зейінін қойып, олардың қаншама антропоид маймыл сұрақтарын қабылдайтынына таңғалды». Адамның шығу тегі ғылыми элита үшін табу болған, бірақ ұзақ уақыт бойы радикалдық баспасөзде жарияланды және секуляристік Reasoner қазіргі уақытта «Адамның шығу тегінің теориялық теорияларына» қарсы күресу үшін эволюция туралы серияны жүргізді. Адамның қалдықтары туралы ақпарат және Дарвиннің кітабы. Хаксли өзінің лекцияларын Дарвинизмді осы кең ауқымды сайлаушылар тобына жеткізу үшін дайындады, ол былай деді: «Өзінің бұл бүктелген көшірмелерін [шимпанзелерді немесе маймылдарды] көріп тұрғанда, ең ойлы емес адам да белгілі бір дүрбелеңді сезінеді. Табиғаттың өзі адамның мақтандығын көре алғандай, және римдік қатаңдықпен оның интеллектын жеңісімен құлдарды көзге түсіруге мәжбүр еткен, жеңімпазға оның тек шаң екенін еске салады». Адам ғалымдардан шыққан болуы мүмкін, бірақ «ол олардан емес. [адам] жануарлық жабайыдан тегінен төмендемейді [бірақ] дәстүрлі әділдіктің соқыр ықпалынан құтылғанда, адамның шыққан төменгі тегінде оның қабілеттерінің шағылысын көреді; және өткенге жасаған ұзақ жолында, оның асыл болашаққа жетуіне сенудің ұқсас негізін көреді». Бұл жұмысшы табының өзін-өзі жетілдіру сенімін қолдайтын дарвинизм еді.
Орхидеялар
1861 жылдың шілде және тамыз айларында олар қызы Генриеттаны Торквей ауылына, теңіз жағасына алып барды. Дарвин жағалауда кездесетін жабайы орхидеялардың алуан түрлерін зерттеуге көп уақыт арнады, бұл оның 1830 жылдардың соңында Роберт Браунның ұсынысымен Кристиан Конрад Спренгельдің осы тақырыптағы еңбегін оқығаннан бергі жәндіктермен тозаңдануға деген қызығушылығын жалғастырды. Ол осы мәселе бойынша қысқаша мақала жазды. Үйге оралғаннан кейін Даун маңында осы өсімдіктерді іздеді және отбасысы "Орхидеялар тобы" деп атаған орхидеяларға толы әдемі жер тапты. Сирек орхидеяларды өсірумен айналысатын бай энтузиасттардан көптеген үлгілерді сұрады. Бұл оның теориясын сынақтан өткізер еді: Хаксли бірде: "Гүлдердің пішіні мен түсінде кім пайдалы мақсатты табуды армандаған?" деп сұраған. Ол гүлдің жапырақшаларының белгілі бір араларды немесе көбелектерді қалай басқаратынын зерттеді және Линеан қоғамын таңғалдырған құпия түрдегі бір өсімдікте өсетін гүлдердің үш түрлі туысы деп есептелгені (бір түрлі емес) шын мәнінде Catasetum орхидеясының еркек, әйел және гермафродит түрлері екенін анықтады. Дарвиннің айтуынша, бұл ерекше өсімдік жәндіктер жанынан өте қалғанда жабысқақ тозаң басы бар жебелерді атып жібереді. Хукер: "Шындығында сендер менің бұған сене аламын деп ойлайсыңдар ма?" - деп жауап берді. Осылайша Дарвин атасы Эразм Дарвиннің ізбасарлығымен өсімдіктердің жыныстық өмірін зерттеді, ол өсімдіктердің бөліктерінің әртүрлі түрлерде әртүрлі функцияларды орындау үшін бастапқы құрылымнан қалай дамығанын, "гомологты" екенін талдады. Ол Джон Мюррейді бұл кітапты жариялаудың сәнді болады деп сендірді, бірақ ауруы қайта оралды, бұл жариялануды кешіктірді. Хакслинің табиғи іріктеу дамып келе жатқан түрлердің араласпайтын түрлерді құрайтыны дәлелденгенше дәлелденбегендігі туралы пікірі Дарвиннің назарын тәжірибе жүргізуге, өсімдіктерді тозаңдатуға және тұқымдарды іріктеуге аударды. 1862 жылдың қаңтар айында ол өзінің нәтижелерін жинақтап, тұқымдық деп саналған примулалар мен ковсилдердің тұқымсыз гибридтерін шығарғанын көрсетті. Ол Хакслиді Эдинбургке жіберген хаттары арқылы сендірді, онда Хаксли "адамға қатысты таза және қарапайым түрде дарвинизмді уағыздады [және] мен оларды тыңдаттым, мен оларға көптеген сөзбен адамның маймылдардан шыққандығына күмәндана алмаймын дедім. Барлығы мені таспен атқылап, қаладан қуады деп болжады, бірақ мен қатты мақтауға бөлендім!" - деп жазды. Дарвинге "көпшілдікке қарсы күресу" қатты әсер етті. Хаксли өзінің лекцияларын "Адамның табиғаттағы орны" атты кішкентай кітап түрінде жариялады. Дарвин орхидеяларды зерттеуді жалғастырды, ал "Британдық және шетелдік орхидеялардың жәндіктермен тозаңдануының әртүрлі тәсілдері және араласқанның жақсы әсерлері" атты кітабы 1862 жылдың 15 мамырында жарық көрді, Уолес алыс шығыстан оралған кезде оған көшірмесін тапсырды. Орхидеялардың өсіп-өнуіне мүмкіндік беретін механизмдерді дамытуын көрсетіп, Дарвиннің вариация туралы үлкен аргументтеріне берік дәлел келтіре отырып, бұл том сондай-ақ Дарвиннің өзі мойындаған "душманға қарсы фланктік қимыл" болған табиғи теологияға қарсы шықты. Ол орхидеяның "таңғажайып өнертабыстарының" эволюциялық тарихы бар екенін көрсетіп, табиғат теологиясы ғалымдарының бұл организмдер Жаратушының кемелді жұмысының үлгісі деген пікірін жоққа шығарды. Ол орхидеяларға деген қызығушылығын жалғастырып, Даун Хауста жылыжай салып, басқа да көшеттермен тәжірибе жүргізді және "қаздар мен көгершіндердің сүйектерімен құлдық" және басқа да шаруашылық жануарларының түрлерін жасады. Оның ауруы терісін қабынып, түсіп, "эпидермисін онша рет тазалап" тастады. Экземамен байланысты проблемалар болғандықтан, Эмма оған сакал өсіруді айтты, ал желтоқсан айында оның досы Мэри Батлер осы "ұзын сакал" идеясына қатысты пікір білдірді. 1863 жылдың қаңтар айында Оуэн Британ мұражайына сатып алған археоптерикс туралы Хью Фальконерден хабар алады. Бұл Дарвиннің қанат бармақтары бірікпеген proto құстың табылатыны туралы болжамын орындады. Оуэн оны бір сөзбен құс деп сипаттаса да, оның тістері бар екендігі туралы кейіннен анықталғаннан кейін, оның Түрлердің шығу тегімен байланысты екендігіне күмән жоқ. Бұл кенеттен табылған дерек белгілі қазбалардың қаншалықты біркелкі екенін көрсетті. Хаксли жұмысшыларға арналған дәрістерін жалғастырды, ал аудиторияның бірі жазбалар жасап, алты төрт пенилік брошюраларды жинап, Дарвиннің "өте жақсы жазылған" деп ойлаған кітапқа біріктірді. 4 ақпан күні Лайел өзінің "Адамның ежелгілігінің геологиялық дәлелдері" атты еңбегін жариялады. Дарвиннің көңілі қалды, өйткені Лайел әлі де түрлер немесе адам туралы Дарвиннің теориясын нақты мақұлдаған жоқ, бірақ ол "адамның жануарлардан үздіксіз шығуы туралы менің сезімімнен де асып түсті". Дарвиннің көңілінің қалғандығынан кейін он күн бойы құсу, әлсіздік және асқазан ауруларына ұшырады. Ол Хакслинің "Адамның табиғаттағы орны" кітабын алғанда одан да көңілі көтерілді, кітаптың алдына маймылдардың қатарын көрсетіп, соңында горилла, ортасында иілген маймылдар және басында тік тұрған адам бейнеленген сурет қосылған. Ол "Ура, Маймыл кітабы келді!" деп шулады. Кітапта Оуэннің "белгіленген үздіксіз өрбуі" деген екіұштылығына сықақ айтылды, және кейбіреулер "құбыжықтап, иілген маймылдардың" бұл жолына қорқыныш білдірсе де, 1000 данасы бірнеше апта ішінде сатылып, қайта басылуға тап болды.
Тендрилдер мен лосстрифтер
Ауруы нашарлап, Дарвин диванда жатып, өсімдіктердің өсіп жатқан қыналарына ғана қарай алатын болды. Бұл қызығушылық Аса Грей жіберген жабайы қияр тұқымдарынан басталып, ол бұл жұмысты "мен үшін өте қолайлы" деп тапты. Біраз кешігулерден кейін Эмма оны 1863 жылдың қыркүйегінде Малверндегі доктор Гуллидің емдеу орталығына жеткізе алды, бірақ тағайындалған алты айлық демалыс, шын мәнінде, алты айлық аурумен аяқталды. Ол жазуға мүмкіндігі болмағандықтан, Эмма одан диктант алды. 1864 жылдың сәуір айында Дарвин үйіндегі жылыжайда отырып, жылдар бойы өсіріп келген қызғылт түсті боздаққа қызығушылық таныта бастады. Бұл гүлдің үш түрі болды, Дарвин 18 мүмкін жыныстық комбинацияны зерттеді, нәтижесінде пайда болған тұқымдарды санап, олардың өнімділігін тексерді. Тек алты "одақ" ғана "заңды" деп танылды, бұл өзара тозаңданудың тағы бір механизмі екенін көрсетті. Ол тұқымдар бойынша жасаған тәжірибелерінің нәтижелерін кестеге түсіріп, Лондонның Линнеев қоғамына ұсынды. Осы шарада Беккер деген әйел оның әйелдер әдеби қоғамы үшін пайдалы нәрсе сұрап, сондықтан ол оған *Lythrum salicaria*-ның үш түрінің жыныстық қатынастары туралы еңбегін жіберді. Оның жатын бөлмесі, кабинеті және жылыжайлары өрмелегіш өсімдіктерге, қыналарға және орамды қыналарға толып кетті, ал мамыр айында ол осы өсімдіктер туралы қысқаша мақала жаза бастады. Ол олардың ұштарын қозғалысын бақылау үшін белгілеп, ителкішті үйге әкеліп, оның өсуін баяулату үшін салмақтарды қолданды, өзі төсекте ауырып жатқанда. 13 қыркүйекке дейін оның мақаласы 118 беттік монографияға айналып, Линнеев қоғамынан жарияланды.
Уақыт ауысуы
Осы уақыт аралығында Дарвин ауру төсегінен жұмыс істеп жатқанда, оның достары пікір таласты жалғастырды. Аса Грей Америкадағы Азамат соғысы туралы хабар жіберді, бірақ Дарвинге "құлдықты жою он екі жылдық соғысқа тұрарлық" болды. Уоллес "Түпнұсқа" және Герберт Спенсердің "Әлеуметтік статика" еңбегі арқылы қозғалған, өзінің алғашқы мақаласын расистік, құлдыққа жақтас Антропологиялық Лондон қоғамына ұсынды. Ол Дарвинмен және басқалармен бірге Лондонның этнологиялық қоғамын қолдады; Уоллес расалар ұзақ уақыт бойы бөлек болды, бірақ маймылдан кейін бір ғана түбірден пайда болды деген ұсыныспен бітімге келуге тырысты. Оның пікірінше, бәсекелестік топтар арасында болды, бұл "еуропалықтардың байланысқа түсетін барлық төмен және ақыл-ой жағынан дамымаған халықтардың сөзсіз жойылуына әкеледі", Дарвиннің тәжірибесі мұны қолдады және ол өзінің көшірмесінде "табиғи іріктеу қазір бәсекеге түскенде төменгі расаларға әсер етеді" деп жазды, Жаңа Зеландиядағы маорилердің мысалын келтіре отырып, "өздерінің туған егеуқұйрықтары сияқты қырылып барады". Олардың арасындағы айырмашылық – Уоллес адамзаттың ақыл-ойы дамитынын, бірақ денесі жоқ деп санады, бұл әркімнің "өз бақытын өзі табуы" керек болатын утопияны әкеледі, өйткені "жақсы дамыған моральдық қабілеттер ешкімге басқалардың тең еркіндігін бұзуға жол бермейді, әр адам өзін қалай басқаруды біледі" және сондықтан үкімет "барлық пайдалы қоғамдық мақсаттар үшін ерікті бірлестіктермен алмастырылады". Дарвин ақыл-ой мен дене арасындағы айырмашылықты "ұлы және әдемі түрде берілген" деп жауап берді, бірақ денелік іріктеу "жабайылардың тұрақты шайқастары" арқылы жалғасты, ал кедергісіз бәсекелестік ағылшын қоғамы үшін маңызды болды. Уоллес соғыстарда ең жарамдыларын өлтіретінін, ал "жыныстық іріктеуден" бас тартқанын айтты. Ол Дарвиннің аристократия орта таптан гөрі сұлу деген пікірін күмәнмен қабылдады, мінез-құлық пен әдеп сұлулықпен шатастырылып жатыр деді. Уоллес Борнео үңгірлері "біздің ата-бабаларымызды" ашуы мүмкін деп ойлады, ал Лайелл "жойылған орангтандарды, мүмкін, жоғалған сілтемені" табуға үміттеніп экспедиция ұйымдастыруға тырысты, бірақ қаржы жетпегендіктен консул оны қарауға келісті. Либералды англикандық теологтардың эволюцияны қабылдауы және "Эсселер мен шолулар" кітабындағы кереметтерді қабылдамауына байланысты дау жалғасты. Екі эссеші ерестік үшін сотталды, бірақ апелляциялық сот шешімін жойды. Сэмюэл Уилберфорс, Жоғарғы шіркеу және евангелисттер эволюцияға қарсы жаппай наразылықты ұйымдастырды. Англикандықтар жиналысында олар Құдайдың сөзі мен оның істерінің үйлесімділігіне сенімдерін растайтын мәлімдеме жасауға тырысты, бұл Англия шіркеуінің "Қырқыншы бабы" болуы керек еді, ал Британдық қауымдастық Хакслидің "қауіпті тобын" құлатуға көшті.
Х-клуб
Дарвиннің достары оны тану үшін белсенді түрде лоббиледі, ал 1862 және 1863 жылдары Корольдік қоғамның ең жоғары наградасы – Копли медалін беруге жасалған сәтсіз әрекеттерден кейін, олардың мұқият дайындықтары мен лоббилеуі қарсы тараптың күшті саяси күресіне қарамастан, олардың үміткерлігін мақұлдатуға жеткізді. Дарвинге медаль 1864 жылғы 3 қарашада Кеңес отырысында табысталды. Гаксли эволюциялық "жаңа реформаның" ынталы қолдаушыларынан құралған, жақын достарынан тұратын тамақ клубын ұйымдастырды, оларды "таза және еркін ғылымға, діни догмалармен шектелмеген адалдық" біріктірді, және ол сол күні алғашқы жиынын өткізді. Жиынға қатысушылардың барлығы Корольдік қоғамның мүшелері болды: Гаксли, Хукер, Джон Тиндалл, Джордж Буск, Эдвард Франкланд, Герберт Спенсер, Джон Любок және Томас Арчер Хирст. Желтоқсан айындағы жиында оларға Уильям Споттисвуд қосылды, ал клубтың бастапқыда ресми аты болмады, бірақ кейіннен ол "X Club" деп аталды. 1865 жылдың басында Дарвиннің денсаулығы нашарлап, ол шамамен сегіз ай бойы ауыр сырқатқа шалдықты, апталар бойы төсекте жатты, ал Эмма оған дауыстап оқыды. Мамыр айында ол HMS Beagle кемесінің капитаны болған Роберт Фицройдың өзіне қол жұмсағанын естіді және: "Мен өмірімде осындай күрделі мінезді адамды көрген емеспін. Онда әрқашан жақсы көруге болатын көп нәрсе болды, және мен бір кезде оны шын жүректен жақсы көрдім, бірақ оның мінезі соншалықты нашар және кінәратқа бейім болды, мен одан бірте-бірте суып, одан алыс болуды қаладым. Ол екі рет қатты дауласты, менің тарапымнан ешқандай себепсіз. Бірақ оның мінезінде асыл және жоғары тұрған жақтары бар екені сөзсіз" деді. Вестминстер журналының баспагері Джон Чэпман қазірде аурулар мен психологиялық медицина саласындағы білікті маман болды, және Дарвин доктор Чэпманды Даунға шақырды, содан кейін оған 25 жыл бойы мазалаған симптомдардың толық тізімін берді. Омыртқаны мұздату емдеуі көмектескендей болды, және Дарвин "Оруланған жағдайдағы өзгерістер" еңбегін аяқтауға кірісті.
Пангенез
Ол енді «Вариация» кітабының тарауында тұқым қуалаушылық туралы гипотезасын баяндады. «Пангенез» организмнің әрбір жасушасынан «жемшұды» (gemmules) репродуктивті органдарына жеткізіп, онда олар «нағыз жұмыртқаны немесе бүршікті» құрайды, осы арқылы қасиеттер келесі ұрпаққа беріледі. Хаксли күмәнданды, сақтанып былай деп жазды: «Жарты ғасырдан кейін сіздің қағаздарыңызды зерттеген адам «Пангенезді» тауып, «Біздің заманауи теорияларымыздың қандай керемет болжамы! Ал ақымақ Хаксли оны жариялауға кедергі келтірді» дейтін болар». Уақыт өзгеруде еді. Лайелл Любоктың «Адамның ежелгі тарихы» еңбегінен толық абзацтарды енгізгені үшін дауға тартылды. «X клубы» Британдық қауымдастықтағы ықпалын арттыруын жалғастырды. Хакслидің лекцияларына көп көрермен жиналды. Дарвин ауруы қайталанып, жаңа дәрігер тауып, ол оны қатаң диетаға отырғызды. Бұл тиімді болғандай көрінді, бірақ сол кезде танымал болған фотосуреттердегі визиткалары оның денсаулығының нашарлап бара жатқанын көрсетті. Сақалы қалыңдап, 1866 жылғы 28 сәуірде Корольдік қоғамдағы қабылдауда қоғамға шыққанда достарына өзін қайта таныстыруға тура келді. Эмма еске алды: «Ол өзін таныстыруға мәжбүр болды, өйткені сақалы оның сыртқы келбетін өзгерткен еді». Бұл бейне Джулия Маргарет Кэмеронның 1868 жылы Дарвин отбасының Уайт аралындағы коттеджінде демалыс кезінде түсірген әйгілі портреттері арқылы танымал болды. Спенсер «Биология принциптері» еңбегінде «тіршілікке ең лайықтылардың ие болуы» деген фразаны қолданды, ал Дарвин «жағымсыз стильмен» күрескенмен, енді Уоллеспен келісіп, бұл фраза «таңдаудың» қиын антропоморфизмін болдырмаса да, «табиғаттың таңдауы мен селекционерлер арасындағы аналогияны жоғалтады» деді.
Британдық қауымдастық
1866 жылы Британ қауымдастығының Ноттингемдегі мәжілісінде «Гардиан» газеті Дарвин теориясының «барлық жерде дамып келе жатқанын, сол кездегі ғылыми ой-сананы қаншалықты терең өзгертетінін көру үшін бөлімнен бөлімге өтудің қажеті жоқ екенін» хабарлады. Қауымдастықтың президенті В. Р. Гроув, оны «біздің жасымыздың тарихында, үздіксіз күрес нәтижесінде пайда болған баяу бейімделудің өнімі» ретінде қарастыру керек деді. «Бақытымызға орай, отандық тәжірибеміз бізге жаңадан құрудың орнына жақсартуға үйретті; біз табиғат заңдарын ұстанамыз және апаттардан сақтануға тырысамыз». Дарвинизм енді британдық қоғамды жойламай, оны ақтауға мүмкіндік берді. Хукердің сөйлеген сөзі 1860 жылғы мәжілісте эволюцияға қарсы болғандарды «әр жаңа айды өз құдайларының жаңа жаратылысы» деп қарап, шындықты түсіндірген миссионерлерді «ең білімді ұлттың миссионерлерін жейтін өркениетсіз тайпа» ретінде сатирамен аяқтады. «Алғашқыда дін қызметкерлері жаңа ілімге қарсы шықты, ашумен, ал сиқыршылар миссионерлердің жағына қосылды – көбінесе дін қызметкерлеріне наразылықтан, бірақ аздағы саны, мен түсіндім, сенімділіктен». Алты жылдан кейін ақсақалдар жаңа сенімге шомылдырылып, оларды шөлден шығарған президенттеріне ризашылық білдірді. Дарвинге алдымен таңғалысқан үнсіздік, содан кейін күлкінің дауысы жетті. Дін баспасөзі бұл оқиғаға «қайғырып, таң қалды», бірақ енді радикалды аудитория әртүрлі бағытта тарады. Қазіргі спиритизмге деген қызығушылықтың арқасында Роберт Чемберс пен Уоллес «Ғажайыптың ғылыми аспектісі» атты кітапша басып шығарды.
Хекель
Дарвинге 1866 жылдың қазан айында зоолог Эрнст Геккель келді, ол жылдар бойы Германияда Дарвиннің идеяларын қолдап, таратып, енді Йена қаласында Дарвинизм бойынша дәрістер оқып, үлкен аудитория жинап отырды. Ол тағы бір қадам басып, табиғи іріктеу мен күресті қоғамға жеткізіп, оның арқасында "халықтар жоғары мәдени деңгейге көтеріледі" деді. Өзінің "Жалпы морфология" еңбегінде ол барлық биологиялық білімді дарвиндік қағидалар бойынша қайта құруды көздеді. Олар кездескенде, Геккельге қатты әсер етіп, әсерленген Дарвин тез, ұсақ-түйектеп ағылшын тілінде сөйлеуге тырысты, бірақ кейін Дарвиннің жауабын түсінбегенін байқады. Бір сәт бір-біріне қарасып тұрды, сосын күлісіп, ақырын сөйлесуге көшті. "Морфологияның" екі томы келген соң Дарвин апталар бойы "филогенез", "экология" сияқты жаңа терминдерді, сондай-ақ неміс тілін түсінуге тырысты, бірақ соңында күшін жоғалтты. Оның жалғыз үміті – аударма, бірақ дін басыларына қарсы пікірлер оның жарық көруіне кедергі келтіретін еді. Ол Геккельдің барлық адамзат білімін қамтитын, жалпы даму теориясын құруға деген ниетін, тіпті оның неміс халқы туралы көзқарастары мен Бисмарктің Германияны біріктіруін қолдауын да сезіп білді. Спенсер Дарвинге қаржылай көмек беруді және оның есімін, Хаксли, Уоллес және Лайелмен бірге, губернатор Эйрді әділетке тартуға тырысатын "Ямайка комитетіне" қосуды ұсынды. Эйрдің әскерлері шаруалардың көтерілісін қатыгездікпен басып, 400-ден астам қара нәсілді адамды өлімге ұшыратқан еді. Дарвиннің басқа достары құлдыққа және зорлық-зомбылыққа қарсы оның сезімдерін ашуландыратын "Эйрді қорғау және көмек комитетін" қолдады. Дарвиннің ұлы Уильям, қазір Саутгемптонда банкир болып жұмыс істеп, Эйрдің құрметіне өткен банкетке қатысқандығы "кездейсоқ" жарияланғанда, Дарвин лорд-канцлерге қателікті түзету туралы хат жазды. Содан кейін отбасы Эразм Алви Дарвиннің үйінде жиналды, онда Уильям "Ямайка комитеті" туралы сыни пікір білдірді. Ашуға ішкен Чарльз: "Егер сен осылай ойлайтын болсаң, Саутгемптонға қайтып кеткенің дұрыс" деді. Ертесіне таңертең Чарльз ұлының бөлмесіне кіріп, түні бойы ұйықтамағанын, ашуының қатыгездікке дейін жеткенін және өкініш білдіргенін айтты.
Үйге үйрету бойынша өзгерістер
Рождествоға дейін 1866 жылы «Вариация» кітабының соңғы тарауынан басқасы баспаға жіберілді. Осы арқылы Дарвин құдайлық басшылықпен болатын өзгерістер туралы жиі айтылатын пікірге қарсы тұруды көздеді. Ол табиғи түрде жарылып, жартастың ізіне құлаған тастарды қолданатын сәулетшінің мысалын келтіріп, «Жаратушы белгілі бір сынықтардың белгілі бір пішінге ие болуын қалайтынын әдейі бұйырды деуге бола ма?» деп сұрады. Сол сияқты, селекционерлер немесе табиғи іріктеу «жалпы заңдар» арқылы туындаған өзгерістерден өсімдіктер мен жануарларды, соның ішінде адамды да жақсарту үшін пайдалыларын таңдап алды. Дарвин енді адамды өз теориясына ашық түрде қосты және осы мәселеге арналған тарау қосуды қалады, бірақ кітап тым «қорқынышты, көңіл көншітпейтіндей үлкен» болды, сондықтан ол маймылдың тегі, жыныстық іріктеу және адамның эмоциялары туралы жеке «қысқа эссе» жазуға шешім қабылдады. Мюррей оның екі томын жасауға тиіс болды, ал оқуға қиын екенін ескергендіктен, бастапқыда 750 дана басуды жоспарлады, бірақ кейін оны екі есеге арттырды. Аудармашылар жұмысқа кірісуге асықты: Карус неміс тіліне, ал Владимир Ковалевский орыс тіліне аударды. Оларға Мюррейдің басылымдарын жіберді, Ковалевский басылым мерзімін озып кетіп, «Вариация» кітабының ең алғашқы басылымы орыс тілінде жарық көрді. Көктемде Дарвин «үйге қоныс аударған жануар» – адамзаттың және құстардың қауырсындарының өзгерістерін түсіндіру үшін «Жыныстық іріктеу» еңбегінде түсінік іздеді. Ол көгершіндерді қызылға бояп, әтеш құстың қауырсындарын қырқу арқылы олардың жұптасуға тарту еткеніне әсер ететінін тексерді. Аргилль герцогы өзінің «Заң үстемдігі» кітабында «Тектес» кітабына сын пікірлер жинақтап, құдайлық жоба мен қамқорлық заңдары туралы теорияларды ұсынды, бұл Дарвинге «өте жақсы жазылған, қызықты, адал, ақылды және өте мақтаншы» болып көрінді. Ол әсіресе құс құстарындағы жанды түстерге тоқталды, оларды ешқандай жер бетіндегі себепсіз, тек Құдай үшін ғана сұлулық деп мәлімдеді. Уоллес «Заң үстемдігін» қатты сынап, иісқойлардың да бар екенін көрсетті, содан кейін герцогпен терең пікірталасқа түсті. Дарвиннің көңіліне қарай, Уоллес жыныстық іріктеудің рөлін қабылдаудан бас тартты. «Тектес» кітабына келген тағы бір зиян – профессор сэр Уильям Томсон (кейіннен лорд Кельвин) жылудың жоғалуын есептеу арқылы Жердің жасын Дарвин болжағаннан әлдеқайда кішірек деп есептеді. Томсонның су асты кабельдері бизнесіндегі серігі, инженер Флиминг Дженкин, кез келген жеке өзгерістің популяцияға сіңіп кететінін, сондықтан жаңа түрді қалыптастыру үшін көптеген өзгерістер бір уақытта жасалуы керек екенін, яғни құдайлық араласу қажеттігін нақтылады. Маусым айында Лайелл өзінің «Геология принциптерін» қайта қарастыруға тырысты, бірақ Дарвин ол «түрлер туралы ашық айтады» деп үміттенді. Лайелл Дарвиннің «Вариация» кітабының дәлелдерін «өте сенімді» деп тапты, бірақ Дарвин өзі қалаған өзгерістер мен түзетулерді реттеуге күресіп жатты. Профессор Чарльз Кингсли де оған көмектесті, ол бұрынғыдан естімеген жаңалықты жеткізді: «Кеймбридж университетінің ең жақсы және ең күшті адамдары» «әлем Дарвинизм деп атаған ілімге» бет бұрып жатыр. «Жас магистрлер сіздің айтқандарыңызды тыңдауға ғана емес, ашкөз де. Ал ескілері бұл мәселеге үш жыл бұрынғыдан мүлдем басқаша қарай бастады. Өткен қыстан бері болған өзгерістерге таң қалдым». Дәлелдемелер 15 қарашада аяқталды, ал «Отбасының астындағы жануарлар мен өсімдіктердің түр-түрі» 1868 жылдың 30 қаңтарында, Дарвиннің көгершіндер сүйегін өсіру және пісіру бойынша тәжірибелерін бастағаннан кейін он үш жыл өткен соң сатылымға шықты. Ол өзін шаршаған сезініп, осы үлкен томдардың қалай қабылданатынына алаңдады, «бірнеше бетін оқысам, қатты мазасыздық сезінемін. Періште осы кітапты алсын». Бірақ халық бұған ешқандай назар бермеді, бір апта ішінде 1500 данасы сатылып кетті, ал екінші басылымы он бір күн ішінде жарық көрді. «Полл Молл Газет» газеті «полемикалық қызудан тыс асыл тыныштық» деп мақтады, бұл тыныш емес Дарвинге күлкі келтіріп, оны «қуанышқа бөледі». Дарвин «Адамның шығу тегі және эмоциялар» еңбегін жалғастырды.