Кіріспе

Бұғылардың түрлері

Оңтүстік қызыл мюнджак (Muntiacus muntjak) – Оңтүстік-Шығыс Азияға тән бұғы түрі. Бұрын Үнді мюнджагы немесе жалпы мюнджак деп белгілі болған, бірақ Санда және, мүмкін, Малайзиядағы популяцияларын ғана көрсету үшін таксономиялық тұрғыдан қайта қарастырылды. Бұл түрге жатқызылған басқа популяциялар қазір Muntiacus vaginalis (Солтүстік қызыл мюнджак) түріне жатқызылады. Мюнджактарды «құйрықты бұғы» деп те атайды. IUCN Қызыл тізімінде «қауіпсіз» санатында тіркелген.

Атауы

Бұл түр бұрын Cervus muntjac деп жіктеліп келген.

Сипаттамалары

Оңтүстік қызыл мунджак қысқа, бірақ өте жұмсақ, қалың және тығыз түкке ие, ол салқын аймақтарда одан да тығыз болады. Оның беті қараңғырақ, ал аяқтары қараңғыдан қызғылт қоңырға дейін болады. Түк түсі маусымға қарай қараңғы қоңырдан сарғыш және сұрғылт қоңырға дейін өзгереді, ал құрсақ жағы ақ. Құлақтарында түк аз, бірақ түсі басқа бөліктерімен бірдей. Еркек мунджактардың мүйіздері қысқа, шамамен 15-20 см ұзындықта болады, олар көздің үстіндегі ұзын дене түктерімен жабылған тіректерден шығады. Әйелдерде мүйіздің орнына жүнді шошақтар мен кішкентай сүйек түймелері болады. Еркектерде сондай-ақ ұзын, сәл иілген жоғарғы тістері бар, оларды еркектер арасындағы қақтығыстарда қолдануға болады және ауыр жарақаттар келтіруі мүмкін. Мунджактардың дене ұзындығы 60-100 см аралығында, құйрығы 20-30 см, ал иық биіктігі 65-75 см. Мунджактар елендердің арасында ерекше, олардың аумақтарын белгілеу немесе әйелдерді тарту үшін қолданылатын үлкен, көзге көрінетін беттік (көздің алдындағы) иіс бездері бар. Еркектердің бездері әйелдерге қарағанда ірілеу.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Оңтүстік қызыл мунджак (бұрын қарапайым мунджак деп аталатын) Оңтүстік-Шығыс Азияның ең аз танымал сүтқоректілерінің бірі. Ол Малай түбегінде, Суматрада, Явада, Балиде және Борнеода кездеседі.
M. m. annamensis, Индокитай
M. m. aureus, Үндістан түбегі
M. m. bancanus, Белитунг және Банка аралдары
M. m. curvostylis, Таиланд
M. m. grandicornis, Бірма мунджагы, Бірма
M. m. malabaricus, Оңтүстік Үндістан және Шри-Ланка
M. m. montanus, Суматра немесе тау мунджагы, Суматра
M. m. muntjak, Яван мунджагы, Ява және Оңтүстік Суматра
M. m. nainggolani, Бали және Ломбок аралдары
M. m. nigripes, қара аяқты немесе қара тізелі мунджак, Вьетнам және Хайнань аралы
M. m. peninsulae, Малайзия
M. m. pleicharicus, Оңтүстік Борнео
M. m. robinsoni, Бинтан аралы және Линга аралдары
M. m. rubidus, Солтүстік Борнео
M. m. vaginalis, Бірмадан Оңтүстік-Батыс Қытайға дейін

Ішкі түрлердің таралуы (IUCN және MDD)

Олардың 2-еуі кейін түр мәртебесіне көтерілді: M. malabaricus (Малабар қызыл мунтжағы) және M. vaginalis (солтүстік қызыл мунтжағы). Bancanus, montanus, muntjak, nainggolani, peninsulae, pleiharicus, robinsoni, rubidus түршіктері оңтүстік қызыл мунтжаққа (M. muntjak) кіреді, ал annamensis, aureus, curvostylis, grandicornis, nigripes солтүстік қызыл мунтжаққа (M. vaginalis) кіреді.

Экология және мінез-құлық

Оңтүстік қызыл мунджакты қауіпті кезде шығаратын, қаққылауға ұқсас дыбысы болғандықтан "қаққылайтын елік" деп те атайды. Жарысу маусымынан басқа және туғаннан кейінгі алғашқы алты айда ересек мунджактар жалғыз өмір сүреді. Ересек еркектер арасында белгілі бір арақашықтық сақталады және олардың преорбитальды бездерінен шығатын секреттермен шөп пен бұталарды белгілеуі аумақты иеленуге және сақтауға байланысты. Еркектер иіс іздерімен аумақтарды белгілейді. Олар үшін бет алдындағы бездерін (көздің астында орналасқан) жерге және ағаштарға сүртіп, қабықтарын жерге қағып, төменгі тістерімен ағаштардың қабығын сыпырады. Бұл иіс іздері басқа мунджактарға аумақтың бос екенін немесе иеленілгенін білуге мүмкіндік береді. Еркектер көбінесе осы аумақтар үшін, жеткілікті өсімдіктер үшін және жарысу кезінде ұрғашыларға басымдық ету үшін, қысқа мүйіздері мен одан да қауіпті қаруы – тістері арқылы шайқасады. Егер еркек өзіне аумақ иеленуге жеткілікті күшті болмаса, ол жыртқышқа жем болып қалуы мүмкін. Жарысу кезінде аумақтық шекаралар уақытша ескерілмейді және біртіндеп жабысады, ал еркектер қабылдауға дайын ұрғашыларды іздеп, үнемі көшіп жүреді. Бұл еліктердің жыртқыштарына жолбарыс, барыс, бұлтты барыс, питон, крокодил, доль, Азиялық қара аю, балықшы мысық, Азиялық алтын мысық және алтын шакал жатады.

Эволюция және генетика

Палеонтологиялық дәлелдер оңтүстік қызыл мунджактардың кем дегенде 12 000 жыл бұрын Плейстоцен дәуірінің соңында болғанын көрсетеді. Ғалымдар мунджактарды түрлері арасындағы хромосома санының айырмашылығына қызығушылық танытады; шындығында, оңтүстік қызыл мунджақтың кез келген сүтқоректінің арасындағы ең төменгі хромосома саны тіркелген, еркектерінде 7 және аналықтарында 6 хромосома бар. Олар бұғы тұқымдасының ең ежелгі өкілдері, ал бұғыға ұқсас ең ертерек табылған жануарларда мүйіздің орнына шанышқы болған, бірақ мунджак шанышқыға ие болған ең ертерек түр. Мунджактардың ата-тегі – Дикроцерус элеганс, ол шанышқысын түсіретін ең ежелгі бұғы. Табылған басқа қазбалар Cervinae және Muntiacinae арасындағы бөліністі көрсетті, соңғысы ұқсас морфологияны сақтап қалды. Миоцен дәуіріндегі мунджактар қазіргі замандағы түрлерінен кішірек болды. Молекулалық деректер оңтүстік қызыл мунджак пен Фея мунджагының ортақ ата-тегін бөлісетінін, ал алып мунджактар Ривс мунджагымен жақын туыс екенін көрсетеді. Мунджак бұғысының эволюциялық тарихы ұзақ болғанымен, оның қазба қалдықтары жайлы аз мәлімет бар. Еркекте 7 хромосома болады. Салыстыру үшін, ұқсас Ривс мунджагында (M. reevesi) 46 хромосомадан тұратын диплоидты саны бар.

Қауіптер

Оңтүстік қызыл мунджактар ауыл шаруашылығы жерлерінің шетінде ойын-сауық үшін, сондай-ақ еті мен терісі үшін аң аулауға түседі, себебі олар егістерге зиян келтіріп, ағаштардың қабығын жойғысы келеді.