Кіріспе
Бухари (автоним: Бухори, еврей жазуы: , кириллица: , латынша: Бухори) – Орталық Азиядағы Бухаралық яһудилер тарихи түрде қолданған еврей-парсы диалектісі. Бұл диалект парсы тілінің тажик тармағынан туындаған және оның тілімен көбінесе өзара түсіністік сақтайды.
Bukharian (autonym: Bukhori, Hebrew script: , Cyrillic: , Latin: Buxorī) is a Judeo Persian dialect historically spoken by the Bukharan Jews of Central Asia. It is a Jewish dialect derived from—and largely mutually intelligible with—the Tajik branch of the Persian language.
Жалпы ақпарат
Тарихи тұрғыдан алғанда, Бұхари тілінде Орталық Азиядағы яһудилер сөйлеген. Бұхари тілінің тілдік жіктелуі мынадай: Үнді-Еуропалық > Үнді-Ирандық > Ирандық > Батыс Ирандық > Оңтүстік-Батыс Ирандық > Парсы тілі > Тәжік тілі > Бұхари тілі. 1987 жылы жалпы саны 85 000-ға жетті. КСРО-да 45 000 адам, Израильде 32 000 адам, ал барлық басқа елдерде 3 000 адам сөйледі. Олардың арасында 19-20 ғасырларда ондаған мыңдаған Бұхаралық яһудилер болды. (Қазіргі уақытта осы қалаларда қалған яһудилердің сөйлеген диалектілері яһуди еместердікінен ешқандай айырмашылығы жоқ, тіпті жоқ деуге болады.) Бүгінде бұл тілде Өзбекстанда және оның маңындағы аймақтарда қалған шамамен 10 000 яһуди сөйлейді, бірақ оның көпшілігі басқа жерлерде, негізінен Израильде (шамамен 50 000 сөйлеуші) және АҚШ-та тұрады. Көптеген яһуди тілдеріндей, Бұхари тілінде дәстүрлі түрде еврей әліпбиі қолданылған. Бірақ өткен ғасырдың ішінде, советтік ықпалына байланысты, Бұхари 1920 жылдары латын әліпбиін, содан кейін 1940 жылдан бастап кириллицаны қолдана отырып жазылды. Еврей әліпбиі еврей діни обрядтарынан тыс жерлерде қолданылмай қалды, өйткені Орта Азиядағы Бұхаралық яһуди мектептері жабылды және кітаптар мен газеттер сияқты Бұхаралық яһуди басылымдары кириллицаны қолдана бастады. Бүгінде Бұхари тілін білетін көптеген ескі Бұхаралық яһудилер Бұхариді оқығанда және жазғанда тек кириллицаны біледі. Оның тиісті орфографиялық жүйесінің шығу тегі – Талмуд орфографиясы. Бұхари яһуди мәдениетінің негізгі ұйымдық қолдаушысы – Бүкіләлемдік Бұхари яһуди конгресі, оның мақсаты – Бұхари яһудилерінің тарихы, мәдениеті, тілі мен әдебиеті туралы білім беру және тарату. 1979 жылғы Кеңес одағының халық санағына сүйенсек, Орталық Азия яһудилерінің 20%-ы орыс тілінде сөйлейтін. Рыбаков ағылшын тілінде оқып үйренушілерге арналған Бұхари тілінің оқулығын да жазған.