Кіріспе
Америкалық психолог Диана Дойч (15 ақпан 1938 жылы туған) – Лондон қаласынан шыққан британдық-американдық психолог. Ол Сан-Диегодағы Калифорния университетінде психология профессоры және музыка психологиясы саласындағы көрнекті зерттеуші. Дойч музыка мен сөйлеу иллюзияларындағы жаңалықтарымен ең көп танымал. Ол музыкалық грамматиканың танымдық негізін де зерттейді, ол адамдардың музыкалық дыбыстарды есте сақтау жолдарын және музыка мен сөйлеу дыбыстарын бір-бірімен қалай байланыстыратынын қамтиды. Сонымен қатар, ол абсолютті дыбыс қабілеті (жақсы дыбыс қабілеті) туралы жұмыстарымен де белгілі, ол тондық тілдерді қолданушылар арасында одан да көп кездеседі екенін көрсеткен. Дойч "Музыкалық иллюзиялар және фантомдық сөздер: музыка мен сөйлеу мидың құпияларын қалай ашады" (2019) кітабының авторы, "Музыка психологиясы" журналының редакторы, сондай-ақ "Музыкалық иллюзиялар мен парадокстар" (1995) және "Фантомдық сөздер және басқа да қызықты жайттар" (2003) атты жинақ дискілерінің авторы.
Diana Deutsch (born 15 February 1938) is a British American psychologist from London, England. She is a professor of psychology at the University of California, San Diego, and is a prominent researcher on the psychology of music. Deutsch is primarily known for her discoveries in music and speech illusions. She also studies the cognitive foundation of musical grammars, which consists of the way people hold musical pitches in memory, and how people relate the sounds of music and speech to each other. In addition, she is known for her work on absolute pitch (perfect pitch), which she has shown is far more prevalent among speakers of tonal languages. Deutsch is the author of Musical Illusions and Phantom Words: How Music and Speech Unlock Mysteries of the Brain (2019), the editor for Psychology of Music, and also the compact discs Musical Illusions and Paradoxes (1995) and Phantom Words and Other Curiosities (2003).
Ерте өмірі, білімі және мансабы
Диана Дойч 1938 жылғы 15 ақпанда Лондонда, Англияда Макс және Иска Соколь отбасында дүниеге келді. Оның әкесі экспрессионизм мектебінің мүсіншісі болған, ал ол өнер, ғылым және философия арасындағы байланыстарға деген қызығушылығын бала кезінде әкесімен болған көптеген әңгімелеріне байланысты деп есептейді. Дойч Хертфордтағы Христос Госпитал мектебінде білім алды. 1956 жылы Оксфордтағы Сент-Анн колледжіне түсіп, 1959 жылы психология, философия және физиология салаларында үздік дипломмен бітірді. Оксфордта оқып жүргенде ол сана философиясы және шындық пен иллюзия арасындағы қарым-қатынастар туралы пікірталастарға ерекше назар аударды. 1957 жылы Оксфордта студент болып оқып жүргенде ол сол жердегі лекторы Дж. Энтони Дойчпен танысып, үйленді, және олар 1959 жылы АҚШ-қа көшіп кетті. Бірлесіп олар «Физиологиялық психология» оқулығын (1-басылым 1966; 2-басылым 1973) жазды, «Қысқа мерзімді жад» (1975) кітабын редакциялады және «Назар: кейбір теориялық мәселелер» (1963) сияқты бірнеше мақала жазды, ол 1981 жылы «Current Contents Citation Classic» ретінде сілтеме жасалды. Дойч 1970 жылы Калифорния университетінен (Сан-Диего) психология ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін алды, 1971 жылы ғылыми зерттеуші, ал 1989 жылы Калифорния университетінде (Сан-Диего) психология профессоры болып тағайындалды.
Музыка мен сөйлеудің иллюзиясы
Дойч музыка мен сөйлеуге қатысты дыбысты қабылдау және есте сақтаумен байланысты бірқатар иллюзияларды ашты. Олар музыканы қабылдаудағы айырмашылықтардың едәуір екенін көрсетеді. Олардың кейбіреулері мидың құрылымындағы ерекшеліктермен, ал қалғандары тыңдаушылардың тілдері мен диалектілерімен байланысты. Бұл иллюзиялар сонымен қатар есте сақтаудың, білімнің және күтулердің музыка мен сөйлеуді қабылдауымызға қаншалықты маңызды екенін көрсетеді және осы екі коммуникация түріне жауапты ми жүйелері арасындағы тығыз байланысты көрсетеді. Бір топ иллюзиялар стерео дұбырғыштар арқылы екі дыбыс тізбегі ұсынылғанда пайда болады, яғни оң құлаққа бір тізбек, ал сол құлаққа басқа тізбек жеткізіледі. Осы әдіс арқылы Дойч таңғажайып иллюзияларды, сондай-ақ октава иллюзиясын, шкала иллюзиясын, хроматикалық иллюзияны, глиссандо иллюзиясын және камбиата иллюзиясын ашты. Ол тыңдаушылар арасында осы иллюзияларды қабылдауда елеулі келіспеушіліктер бар екенін анықтады. Мұндай келіспеушіліктер көбінесе оң және сол жақ қолды адамдар арасында кездеседі, бұл олардың ми құрылымындағы айырмашылықтарды көрсетеді. Бұл иллюзиялар музыкалық тәжірибеге де әсер етеді. Мысалы, концерт залында музыка тыңдау тыңдаушыларға бірдей музыкалық үлгілерді әртүрлі тәсілдермен сезінуге мүмкіндік береді. Иллюзиялар есту қабылдауындағы иллюзорлық байланыстардың бар екенін де көрсетеді. Дойч биіктік класы (нота атауы) бойынша анықталған, бірақ октавасы белгісіз дыбыстар тізбегін пайдаланып иллюзиялар жасады (бұл Шепард тондары деп аталады). Атап айтқанда, ол тритон парадоксын ашты. Бұл иллюзия тыңдаушылардың арасында қабылдаудың айқын өзгешеліктерін көрсетті, бірақ бұл жағдайда қабылдаудың өзгеруі тыңдаушының сөйлейтін тіліне немесе диалектісіне байланысты, бұл музыка мен сөйлеу арасындағы байланысты көрсетеді. Сонымен қатар, Дойч сөйлеуді әнге айналдыратын иллюзияны ашты. Бұл иллюзияда сөйлеу ән ретінде естіледі, ал дыбыстар ешқандай өзгеріске ұшырамайды. Бір сөз тіркесін бірнеше рет қайталау арқылы бұл иллюзия сөйлеу мен музыканың тығыз байланысын көрсетеді. Дойч ашқан тағы екі иллюзия санасыз қорытындының маңыздылығын көрсетеді – қабылдаудағы есте сақтау, сенімдер және күтулердің пайдалануы. Бірі – құпия мелодия иллюзиясы. Тыңдаушылар барлық нота атаулары дұрыс болған кезде таныс мелодияны анықтай алмайды, бірақ тондар әртүрлі октаваларда кездейсоқ орналастырылған. Алайда, тыңдаушыларға мелодияның аты айтылса, олар оны жадында сақтаған білімдері арқылы тани алады. Екіншісі – фантомдық сөздер иллюзиясы. Стерео дұбырғыштарды пайдаланып, Дойч екі буыннан тұратын сөздер мен сөз тіркестерін қайталап айтты. Буындар динамиктер арасында ауысып отырды, бір буын оң жақ динамиктен, ал екінші буын сол жақ динамиктен келді. Мұндай тізбектерді тыңдағанда тыңдаушылар бұрын естімеген сөздер мен сөз тіркестерін "естіді"; көбінесе бұл "фантомдық сөздер" олардың естеліктері мен күтулерімен байланысты болды.
Абсолюттік биіктік
Дойчтың зерттеулері абсолюттіқ биіктікке (немесе абсолютті дауысқа) да қатысты, ол – анық нотаны басқа нотаның көмегінсіз атау немесе ойнату қабілеті. Бұл қабілет АҚШ-та өте сирек кездеседі, бірақ Дойч мандарин немесе вьетнам тілдері сияқты тондық тілдерде сөйлейтін адамдардың арасында оның әлдеқайда көп екенін анықтады. Дойч, мүмкіндік болған жағдайда, нәрестелер абсолюттіқ биіктікті өз тілінің бір ерекшелігі ретінде меңгере алатынын, ал бұл қабілет музыкаға көшеді деп болжады. Бұл болжам абсолюттіқ биіктік және тілмен байланысты дауыс қабылдау саласындағы көптеген жұмыстарға түрткіс берді. Дойч пен Дули ағылшын тілінде абсолюттіқ биіктігі бар адамдардың сөйлеген сөздерін есінде сақтау қабілетінің едәуір жоғары екенін анықтады. Олар бұл күшті ауызша жадтың музыкалық ноталар мен олардың аттары арасындағы байланысты ерте жаста дамытуға, сондай-ақ абсолюттіқ биіктікке қол жеткізуге көмектесетінін ұсынды. Бұл болжам абсолюттіқ биіктікті (демек, музыканы) тілмен байланыстырады.
Музыкалық дыбыстарды есте сақтау және музыкалық құрылымды бейнелеу
Дойч дыбыс тізбектерінің жадын зерттеу бойынша ауқымды жұмыс жүргізді. Ол дыбыстың қалыптық деңгейіне қатысты қысқа мерзімді жадтың арнайы және жоғары ұйымдастырылған жүйенің функциясы екенін көрсетті; алайда, ақпарат сөйлеу тілі сияқты басқа дыбыстардың бұзушылық әсеріне ұшырамайды. Дойч сонымен қатар музыкалық үлгілерді тануға арналған ең алғашқы нейрондық желілердің бірін жариялады. Кейін Дойч пен Фироу тондық музыкадағы қалыптық деңгей тізбектерін бейнелеудің теориялық моделін жариялады, онда қалыптық деңгей тізбектері иерархия түрінде бейнеленеді. Модель элементтердің иерархияның әр деңгейінде құрылымдық бірліктер ретінде ұйымдастырылғанын ұсынады. Әр деңгейдегі элементтер келесі төменгі деңгейдегі құрылымдық бірліктерді жасау үшін басқа элементтермен толықтырылады. Бұл толықтыру процесі ең төменгі деңгейге жеткенше жалғаса береді. Модель басқаларға музыкалық тізбектерді бейнелеудің одан да күрделі модельдерін құру үшін негіз ретінде пайдаланылды.
Іс-шаралар
1989 жылы Дойч музыканы қабылдау және тану жөніндегі екі жылда бір рет өткізілетін халықаралық конференцияны бірлесіп құрды және оның алғашқы конференциясының ұйымдастыру комитетінің төрағасының бірі болды, ол Жапонияның Киото қаласында өтті. Ол 1990 жылы Музыканы қабылдау және тану (Америка) қоғамын құрды және 1990-1992 жылдар аралығында оның тұңғыш президенті қызметін атқарды, 1992 жылы Лос-Анджелесте музыканы қабылдау және тану жөніндегі екінші халықаралық конференция өткізді. Ол 1983 жылы "Music Perception" журналын құрды және 1983 жылдан 1995 жылға дейін оның тұңғыш редакторы болды. Бұған қоса, ол өзінің "Музыка психологиясы" атты жинағында түрлі салалардағы зерттеулер мен теорияларды біріктірді, ол бұл сала бойынша стандартты анықтамалық құралға айналды.
Құрмет пен марапаттар
Дойч бірнеше қоғамның мүшесі болып сайланды: Америка ғылымды дамыту қауымдастығы, Аудиоинженерлік қоғам, Америка акустикалық қоғамы, Эксперименталды психологтар қоғамы, Америка психологиялық қоғамы (кейін Психологиялық ғылымдар қауымдастығы деп аталды), Психономикалық қоғам және Америка психологиялық қауымдастығының төрт бөлімшесі: 1-бөлім (Жалпы психология қоғамы), 3-бөлім (Эксперименталды психология және танымдық ғылымдар қоғамы), 10-бөлім (Эстетика, шығармашылық және өнер психологиясы қоғамы) және 21-бөлім (Қолданбалы эксперименталды және инженерлік психология). Ол Аудиоинженерлік қоғамның губернаторы, Америка психологиялық қауымдастығының 10-бөлімінің президенті, Америка ғылымды дамыту қауымдастығының психология секциясының төрағасы және Эксперименталды психологтар қоғамының төрағасы болып сайланды. Ол Адамның есту механизмін және психоакустика ғылымын түсінуге өмір бойы қосқан үлесі үшін Аудиоинженерлік қоғамнан AES алтын медалін алды; Эксперименталдық эстетика халықаралық қауымдастығынан эмпирикалық эстетикаға елеулі үлес қосқаны үшін Густав Теодор Фехнер сыйлығын; Америка акустикалық қоғамынан акустика саласындағы мамандарға арналған ғылыми жазу сыйлығын және Америка психологиялық қауымдастығынан психология мен өнер саласындағы ең үлкен жетістіктері үшін Рудольф Арнхайм сыйлығын иеленді.
Медиа
Дойч көптеген қоғамдық лекциялар оқыды, оның ішінде Вашингтондағы Кеннеди өнер орталығында, Вена музыка фестивалінде, Сан-Францискодағы The Exploratorium-да, Сан-Диегодағы The Fleet Science Center-да, Пасаденадағы Скептиктер қоғамында, Италияның Сполето қаласындағы Екі әлем фестивалінде, Париждегі Institut de Recherche et Coordination Acoustique/Musique (Жорж Помпиду орталығында) және Швецияның Стокгольмдегі Швед музыка академиясында. Оның еңбектері әлемнің көптеген газеттері мен журналдарында жарияланады. Олардың қатарында "Scientific American", "New Scientist", "The Washington Post", "The New York Times", "U.S. News & World Report", Германияның "Die Zeit", "Der Spiegel", Норвегияның "Forskning", Швейцарияның "NZZ am Sonntag" және Францияның "Pour La Science" журналдары бар. Ол радио мен телеарналарда жиі сұхбат береді, мысалы, NOVA, Discovery Channel, WNYC (оның ішінде Radiolab), Ұлыбританияның BBC, Канаданың CBC, Австралияның ABC және Германияның қоғамдық радиосы. Оның аудио иллюзиялары бірнеше мұражайда көрсетілді, оның ішінде Бостонның Ғылым мұражайы, Денвердің Табиғат және ғылым мұражайы, The Exploratorium, Франклин институты және Эквадордың Кито қаласындағы Museo Interactivo de Ciencia. Оның иллюзиялары сонымен қатар әлемдік ғылым фестивальдерінде жиі көрсетіледі, оның ішінде Вашингтондағы АҚШ ғылым және инженерия фестивалі мен Эдинбург халықаралық ғылым фестивалі.