Кіріспе
Қыпшақ түркі тілі
Крымшақ (/k/r/ɪ/m/tʃ/æ/k/ KRIMchak; кърымчах тыльы, Qrımçah tılyı; сондай-ақ, еврей-крым татарлары, Крымшақ, Шағатай, Джағатай деп те аталады) – Қырымда Крымшақ халқы сөйлейтін түркі тілі. Крымшақ қауымы Еуропа мен Азияның түкпір-түкпірінен келген еврей иммигранттарынан құралған және олар Крымшақ халқының санын үнемі арттырып отырды. Крымшақ тілі, сондай-ақ мәдениеті мен күнделікті өмірі Қырым татарларына, яғни түбектегі басым халыққа ұқсас болды, бірақ оған еврей тілінің маңызды ықпалы қосылды. Көптеген еврей тілдеріндегідей, ол да көптеген еврей сөздерін қамтиды. Кеңес дәуірінен бұрын еврей әріптерімен жазылған. 1930 жылдары КСРО-да ол латын әліпбиінің нұсқасы – Біртұтас түркі әліпбиімен жазылды, сияқты Крым татарлары мен қараимдер де. Қазір ол кириллицамен жазылады. 20 ғасыр бойында тіл жоғалып, оның орнына орыс тілі келді, және Холокост кезінде халықтың шамамен 70% қырылды. 1944 жылдың мамырында барлық Қырым татарлары дерлік кеңестік Өзбекстанға жер аударылғанда, көптеген Крымшақ тілінде сөйлейтіндер де олардың арасында болды, ал кейбіреулері Өзбекстанда қалды. Бүгінде тіл жойылуға жақын. 2001 жылғы Украина халық санауы бойынша, Қырымда 785-тен аз Крымшақ халқы қалды. Бір бағалау бойынша, әлемде, негізінен Израильде, Қырымда, Ресейде және АҚШ-та тұратын шамамен 1500-2000 Крымшақтың тек 5-7-і ғана ана тілінде сөйлейді.
Krymchak ('/k//r//ɪ//m//tʃ//æ//k/ KRIMchak; кърымчах тыльы, Qrımçah tılyı; also called Judeo Crimean Tatar, Krimchak, Chagatai, Dzhagatay) is a moribund Turkic language spoken in Crimea by the Krymchak people. The Krymchak community was composed of Jewish immigrants who arrived from all over Europe and Asia and who continuously added to the Krymchak population. The Krymchak language, as well as culture and daily life, was similar to Crimean Tatar, the peninsula's majority population, with the addition of a significant Hebrew influence. Like most Jewish languages, it contains many Hebrew loanwords. Before the Soviet era, it was written using Hebrew characters. In the Soviet Union in the 1930s, it was written with the Uniform Turkic Alphabet (a variant of the Latin script), like Crimean Tatar and Karaim. Now it is written in the Cyrillic script. Over the 20th century the language has disappeared and been replaced by Russian, with approximately 70% of the population perishing in the Holocaust. When in May 1944 almost all Crimean Tatars were deported to Soviet Uzbekistan, many speakers of Krymchak were among them, and some remained in Uzbekistan. Nowadays, the language is almost extinct. According to the Ukrainian census of 2001, fewer than 785 Krymchak people remain in Crimea. One estimate supposes that of the approximately 1500 2000 Krymchaks living worldwide, mostly in Israel, Crimea, Russia and the United States, only 5 7 are native speakers.
Жіктеу
Қырымшақ тілі түркі тілдер отбасының құрамына кіреді. Ол жеке тіл немесе Жағалау/Орта Қырым татар тілінің этнолектісі, Қырымдық қараит тілімен бірге қарастырылып келген. Глоттохронологиялық зерттеулер осы төңкерілгеншелердің шамамен 600-800 жылдары Қырым татар тілінен ерекшеленгенін көрсетті. Қырымшақ және қараит тілдері 1200-1300 жылдар шамасында бір-бірінен ажыратыла бастады.
Тарих
Қырымшақ қауымы жүздеген жылдар бойы Еуропа мен Азияның түкпір-түкпірінен Крым түбегіне көшіп келген яһудилердің қалыптасуымен пайда болды, және уақыт өте келе басқа да яһуди халықтары сонда қоныстанды. Қырымшақ қауымы орта ғасырларда басталып, XV-XVI ғасырларда қарқынды дамыды, XVII-XVIII ғасырларда біртұтас топқа айналды және XIX ғасырға дейін өсуін жалғастырды. Бұл өсім Жерорта теңізі, Шығыс Еуропа, Кавказ, Парсы және тағы да көптеген аймақтардан келген яһуди эмигранттарының келуімен үнемі жалғасты. Қырымшақтардың тегін зерттеу олардың қауымының баяу қалыптасқанын және әртүрлі шығу тегі бар элементтерден тұратынын көрсетеді. Қырымшақ тілінен орыс тіліне көшу Ресей революциясынан кейін басталды және 1930 жылдары күшейді. 1897 жылы Қырымшақ еркектерінің 35%-ы және әйелдердің 10%-ы орыс тілінде сөйледі. 1926 жылы көптеген Қырымшақтар қырым татар тілін өз ана тілі деп есептеді, алайда орыс мектептерінде оқитын жастар орыс тілінде сөйлеуге ұмтылды, бірақ көбінесе дұрыс сөйлей алмады. Сондай-ақ, олар Қырымшақ тілін жетік білмеді.
Диалектілері
Қырымшақ тілі өзі қырым татар тілінің диалектісі саналғанымен, географиялық тұрғыдан қоршаған татар халқының диалектісіне қарай өзгеріп отырды.