Кіріспе

Қыпшақ түркі тілі
Крымшақ (/k/r/ɪ/m/tʃ/æ/k/ KRIMchak; кърымчах тыльы, Qrımçah tılyı; сондай-ақ, еврей-крым татарлары, Крымшақ, Шағатай, Джағатай деп те аталады) – Қырымда Крымшақ халқы сөйлейтін түркі тілі. Крымшақ қауымы Еуропа мен Азияның түкпір-түкпірінен келген еврей иммигранттарынан құралған және олар Крымшақ халқының санын үнемі арттырып отырды. Крымшақ тілі, сондай-ақ мәдениеті мен күнделікті өмірі Қырым татарларына, яғни түбектегі басым халыққа ұқсас болды, бірақ оған еврей тілінің маңызды ықпалы қосылды. Көптеген еврей тілдеріндегідей, ол да көптеген еврей сөздерін қамтиды. Кеңес дәуірінен бұрын еврей әріптерімен жазылған. 1930 жылдары КСРО-да ол латын әліпбиінің нұсқасы – Біртұтас түркі әліпбиімен жазылды, сияқты Крым татарлары мен қараимдер де. Қазір ол кириллицамен жазылады. 20 ғасыр бойында тіл жоғалып, оның орнына орыс тілі келді, және Холокост кезінде халықтың шамамен 70% қырылды. 1944 жылдың мамырында барлық Қырым татарлары дерлік кеңестік Өзбекстанға жер аударылғанда, көптеген Крымшақ тілінде сөйлейтіндер де олардың арасында болды, ал кейбіреулері Өзбекстанда қалды. Бүгінде тіл жойылуға жақын. 2001 жылғы Украина халық санауы бойынша, Қырымда 785-тен аз Крымшақ халқы қалды. Бір бағалау бойынша, әлемде, негізінен Израильде, Қырымда, Ресейде және АҚШ-та тұратын шамамен 1500-2000 Крымшақтың тек 5-7-і ғана ана тілінде сөйлейді.

Жіктеу

Қырымшақ тілі түркі тілдер отбасының құрамына кіреді. Ол жеке тіл немесе Жағалау/Орта Қырым татар тілінің этнолектісі, Қырымдық қараит тілімен бірге қарастырылып келген. Глоттохронологиялық зерттеулер осы төңкерілгеншелердің шамамен 600-800 жылдары Қырым татар тілінен ерекшеленгенін көрсетті. Қырымшақ және қараит тілдері 1200-1300 жылдар шамасында бір-бірінен ажыратыла бастады.

Тарих

Қырымшақ қауымы жүздеген жылдар бойы Еуропа мен Азияның түкпір-түкпірінен Крым түбегіне көшіп келген яһудилердің қалыптасуымен пайда болды, және уақыт өте келе басқа да яһуди халықтары сонда қоныстанды. Қырымшақ қауымы орта ғасырларда басталып, XV-XVI ғасырларда қарқынды дамыды, XVII-XVIII ғасырларда біртұтас топқа айналды және XIX ғасырға дейін өсуін жалғастырды. Бұл өсім Жерорта теңізі, Шығыс Еуропа, Кавказ, Парсы және тағы да көптеген аймақтардан келген яһуди эмигранттарының келуімен үнемі жалғасты. Қырымшақтардың тегін зерттеу олардың қауымының баяу қалыптасқанын және әртүрлі шығу тегі бар элементтерден тұратынын көрсетеді. Қырымшақ тілінен орыс тіліне көшу Ресей революциясынан кейін басталды және 1930 жылдары күшейді. 1897 жылы Қырымшақ еркектерінің 35%-ы және әйелдердің 10%-ы орыс тілінде сөйледі. 1926 жылы көптеген Қырымшақтар қырым татар тілін өз ана тілі деп есептеді, алайда орыс мектептерінде оқитын жастар орыс тілінде сөйлеуге ұмтылды, бірақ көбінесе дұрыс сөйлей алмады. Сондай-ақ, олар Қырымшақ тілін жетік білмеді.

Диалектілері

Қырымшақ тілі өзі қырым татар тілінің диалектісі саналғанымен, географиялық тұрғыдан қоршаған татар халқының диалектісіне қарай өзгеріп отырды.