Кіріспе

Құндылық өндіру әдісі

Commons based peer production (CBPP) – Гарвард құқық мектебінің профессоры Йохай Бенклер ұсынған термин. Ол көптеген адамдардың әдетте интернет арқылы ынтымақтасып жұмыс істейтін әлеуметтік-экономикалық өндіріс моделін сипаттайды. Ортақ негіздегі жобалар көбінесе дәстүрлі бизнес-модельдерге қарағанда, иерархиялық құрылымы жағынан кем қатаң болады. Ортақ негіздегі әріптестік өндірістің басты ерекшеліктерінің бірі – коммерциялық емес мақсаты. Көп жағдайда, бірақ әрқашан емес, ортақ пайдаға негізделген жобалар қатысушыларға қаржылық сыйақы қажет етпей жасалады. Мысалы, интернетте нысандардың STL (файл форматы) жобалау файлдарын еркін бөлісу, 3D принтері бар кез келген адамға нысанды цифрлық түрде көшіруге мүмкіндік береді, бұл просумерге (өнімді өндіруші және тұтынушы) айтарлықтай ақша үнемдейді. Бұл процестің синонимдері – тұтынушыны бірлесіп өндіру және ынтымақтастық медиа өндірісі. Йохай Бенклер ортақ негіздегі әріптестік өндірісті орталық шешім қабылдау процесіне негізделген тапсырмаларды жүктеуді қамтамасыз ететін фирмалық өндіріспен және әртүрлі тапсырмаларға әртүрлі баға белгілеу арқылы тапсырманы орындауға мүдделі адамдарды ынталандыратын нарықтық өндіріспен салыстырады. "Желінің байлығы" (2006) кітабында Йохай Бенклер ортақ негіздегі әріптестік өндіріс туралы анықтамасын кеңейтеді. Бенклердің сөзіне göre, ортақ өндірісті ерекшелендіретін нәрсе – ол меншік білімге сүйенбейді және таратуға ұмтылмайды: «Процестің кірістері мен нәтижелері еркін немесе шартты түрде бөліседі, олардың барлығына өздерінің қалауынша пайдалануға мүмкіндік беретін институционалдық формада қол жетімді». Шығарылған білімді тегін пайдалануға қолжетімді ету үшін ортақ негіздегі жобалар көбінесе ашық лицензиямен бөліседі. Ортақ өндірістің барлық түрлері міндетті түрде ортақ негіздегі әріптестік өндіріс болып танылмайды. Бенклердің пікірінше, әріптестік өндіріс тек нәтижелерінің ашықтығымен ғана емес, сонымен қатар децентрализацияланған, қатысушылармен басқарылатын жұмыс әдісімен де сипатталады. Әріптестік өндіріс кәсіпорындарының дәстүрлі иерархиялық тәсілдерге қарағанда екі басты артықшылығы бар:

Ақпарат алу: Әріптестік өндіріс жеке адамдарға өздерінің дағдыларына, біліміне және қызығушылықтарына сәйкес келетін тапсырмаларды өздеріне жүктеуге мүмкіндік береді. Қатысушылар жеке қабілеттерін және «адам шығармашылығының әртүрлілігін» көрсететін динамикалық мазмұн жасай алады. Адам және ақпараттық ресурстардың жоғары әртүрлілігі адамдар санының артуына, сондай-ақ жобаға ресурсты дұрыс пайдалануға мүмкіндік беретін келісімшарт немесе басқа факторларсыз орындалуы мүмкін ресурстар мен жобалардың айтарлықтай өсуіне әкеледі. Аарон Кроун басқа анықтама ұсынады:

Commons-қа негізделген әріптестік өндіріс – еріктілер жоба компоненттеріне үлес қосатын және оларды біріктірілген интеллектуалды жұмыс жасау үшін біріктіретін процеске ие, үйлестірілген (көбінесе) интернетке негізделген күш-жігер. CBPP бағдарламалық жасақтамадан сандық деректердің кітапханаларына дейін және адамдар оқи алатын құжаттарға дейін (нұсқаулықтар, кітаптар, энциклопедиялар, шолулар, блогтар, мерзімді басылымдар және т.б.) интеллектуалды өнімнің көптеген түрлерін қамтиды.

Негізгі қағидалар

Біріншіден, әріптестік өндірістің мүмкін болатын мақсаттары модульдік болуы керек. Яғни, мақсаттар компоненттерге немесе модульдерге бөлінуі тиіс, олардың әрқайсысы дербес өндіріле алады. Екіншіден, модульдердің гранулярлығы маңызды. Гранулярлық – нысандардың қаншалықты кішкентай бөліктерге жіктелетіні (модульдің көлемі). Сол сияқты, Йохай Бенклердің айтуынша, ортақ мүлікке негізделген жобалар – адамдардың «әлеуметтік және психологиялық ынтамен қызықты нәрсе жасауға» ұмтылуының нәтижесі болып табылады. Ол осы себептердің кең ауқымын сипаттайды: ләззат, әлеуметтік және психологиялық тұрғыдан құнды тәжірибелер, сондай-ақ жобаның өзінен тікелей болмаса да, ақшалай сыйақы алудың экономикалық есебі. Екінші жағынан, ынтымақтастық және өзара әрекеттесу қажеттілігі адам табиғатының негізгі құрамында жатыр және оның тірі қалуы үшін өте маңызды қасиет болып табылады. Цифрлік технологиялардың дамуы бұрын көзге түспеген оңай және жылдам ынтымақтастыққа мүмкіндік берді, нәтижесінде жаңа әлеуметтік, мәдени және экономикалық үрдіс – ынтымақтастық қоғам пайда болды. Бұл теория жеке адамдардың әріптестік өндіріске қатысуының тағы бір себебін көрсетеді: бейтаныс адамдармен ынтымақтастық, қоғам құруға немесе қосылуға, жалпы игілікке үлес қосуға ұмтылыс. Теңдес меншік, мысалы, Жалпыға ортақ лицензия, Креативтік ортақ сияқты заңдық формалардың инновациялық екенін көрсетеді. Дәстүрлі меншік формалары өзгелерді шеттетуге бағытталған («егер ол менікі болса, ол сіздікі емес»), ал теңдес меншік формалары – кіріктіруге бағытталған. Ол біздің бәріміздікі, яғни сіздікі де, егер сіз лицензияда белгіленген негізгі ережелерді сақтасаңыз, мысалы, бастапқы кодтың ашықтығын сақтасаңыз. Ұйымға оңай кіру және одан шығу – адхократияның ерекшелігі. Ортақ мүлікке негізделген әріптестік өндірісінің принципі Роберт Аллен ұсынған экономикадағы ашық инновация моделі – ұжымдық өнертабысқа ұқсас. Сондай-ақ, ашық кодты экономика және копилефт жұмыстарын коммерциялық пайдалану да осыған қатысты.

Сын

Кейбіреулер ортақ ресурстарға негізделген әріптестік өндіріс (CBPP) көрінісі, қуатты және жаңашыл болғанымен, еркін және ашық бастапқы бағдарламалық жасақтамаға (FOSS) қатысты дұрыс емес деп саналатын кейбір болжамдарға байланысты, өз негізінде нығайтылуы керек деп санайды. CBPP әдебиетінде FOSS өнімдері тек қана ынтымақтастық арқасында пайда болған артефакттардың мысалы ретінде жиі және нақты келтіріледі, басшылықтың қадағалауына немесе, Бенклердің сөзімен айтқанда, "нарық сигналдарына немесе басқару бұйрықтарына" мұқтаж емес. Алайда, FOSS немесе меншік құқығына ие болсын, кез келген маңызды бағдарламалық жасақтаманы дамыту кезінде қатысушылардың бір бөлігі әрдайым жүйе мен жүйелік бөлімдерді жобалаушылар рөлін ойнайды, архитектура мен функционалдылықты анықтайды, ал көпшілік олардың астында, логикалық және функционалдық мағынада жұмыс істейді. Микро деңгейде Баувенс пен Пантазис CBPP модельдерін прототип ретінде қарастыру қажет деп есептейді, себебі ол капитализмнің оған таңған шектеулерден тыс, толыққанды көбейе алмайды, CBPP капиталистік бәсекелестікке тәуелді болғандықтан. CBPP-нің инновациялық қызметі капиталистік бәсекелестік аясында жүзеге асырылады, ал капиталистік фирмалар жеке зерттеулерге сүйенетін фирмалардан артық бәсекеге қабілеттілікке ие бола алады, себебі олар білім ортақтарын пайдалана және қол жеткізе алады, әсіресе CBPP қатысушылары тікелей күнкөріс табуға күресетін цифрлық ортада. Осылайша, CBPP бағынышты болу қаупі бар.

Капитализмге балама

Ортақ негіздегі өндіріс (ОНӨ) – дәстүрлі капитализмнен өзгеше өндіріс формасы. Дегенмен, бүгінгі күнге дейін ОНӨ жаңа өндіріс жолының прототипі болып табылады, оны өндірістің толыққанды түрі деп атауға болмайды. ОНӨ капиталистік жүйеге ендірілген және өндіріс процестері мен формалары әртүрлі болғанымен, ол әлі де капиталға өзара тәуелді. Егер ОНӨ іске асырылуында табысқа жетсе, нарық пен мемлекет жойылмайды, бірақ олардың өндіріс құралдарымен арақатынасы өзгереді. ОНӨ-нің әлеуметтік-экономикалық серпілісі тікелей болмайды және утопияға алып келмейді, бірақ қазіргі мәселелердің кейбірін шешуге көмектесе алады. Кез келген экономикалық өзгерісте жаңа проблемалар туындайды және бұл өзгеріс қиынға соғады. Бірақ ОНӨ өндіріс моделіне көшу – қоғам үшін маңызды қадам. Нетархикалық капитализм: Капитализмнің осы түрінде P2P элементтері негізінен цифрлық платформаларда кездеседі, олар арқылы адамдар бір-бірімен байланыса алады. Бұл платформаларды платформа иелері басқарады және P2P айырбастардың құнын иеленеді. Таратылған капитализм: Алғашқы түрімен салыстырғанда, осы капитализм түрінде платформалар орталықтандырылмайды, жеке тәуелсіздік пен кең ауқымды қатысу маңызды рөл атқарады. Дегенмен, бұл капитализмнің бір түрі болып табылады, яғни ол негізінен пайдакөруші және пайданы барынша арттыру – басты мақсат. Жаһандық ортақ мүлік: Бұл сценарий генеративті, себебі ол әлеуметтік және экологиялық құндылықтарды арттыруға бағытталған. Ол жаһандық бастамаларды ұйымдастыру және іске асыру үшін цифрлық ортақ мүлікті пайдаланады. Жергілікті ортақ мүлік: Жаһандық ортақ мүлік сияқты, жергілікті ортақ мүлік те генеративті сценарий болып табылады. Алайда, ол жергілікті іс-шараларды ұйымдастыру үшін жаһандық цифрлық ортақ мүлікті пайдаланады, мысалы, жергілікті өндіріс тізбектерін қолдана отырып, жаһандық дизайнды бір уақытта пайдалану арқылы.