Кіріспе

Оқулық Орталық Азияның музыкалық дәстүрлері аймақтағы мәдениеттер мен халықтардың ұлы әртүрлілігін көрсетеді. Басты аспап түрлері – екі немесе үш ішекті лютнялар, мойындары тіреуіштермен немесе тіреуішсіз; аттың шашынан жасалған скрипкалар; флейталар, көбінесе екі ұшынан да үрленетін сиге, немесе бір ұшынан немесе бүйірінен үрленетін; және металлдан жасалған домбыралар. Соқпалы аспаптарға шеңбер дабылдар және иілімді аспаптардың тамыры жатады. Иілімді аспаптардың пайда болуы көшпенділерге қатысты, олар негізінен жылан терісімен қапталған аттың құйрық шашынан жасалған лютняны қолданған. Моңғолияда морин-хуур немесе ат басы скрипкасы сияқты аспаптар бүгінге дейін сақталған. Скрипка Орталық Моңғолияның Гобі аймағында және Шығыс моңғолдар арасында кең таралған. Хуучир және Дорвон Чихтей Хуур – екі және төрт ішекті тікшіл скрипкалар. Резонатор цилиндрлі немесе көпбұрышты болуы мүмкін және ағаштан немесе металдан жасалған болуы мүмкін. Беті қой немесе жылан терісімен жабылады, ал ішкі жағы дыбыс тесігі ретінде қызмет етеді. Ішектері ішек немесе металлдан жасалған және пикке қарай тартылады, металл шүмек бау мен пик арасындағы аралықта орналасқан. Бесінші интервалмен келтірілген аттың шашынан жасалған иілім бар. Моңғолияның солтүстік-батысындағы Ховсгол провинциясының дархаттары оны гиалгасан хуур деп атайды және әдетте әйелдер тобымен орындалады. 12 ғасырғы Юань Ши екі ішекті скрипка, шицинді, саптардың арасына бамбуктан жасалған бөлікпен иіліп ойналатынын сипаттайды, оны моңғолдар қолданған. Маньчжурлық династия кезінде моңғол музыкасында саптардың арасына жылқы шашынан жасалған иілім өткізілген ұқсас екі ішекті аспап қолданылған. Хуучир бесінші интервалмен келтіріледі және кішкентай немесе орташа өлшемді, бамбуктан, ағаштан немесе мыстан жасалған, жылан терісімен жабылған, ағаш тіреуіш өткізілетін кішкентай, цилиндрлі, шаршы немесе тостаған тәрізді резонаторы бар. Мойын аспаптың денесіне енгізіледі. Тері бетінде тұрған тіреуіш екі ішек немесе болат ішекті ұстайды, олар дөңгелектелген, тіреуішсіз мойыннан екі артқы тіреуішке дейін және төменге дейін, денеден шығып тұрған тіреуішке бекітіледі. Мойынға байланған кішкентай металл сақина ішектерді өзіне қарай тартады және ашық ішектердің дыбысын өзгерту үшін реттелуі мүмкін, әдетте бесінші интервалмен келтіріледі. Жұқа бас ішегі алдыңғы жағынан қарағанда жұқа, жоғары ішектің сол жағында орналасқан. Иілімнің жылқы шашы ішектермен ажырамас байланыста. Басқа ұқсас аспаптарда екі жібек ішектен тұратын екі қатар бар, бірінші және үшінші – тоника, екінші және төртінші – жоғарғы бесінші. Төрт ішекті түрлерінде иілім шашы екі жіпке бөлінеді, бірі бірінші және екінші ішектердің арасында, екіншісі үшінші және төртінші ішектердің арасында бекітіледі. Чихтей моңғол тілінде «құлақ» дегенді білдіреді, сондықтан аспаптың атауы «төрт құлақты» аспап деп аударылады. Бурят хучирі көбінесе металл емес, ағаштан жасалады. Буряттар бесінші интервалмен келтірілген жібек немесе металл ішектерді қолданады, әсіресе төрт ішекті аспаптар үшін. Хучир моңғол хучирімен туыс. Музыкант аспаптың денесін сол жақ жамбасына, құрсағына жақын қояды, ал беті дененің диагоналі бойынша бағытталған, ал мойны кері қарай еңкейген. Сол қолдың бас бармағы аспаптың мойнында тік тұрады. Доғалы бамбук иілімнің жылқы шашы екі бөлікке бөлінеді, бірі бас ішегінен, екіншісі жоғарғы ішегінен өтеді. Иілім қолтығымен ұсталады. Қалың ішекті соғу үшін сақина саусағымен иілімнің бір бөлігін тартып, жұқа ішекті соғу үшін екінші бөлігін итеру керек. Ішектер саусақтармен жеңіл-жеңіл ұсталады. Қазіргі заманғы ансамбльдік оркестрлерде кішкентай, орташа және үлкен хучирлер бар.

Құралдар

Хоор (қырғыз ұлттық аспабы), әр түрлі ұзындығы бар, қамыс немесе ағаштан жасалған 4-5 тесігі бар, ұшынан соққан флейтаның түрі. Бұл аспап Ішкі Азия малшыларының арасында кең таралған, сонымен қатар суур (монғолша), чуур (туваша) және сыбызғы (қазақша) деп аталады. Чоппо хоор – 3-6 саңылауы бар саз балшықтан жасалған окарина, Қырғызстанда балалар арасында танымал. Дэйра – Орталық Азиядағы отырықшы халықтар арасында ерлер мен әйелдер ойнайтын, қоңыраулары бар фреймдік барабан. Домбра – екі ішекті, ұзын мойынды лютнялар класы, олардың ең танымал түрі – қазақтың ұлттық аспабы болып саналатын пернелі лютня. Ол көбінесе kui деп аталатын жеке аспаптық шығармаларды ойнауға қолданылады. Домбра қазақтың жырауларына және белканто әншілеріне де сүйемелдеушілік етеді. Дутар – екі ішекті, ұзын мойынды, пернелі лютняның өзбек, ұйғыр, тәжік, түрікмен, қарақалпақ және ауған түрлері. Гармон – Хорезм аймағындағы (Солтүстік-Батыс Өзбекстан) хальфалар (төйлерде ойнайтын әйелдер) арасындағы кішкентай аккордеон. Ғиджак – ұйғырлар, өзбектер, тәжіктер, түрікмендер мен қарақалпақтар қолданатын 3 немесе 4 металл ішегі бар, қысқа мойынды, дөңгелек денелі, сырғалы аспап. Жақ арфасы, темір комуз сияқты түрлі атаулармен аталады, жақ арфаларын дәстүрлі түрде Ішкі Азияда малшылар қолданады. Олар әдетте ағаштан немесе металдан жасалады. Комуз – үш ішекті, ұзын мойынды, пернесіз, әдетте абрикос, жаңғақ немесе арша ағашынан жасалған лютня. Бұл қырғыздардың негізгі халық аспабы. Ойнау техникасына ішекті шұғылдау, тартып ойнау, тырнақпен тарту, сонымен қатар орындаушылыққа көркемдік қосу үшін стильді қол және қол қимылдарын қолдану жатады. Қылқобыз – екі жылқы шашы бар тік скрипканың қырғызша атауы. Қазақстанда ол qylqobyz деп аталады. Дека әдетте түйе немесе сиыр терісінен жасалады, ал корпусы бір ағаштан, әдетте абрикос ағашынан ойылады. Аспаптың шамандықпен де, ауызша поэзияны оқумен де тығыз байланысы бар. Рубаб – Орталық Азиядағы отырықшы халық арасында ойналатын, қосымша ішегі бар пернесіз лютня. Равап – рубабқа ұқсас, бірақ қосымша ішегі жоқ, ұйғырлар орындайтын ұзын мойынды лютня. Сато – бүгін сирек кездесетін, бүктелген танбур немесе ұзын мойынды лютня, оны тәжік және өзбек классикалық музыкасын орындаушылар орындайды. Сыбызғы – қырғыздардың дәстүрлі түрде қойшылар мен жылқышылар орындайтын, абрикос ағашынан немесе тау бұталарынан жасалған флейтасы. Сыбызғының өзіндік репертуары бар, олар лирикалық мазмұнымен ерекшеленеді. Танбур – ұзын мойынды, көтерілген пернелі, өзбек, тәжік және ұйғыр классикалық музыкасында қолданылатын лютня. Ауған түрінің қосымша ішегі бар. Тар – екі қабатты, үстіне тері жабылған, бірнеше қосымша ішегі бар, Кавказ және Иранның қалалық музыкасында қолданылатын лютня (Ирандық нұсқасында қосымша ішегі бар). Тар Тажикстан мен Өзбекстанда да кеңінен таралған.

Азиялық музыкалық мұраны сақтау

2000 жылы Ага Хан Мәдениет Трасты Орталық Азияның музыкалық мұрасын сақтауға көмектесу мақсатымен музыкалық бастама құрды. Орталық Азиядағы Ага Хан музыка бастамасы (АКМИКА) деп аталатын бұл бағдарлама Орталық Азияның барлық аймақтарындағы дәстүрді сақтайтын адамдармен жұмыс істеп, олардың дәстүрлерін аймақтың ішінде де, сыртында да жаңа буын өнерпаздары мен тыңдаушыларға жеткізуге ықпал етеді. АКМИКА музыкалық турлер мен фестивальдерді ұйымдастырып, демеушілік етіп қана қоймай, сонымен қатар оларды құжаттау және тарату жұмыстарын жүргізеді, ал енді Жібек жолы жобасымен де ынтымақтастық байланыс орнатып жұмыс істейді.