Экономика философиясы: қоғамдық экономика, әрекет теориясы, әділеттік, рационалдылық, экономикалық модельдер талдауы. Білімнің қайнағы мен методологиясы.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Философия саласы
Branch of philosophy
Философия мен экономика қоғамдық экономика, мінез-құлық экономикасы, рационалдылық, әділдік, экономикалық ойдың тарихы, рационалды таңдау, экономикалық нәтижелерді бағалау, институттар мен процестер, жоғары дәрежеде идеалданған экономикалық модельдердің мәртебесі, экономикалық құбылыстардың онтологиясы және оларды тану мүмкіндіктері сияқты тақырыптарды зерттейді. Экономика философиясын іс-әрекет теориясы, этика (немесе нормативтік әлеуметтік және саяси философия), және ғылым философиясы деп қарастырылатын үш негізгі салаға бөлу ыңғайлы. Рационалдық, игілік және әлеуметтік таңдаудың экономикалық теориялары маңызды философиялық тезистерді қорғайды, олар тиісті философиялық әдебиеттермен байланысты және іс-әрекет теориясы, философиялық психология және әлеуметтік-саяси философия салаларындағы мамандарға қызығушылық тудырады. Экономика эпистемология және ғылым философиясымен айналысатындар үшін ерекше қызығушылық тудырады, себебі ол егжей-тегжейлі ерекшеліктерімен қатар, табиғи ғылымдардың көптеген айқын ерекшеліктерін де ұсынады, ал оның зерттеу нысаны – әлеуметтік құбылыстар. Кез келген эмпирикалық жағдайда, қаржы экономикасының (және оған байланысты қолданбалы қаржы ғылымдарының) эпистемиялық негіздері маңызды болып табылады және олар қаржы эпистемологиясы аясында талқыланады.
Philosophy and economics studies topics such as public economics, behavioural economics, rationality, justice, history of economic thought, rational choice, the appraisal of economic outcomes, institutions and processes, the status of highly idealized economic models, the ontology of economic phenomena and the possibilities of acquiring knowledge of them. It is useful to divide philosophy of economics in this way into three subject matters which can be regarded respectively as branches of action theory, ethics (or normative social and political philosophy), and philosophy of science. Economic theories of rationality, welfare, and social choice defend substantive philosophical theses often informed by relevant philosophical literature and of evident interest to those interested in action theory, philosophical psychology, and social and political philosophy. Economics is of special interest to those interested in epistemology and philosophy of science both because of its detailed peculiarities and because it has many of the overt features of the natural sciences, while its object consists of social phenomena. In any empirical setting, the epistemic assumptions of financial economics (and related applied financial disciplines) are relevant, and are further discussed under the Epistemology of finance.
Экономиканың анықтамасы мен онтологиясы
Философияның кез келген саласында (Х философиясы) көбінесе "Х не?" деген сұрақ талқыланады. "Экономика не?" деген сұраққа философиялық талдау нақты жауап беруден гөрі, оның анықтамалық және салалық қиындықтары мен дау-дамайларын қарастыруға бейім. Осыған ұқсас ойлар пәннің әдістемесін талқылаудың алғысөзі ретінде де қолданылады. Экономиканың анықтамасы, пәннің қазіргі заманғы бастауынан бері, бағдарламалық мақсаттар мен түсіндірушілердің ерекшеліктерін көрсете отырып, уақыт өте келе өзгеріп келді. Онтологиялық сұрақтар "не?" деген сұрақтар арқылы жалғасады, олар экономиканың негізгі құбылыстарына, мысалы "экономикалық құндылық не?" немесе "базар не?" сияқты мәселелерге қатысты болады. Мұндай сұрақтарға нақты сөздік анықтамалармен жауап беру мүмкін болғанымен, оларды қоюдың философиялық құндылығы экономика негіздерінің мәніне қатысты тұтас көзқарастарды өзгертуге бағытталған. Онтологиялық өзгерістер кеңінен қабылданатын жағдайларда, олардың салдары экономиканың барлық саласына таралуы мүмкін.
The question usually addressed in any subfield of philosophy (the philosophy of X) is "what is X?". A philosophical approach to the question "what is economics?" is less likely to produce an answer than it is to produce a survey of the definitional and territorial difficulties and controversies. Similar considerations apply as a prologue to further discussion of methodology in a subject. Definitions of economics have varied over time from the modern origins of the subject, reflecting programmatic concerns and distinctions of expositors. Ontological questions continue with further "what is " questions addressed at fundamental economic phenomena, such as "what is (economic) value?" or "what is a market?". While it is possible to respond to such questions with real verbal definitions, the philosophical value of posing such questions actually aims at shifting entire perspectives as to the nature of the foundations of economics. In the rare cases that attempts at ontological shifts gain wide acceptance, their ripple effects can spread throughout the entire field of economics.
Экономиканың әдістемесі мен эпистемологиясы
Эпистемология – біз нәрселерді қалай білетініміз туралы айтады. Экономика философиясында бұл экономикалық теориялар қандай «ақиқат туралы мәлімдеме» жасайды деген сұрақтарды қоюды білдіреді, – мысалы, теориялар шындықпен байланысты ма әлде қабылдаулармен байланысты деп есептейміз бе? Экономикалық теорияларды қалай немесе қандай жолмен дәлелдеуге болады, – мысалы, әрбір экономикалық теорияны эмпирикалық түрде тексеру қажет пе? Экономикалық теориялар қаншалықты дәл және олар нақты ғылым деңгейіне жете алады ма? – мысалы, экономикалық болжамдар табиғат ғылымдарындағы болжамдардай сенімді ме және неге? Бұл мәселені тағы бір жолмен қоюға болады: экономикалық теориялар «заңдар» жасай алады ма? Ғылымның философтары мен экономистер осы мәселелерді Александр Розенберг пен Дэниел М. Хаусманның 30 жыл бұрынғы еңбектерінен бері жан-жақты зерттеп келеді.
An epistemology deals with how we know things. In the philosophy of economics this means asking questions such as: what kind of a "truth claim" is made by economic theories – for example, are we claiming that the theories relate to reality or perceptions? How can or should we prove economic theories – for example, must every economic theory be empirically verifiable? How exact are economic theories and can they lay claim to the status of an exact science – for example, are economic predictions as reliable as predictions in the natural sciences, and why or why not? Another way of expressing this issue is to ask whether economic theories can state "laws". Philosophers of science and economists have explored these issues intensively since the work of Alexander Rosenberg and Daniel M. Hausman dating to 3 decades ago.
Рационалды таңдау, шешім теориясы және ойын теориясы
Шешім теориясындағы философиялық көзқарастар шешім теориясының негізгі ұғымдарына – мысалы, таңдау немесе қалау, рационалдық, тәуекел және белгісіздік сипаты, сондай-ақ экономикалық субъектілерге назар аударады. Ойын теориясы бірнеше ғылым саласының арасында орналасқан, әсіресе математика, экономика және философиямен байланысты. Ойын теориясы экономика философиясы саласында осы күнге дейін кеңінен талқыланып келеді. Ойын теориясы шешім теориясымен тығыз байланысты және оның негізінде құрылған, сонымен қатар көп салалы ғылым болып табылады.
Philosophical approaches in decision theory focus on foundational concepts in decision theory – for example, on the natures of choice or preference, rationality, risk and uncertainty, and economic agents. Game theory is shared between a number of disciplines, but especially mathematics, economics and philosophy. Game theory is still extensively discussed within the field of the philosophy of economics. Game theory is closely related to and builds on decision theory and is likewise very strongly interdisciplinary.
Этика және әділдік
Экономикалық жүйелердің этикасы экономикалық игіліктерді сақтау немесе бөлудің қандай жолы дұрыс (әділ, тең) екендейтін мәселелерді қарастырады. Экономикалық жүйелер, ұжымдық іс-әрекеттің нәтижесі ретінде, олардың барлық қатысушылары үшін этикалық салдарларын зерттеуге мүмкіндік береді. Этика мен экономика этикалық зерттеулерді әл-ауқат экономикасымен байланыстырады. Әл-ауқат экономикасы мен қазіргі заманғы этикалық зерттеулер арасындағы жақын байланыс екі саланың да дамуына ықпал етеді, тіпті әлеуметтік өзара тәуелділікті ескере отырып, мінез-құлқының рационалдығына қатысты болжамдық және сипаттамалық экономиканы да қамти алады. Этика мен әділеттің салалары әртүрлі аспектілерде тоғысады. Негіздерді зерттегенде, көзқарас философиялық сипатқа ие болады, мысалы, Джон Роулздың «Әділет теориясы» (1971) және Роберт Нозиктің «Анархия, мемлекет және утопия» (1974) еңбектері. Экономикадағы «әділет» әл-ауқат экономикасының бір саласы болып табылады, ондағы модельдер белгілі бір теорияның этикалық әлеуметтік талаптарын көрсетеді. «Практикалық» мәселелерге заң және пайда-зардапты талдау сияқты тақырыптар кіреді.
The ethics of economic systems deals with the issues such as how it is right (just, fair) to keep or distribute economic goods. Economic systems as a product of collective activity allow examination of their ethical consequences for all of their participants. Ethics and economics relates ethical studies to welfare economics. It has been argued that a closer relation between welfare economics and modern ethical studies may enrich both areas, even including predictive and descriptive economics as to rationality of behaviour, given social interdependence. Ethics and justice overlap disciplines in different ways. Approaches are regarded as more philosophical when they study the fundamentals – for example, John Rawls' A Theory of Justice (1971) and Robert Nozick's Anarchy, State and Utopia (1974). 'Justice' in economics is a subcategory of welfare economics with models frequently representing the ethical social requirements of a given theory. "Practical" matters include such subjects as law and cost–benefit analysis
Утилитаризм, этикалық әдістемелердің бірі, қазіргі заманғы экономикалық ойдың қалыптасуымен тығыз байланысты. Бүгінде утилитаризм қолданбалы этиканың көптеген салаларында қолданылады. Экономикалық жүйелердің этикасын сұраққа салу кезінде, құқықтарға негізделген (деонтологиялық) тәсілдер сияқты, утилитаризмдік емес тәсілдер де қолданылады. Көптеген саяси идеологиялар экономикалық жүйелердің этикасы туралы ойлардың тікелей нәтижесі болып табылады. Мысалы, Маркс көбінесе философ ретінде танылады, оның ең белгілі еңбегі экономика философиясы саласында. Алайда, Маркс капитализмді экономикалық тұрғыдан сынағанда этикаға, әділеттілікке немесе кез келген моральдық нормаға сүйенген жоқ, оның орнына капитализмнің ішкі қайшылықтарына, бүгінде диалектикалық материализм деп аталатын үдеріс арқылы назар аударды.
Utilitarianism, one of the ethical methodologies, has its origins inextricably interwoven with the emergence of modern economic thought. Today utilitarianism has spread throughout applied ethics as one of a number of approaches. Non utilitarian approaches in applied ethics are also now used when questioning the ethics of economic systems – e. g. rights based (deontological) approaches. Many political ideologies have been an immediate outgrowth of reflection on the ethics of economic systems. Marx, for example, is generally regarded primarily as a philosopher, his most notable work being on the philosophy of economics. However, Marx's economic critique of capitalism did not depend on ethics, justice, or any form of morality, instead focusing on the inherent contradictions of capitalism through the lens of a process which is today called dialectical materialism.
Негізгі ағымнан тыс экономикалық ойлау
Экономика философиясы өзін экономиканың негіздері мен болжамдарын саралауды қамтитын ретінде анықтайды. Экономиканың негіздері мен болжамдары ерекше, бірақ көбінесе назардан тыс қалған топтардың көзқарастарынан сынға түсірілді. Сондықтан, бұл салалар экономика философиясының құрамына енуі керек. Праксиология: Иммануил Канттың аналитикалық-синтетикалық айырмашылығына сүйене отырып, философиялық тұрғыдан шын деп есептелетін қағидаларға негізделген адам әрекетінің дедуктивті теориясы. Австрия мектебінде Людвиг фон Мизес дамытқан, неоклассикалық экономиканы тексеру үшін математикалық модельдеу және гипотезалық сынақтарға қарсы тұрады. Экономика мен экономикалық антропологияға қатысты мәдени көзқарастар: мысалы, буддалық идеяларға негізделген Бутанның "Жалпы ұлттық бақыт" тұжырымдамасы (ЖІӨ/ЖҰІ-ден гөрі дамуды бағалаудың жақсы көрсеткіші ретінде ұсынылған). Амартия Сен экономикалық ой-өріске мәдени құбылыстарды енгізудің белгілі жақтаушысы. Экономикаға феминистік көзқарас немесе феминистік экономика.
The philosophy of economics defines itself as including the questioning of foundations or assumptions of economics. The foundations and assumption of economics have been questioned from the perspective of noteworthy but typically under represented groups. These areas are therefore to be included within the philosophy of economics. Praxeology: a deductive theory of human action based on premises presumed to be philosophically true (following the analytic–synthetic distinction of Immanuel Kant). Developed by Ludwig von Mises within the Austrian School, is a self conscious opposition to the mathematical modeling and hypothesis testing to validate neoclassical economics. Cross cultural perspectives on economics, and economic anthropology: an example is the Buddhist inspired Bhutanese "Gross National Happiness" concept (suggested as a better development measure than GNI/GDP). Amartya Sen is a renowned advocate for the integration of cross cultural phenomena into economic thinking. Feminist perspectives on economics, or feminist economics.
Қарым-қатынас салалары
Экономикалық жүйелердің этикасы – бизнес этикасы мен экономика философиясының өзара байланысты саласы. Экономикалық жүйелердің этикасы туралы жазатындар өздерін бизнес этикасы немесе экономикалық философтар емес, көбінесе саяси философтар деп атайды. Экономикадағы теориялық мәселелер мен экономика философиясы арасында маңызды жақындық бар. Экономиканың философиядан пайда болғаны қабылданғандықтан, экономика тарихы экономика философиясымен байланысты.
The ethics of economic systems is an area of overlap between business ethics and the philosophy of economics. People who write on the ethics of economic systems are more likely to call themselves political philosophers than business ethicists or economic philosophers. There is significant overlap between theoretical issues in economics and the philosophy of economics. As economics is generally accepted to have its origins in philosophy, the history of economics overlaps with the philosophy of economics.
Степендері
Кейбір университеттер философия, саясат және экономиканы үйлестіретін бірлескен бакалаврлық/магистрлік дәрежелер ұсынады. Бұл бағдарламалар философия мен экономикада талқыланатын көптеген мәселелерді қамтиды, бірақ оларды кең ауқымда қарастырады. Атап айтқанда, Лондон экономика мектебі, Эдинбург университеті, Роттердамның Эразм университеті, Копенгаген бизнес мектебі, Вена университеті, Байройт университеті және Гамбург университеті сияқты бірқатар университеттер философия, саясат және экономикаға мамандандырылған магистрлік бағдарламаларды ұсынады.
Some universities offer joint degrees that combine philosophy, politics and economics. These degrees cover many of the problems that are discussed in Philosophy and Economics, but are more broadly construed. A small number of universities, notably the London School of Economics, University of Edinburgh, the Erasmus University Rotterdam, Copenhagen Business School, the University of Vienna the University of Bayreuth and the University of Hamburg offer master's degree programs specialized in philosophy, politics and economics.