Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
17-20 ғасырлардағы Ирландиядағы англикандық үстемдік
17th to 20th century Anglican domination of Ireland
Протестанттық үстемдік (сондай-ақ, үстемдік деп те аталады) – 17-ші және 20-шы ғасырдың басында Ирландияның шағын англикандық билеуші табының әлеуметтік-саяси және экономикалық үстемдігі. Оның мүшелері жер иелері, саясаткерлер, дін қызметкерлері, әскери шенеуніктер және басқа да беделді мамандық иелерінен тұрды. Олар Ирландия шіркеуінің немесе Англия шіркеуінің мүшелері болып, Ирландиядағы әлеуметтік, мәдени және саяси ықпалдың үлкен бөлігін иеленді. Үстемдік Ирландиядағы британдық биліктің нәтижесінде қалыптасты, себебі ирландтық католик аристократиясынан тартылып алынған жерлер Ұлыбританиядан келген протестант қоныс аударушыларына берілді. Тюдорлар Ирландияны жаулап алған кезде, ирланд ақсүйектеріне тиесілі жерлер ондаған жылдар бойы біртіндеп коронаға өтті. Бұл жерлер Ирландиядағы плантациялардың бір бөлігі ретінде Ұлыбританиядан келген отарлаушыларға сатылды, ал Ольстер провинциясы протестант қоныс аударушылары үшін ерекше маңызға ие болды. Осы қоныс аударушылар Ирландияның жаңа аристократиясы мен ақсүйектерін құрады, ал гаэль ақсүйектері қайтыс болды, қашып кетті немесе коронамен одақтасты. Олар ағылшын-ирландтықтар деп аталды. 1790 жылдардан бастап бұл сөз тіркесі Ирландиядағы екі негізгі топ тарапынан қолданыла бастады: көбінесе католиктерден құралған ұлтшылдар оны "наразылықтың ошағы" ретінде пайдаланды, ал көбінесе протестанттардан құралған унионистер үшін ол "жоғалған мәртебенің өтемақы бейнесін" білдірді.
The Protestant Ascendancy (also known as the Ascendancy) was the sociopolitical and economical domination of Ireland between the 17th and early 20th centuries by a small Anglican ruling class, whose members consisted of landowners, politicians, clergymen, military officers and other prominent professions. They were either members of the Church of Ireland or the Church of England and wielded a disproportionate amount of social, cultural and political influence in Ireland. The Ascendancy existed as a result of British rule in Ireland, as land confiscated from the Irish Catholic aristocracy was awarded by the Crown to Protestant settlers from Great Britain. During the Tudor conquest of Ireland, land owned from Irish nobles was gradually confiscated by the Crown over several decades. These lands were sold to colonists from Great Britain as part of the plantations of Ireland, with the province of Ulster being a focus in particular for colonisation by Protestant settlers. These settlers went onto form the new aristocracy and gentry of Ireland, as the Gaelic nobility had either died, fled or allied with the Crown. They eventually came to be known as the Anglo Irish people. From the 1790s the phrase became used by the main two identities in Ireland: nationalists, who were mostly Catholics, used the phrase as a "focus of resentment", while for unionists, who were mostly Protestants, it gave a "compensating image of lost greatness".
Терминнің шығу тегі
Бұл сөз тіркесін алғаш рет Сэр Бойл Рош 1782 жылғы 20 ақпанда Ирландияның Төменгі палатасында сөйлеген сөзінде кездейсоқ қолданды. Джордж Огл 1786 жылғы 6 ақпанда жер бағасының төмендеуі жөніндегі пікірталаста: «Егер Корольдіктің жер иелігі, протестанттық үстемдік қауіпке ұшыраса, мен үндемей қала алмаймын» деді. 1792 жылғы 20 қаңтарда Дублин корпорациясы көпшілік дауыспен Джордж III-ге жолданған қаулыны бекітті, онда былай делінген: «Біз өзімізді осы дағдарыста алға шығуға міндетті сезінеміз және сіздің мәртебеңізден Ирландиядағы протестанттық үстемдікті бұзылмай сақтауын өтінеміз». Оқиғаның өзінде католиктерге 1793 жылы қайтадан дауыс беруге рұқсат берілді, бірақ 1829 жылға дейін парламентте отыра алмады. Сондықтан бұл сөз тіркесі ауылдық жер иелеріне де, қалалық саудагерлерге де қатысты деп есептелді. Дублин қаулысын көптеген сарапшылар сынады, мысалы, Аберкорн маркизі оны «ақымақтық» деп атады, ал Уильям Дреннан оны «ең монополиялық рухта тудырылған» деді. Бұл сөз тіркесін Ирландиядан тыс жерде Эдмунд Берк, тағы бір либералды протестант, және оның 1792 жылғы ирониялық түсініктемесі арқылы танымал етті: «Жқында Дублин қамалының монетасында жаңа сөз соғылды; содан кейін ол Tholsel, яғни қалалық залына жеткізілді, онда корпорацияның бекітілуінен өтіп, өте құрметті мөрмен расталды және тез арада парламентте қолданысқа енді, ал Төменгі палата спикері оны үлкен салтанатпен қайтарып әкелді – одан келген құрметтің құрбаны ретінде. Сөз – «Үстемдік»». Бұл сөзді одан әрі саяси реформалар іздеген католиктер де қолданды. Ирланд тілінде қолданылған термин – An Chinsealacht, cinseal сөзінен туындаған, ол «басқарушылық» немесе «үстемдік» дегенді білдіреді.
The phrase was first used in passing by Sir Boyle Roche in a speech to the Irish House of Commons on 20 February 1782. George Ogle MP used it on 6 February 1786 in a debate on falling land values, saying that "When the landed property of the Kingdom, when the Protestant Ascendancy is at stake, I cannot remain silent." Then on 20 January 1792 Dublin Corporation approved by majority vote a resolution to George III that included this line: "We feel ourselves peculiarly called upon to stand forward in the crisis to pray your majesty to preserve the Protestant ascendancy in Ireland inviolate " The corporation's resolution was a part of the debate over Catholic emancipation. In the event, Catholics were allowed to vote again in 1793, but could not sit in parliament until 1829. The phrase therefore was seen to apply across classes to rural landowners as well as city merchants. The Dublin resolution was disapproved of by a wide range of commentators, such as the Marquess of Abercorn, who called it "silly", and William Drennan who said it was "actuated by the most monopolising spirit". The phrase became popularised outside Ireland by Edmund Burke, another liberal Protestant, and his ironic comment in 1792: "A word has been lately struck in the mint of the castle of Dublin; thence it was conveyed to the Tholsel, or city hall, where, having passed the touch of the corporation, so respectably stamped and vouched, it soon became current in parliament, and was carried back by the Speaker of the House of Commons in great pomp as an offering of homage from whence it came. The word is Ascendancy." This was then used by Catholics seeking further political reforms. In the Irish language, the term used was An Chinsealacht, from cinseal, meaning 'dominance'.
Граттанның парламенті
Асценденцияның сенімділігі 18-шы ғасырдың соңында ұлттық ирландтық, бірақ әлі де тек протестанттық үлгідегі жеке басын қабылдауымен және 1770 жылдары Генри Граттанның Патриоттық партиясын құруымен көрінді. Американдық революция кезінде Ирландияны француз басқыншылығынан қорғау үшін Ирландиялық еріктілердің құрылуы Граттанға әскери күш сыйлады, және ол Ұстемдікке көбірек өздік басқару беруге Британияны мәжбүрлей алды. Парламент 1771–93 жылдары Қылмыстық заңдардың көп бөлігін жойды, бірақ оларды толығымен күштен шығармады. Граттан 1780 жылдардан бастап католик орта таптарының азаттығын қамтамасыз етуге тырысты, бірақ ирланд парламентінің көпшілігін оны қолдауға көндіре алмады. 1795 жылы консерваторлардың ықпалымен либерал лорд Фицвильям мәжбүрлі түрде шақырылып қайтарылғаннан кейін, парламент өзгерістерді жүзеге асыру құралы ретінде мәнсізденді, бұл діни, этникалық және әлеуметтік топтардың либералды өкілдеріне қарулы көтеріліс жоспарлауға мүмкіндік берді. Нәтижесінде, көбінесе протестанттар жетекшілік еткен көтеріліс жаншылды, ал 1801 жылғы Одақ туралы заңның қабылдануына себепкер болған факторлардың бірі – қан төгілудің Ұстемдіктің дұрыс емес басқаруынан туындаған деген пікір, екіншісі – бұл оқиғаға кеткен шығындар болды. Мысалы, Браун отбасы Мейо округінде жоғалды.
The confidence of the Ascendancy was manifested towards the end of the 18th century by its adoption of a nationalist Irish, though still exclusively Protestant, identity and the formation in the 1770s of Henry Grattan's Patriot Party. The formation of the Irish Volunteers to defend Ireland from French invasion during the American Revolution effectively gave Grattan a military force, and he was able to force Britain to concede a greater amount of self rule to the Ascendancy. The parliament repealed most of the Penal Laws in 1771–93 but did not abolish them entirely. Grattan sought Catholic emancipation for the catholic middle classes from the 1780s, but could not persuade a majority of the Irish MPs to support him. After the forced recall of the liberal Lord Fitzwilliam in 1795 by conservatives, parliament was effectively abandoned as a vehicle for change, giving rise to the United Irishmen – liberal elements across religious, ethnic, and class lines who began to plan for armed rebellion. The resulting and largely Protestant led rebellion was crushed; the Act of Union of 1801 was passed partly in response to a perception that the bloodshed was provoked by the misrule of the Ascendancy, and partly from the expense involved. One example was the Browne family which lost over in County Mayo.
Құрлық соғысы
Нәтижесінде, Асценданцияның қалдықтары 19-шы және 20-шы ғасырдың басында кедейленіп, банкроттыққа ұшырау, 1869 жылғы Ирландия шіркеуінің актісі арқылы Ирландия шіркеуінің жойылуы және, соңында, Ирландия жер актілері арқылы, олар жалға алушыларға жерлерін заңды түрде сатып алуға мүмкіндік берді, біртіндеп ығыстырылды. Хедфорт маркизі және Гранард графы сияқты кейбір әдеттегі "Асценданция" жер иелері отбасылары сол кезде католиктік дінге көшті, ал көптеген протестант ұлтшылдары Ирландия тарихында өз рөлін атқарып үлгерді. Үкіметтің қолдауымен құрылған Жер комиссиясы 1885 және 1920 жылдар аралығында тағы 13 миллион акр (5 260 918 км²) егістік жерді сатып алып, оны ипотека негізінде жалға алушы фермерлерге және шаруаларға берді.
As a consequence, the remnants of the Ascendancy were gradually displaced during the 19th and early 20th centuries through impoverishment, bankruptcy, the disestablishment of the Church of Ireland by the Irish Church Act 1869 and finally the Irish Land Acts, which legally allowed the sitting tenants to buy their land. Some typical "Ascendancy" land owning families like the Marquess of Headfort and the Earl of Granard had by then converted to Catholicism, and a considerable number of Protestant Nationalists had already taken their part in Irish history. The government sponsored Land Commission then bought up a further 13 million acres (5,260,918 km2) of farmland between 1885 and 1920 where the freehold was assigned under mortgage to tenant farmers and farm workers.
Ұлттық қозғалыстар
1798 жылғы Ирландия көтерілісін ағылшын-ирландтықтар басқарды, олардың кейбіреулері Ұлыбританиямен бірігудің саяси салдарынан қаушады. Генри Граттан (1746–1820), Вулф Тоун (1763–1798), Роберт Эммет (1778–1803) және сэр Джон Грей (1815–1875) сияқты реформаторлар мен ұлтшыл саясаткерлер де протестант ұлтшылдары болды және ирланд ұлтшылдығын қалыптастырып, дамытуға үлкен үлес қосты. Сонымен қатар, британ үкіметінің жоғарғы эшелонында Лорд Кастлерег (1769–1828) және Джордж Кэннинг (1770–1827) сияқты ағылшын-ирландтық тұлғалар, сондай-ақ драматург Ричард Бринсли Шеридан (1751–1816) сияқтылар да болды. XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында ирланд ұлтшылдығы Рим-католиктермен тығыз байланысты болған кезде де, Чарльз Стюарт Парнелл (1846–1891) сияқты протестанттар оның жетекшілерінің қатарында болды. Қалған протестант ірі жер иелері католик халқының арасында оқшауланып, билік пен ықпалды сақтау үшін сенген заңдық және әлеуметтік нормалардан айырылды. 1898 жылғы заң жергілікті басқаруды демократияландырып, көптеген жергілікті өкілеттіктерді ұлтшылдыққа көзқарасы жағымды кеңесшілерге берді. Бұрын жер иелері ірі салық төлеушілерге негізделген сот алқасы жүйесін бақылап отырды, демек, жергілікті жерде көп мөлшерде жерге иелік еткен. Асценденцияның жойылуының соңғы кезеңі ағылшын-ирланд соғысы кезінде болды, онда қалған протестант жер иелерінің кейбіреулері өлтірілді және/немесе олардың Ирландиядағы сарайлары өртелді. 1919 мен 1923 жылдар аралығында ескі жер иелерінің 300-ге жуық үйі өртенді. Бұл науқанды Ирландия азамат соғысы кезінде (1922–23) Анти-Келісімдік ИРА күшейтті, олар Ирландия еркін мемлекетінің жаңа Сенатына сенаторлар ретінде ұсынылған қалған бай және ықпалды протестанттарды нысанаға алды. (Сонымен қатар Нобель сыйлығының лауреаты) және суретші сэр Уильям Орпен да осы әлеуметтік ортадан шыққан. Крис де Бург және рок-концерттерді ұйымдастырушы Лорд Конингхэм (бұрынғы Лорд Маунт Чарльз) – Ирландиядағы Асценденцияның қазіргі танымал ұрпақтары.
The Irish Rebellion of 1798 was led by members of the Anglo Irish class, some of whom feared the political implications of the impending union with Great Britain. Reformist and nationalist politicians such as Henry Grattan (1746–1820), Wolfe Tone (1763–1798), Robert Emmet (1778–1803), and Sir John Gray (1815–1875) were also Protestant nationalists, and in large measure led and defined Irish nationalism. At the same time the British Government included Anglo Irish figures at the highest level such as Lord Castlereagh (1769–1828) and George Canning (1770–1827), as well others such as the playwright Richard Brinsley Sheridan (1751–1816). Even during the late 19th and early 20th centuries, when Irish nationalism became increasingly tied to a Roman Catholic identity, it continued to count among its leaders Protestants like Charles Stewart Parnell (1846–1891). the dozens of remaining Protestant large landowners were left isolated within the Catholic population without the benefit of the legal and social conventions upon which they had depended to maintain power and influence. Local government was democratized by the Act of 1898, passing many local powers to councilors who were usually supportive of nationalism. Formerly landlords had controlled the grand jury system, where membership was based on being a large ratepayer, and therefore from owning large amounts of land locally. The final phase of the elimination of the Ascendancy occurred during the Anglo Irish War, when some of the remaining Protestant landlords were either assassinated and/or had their country houses in Ireland burned down. Nearly 300 houses of the old landed class were burned down between 1919 and 1923. The campaign was stepped up by the Anti Treaty IRA during the subsequent Irish Civil War (1922–23), who targeted some remaining wealthy and influential Protestants who had accepted nominations as Senators in the new Seanad of the Irish Free State. (also a Nobel prize winner) and the artist Sir William Orpen came from the same social background. Chris de Burgh and the rock concert promoter Lord Conyngham (formerly Lord Mount Charles) are more recent high profile descendants of the Ascendancy in Ireland.