Парфия патшасы Артабан I және оның билеуі

Кіріспе

Артабан I (Ардаван), ескі зерттеулерде Артабан II деп жаңылыс жазылған, Парфян империясының патшасы болды, шамамен б.з.д. 127-124/3 жылдары билік еткен. Оның қысқа ғана билігі шығыста Юэчжилермен болған шайқаста қаза тапқанда күрт аяқталды. Одан кейін таққа ұлы Митридат II отырды.

Атауы

Артабан – грекше Артабанос (Ἁρτάβανος) сөзінің латынша түрі, ал ол көне парсыша *Арта бану ("Артаның даңқы") деген мағынаны білдіреді. Парфян және орта парсы тілдерінде Ардаван (𐭍𐭐𐭕𐭓) деп аталған.

Билік

Прияпатийдің ұлы Артабан I б.з.д. 127 жылы жүрегіндегі адамы Фраат II-нің орнына отырды. Артабан I таққа отырғанда әкесі б.з.д. 176 жылы қайтыс болғандықтан, ол жасы келген болуы керек. Б.з.д. 2 ғасырдың басынан бері Арсакидтер өздерінің династиялық идеологиясына нақты белгілер қоса бастады, бұл олардың ежелгі Иран Ахеменид империясының мұрасымен байланысын көрсетті. Мұндай белгілердің мысалдары ретінде алғашқы Арсакид патшасы Арсак I-нің Ахеменидтер патшасы Артаксеркс II-нің ұрпағы болған деген ойдан туған мәлімдемелерді келтіруге болады. Арсакидтер Ахеменид атақтарын да қабылдады; Артабан I-нің інісі Митридат I «Патшалар патшасы» деген бұрынғы Ахеменид атағын алғаш рет қабылдаған Арсакид билеушісі болды. Алайда, Фраат II сияқты Артабан I да «Патшалар патшасы» атағын пайдаланудан бас тартып, оның орнына «Ұлы патша» атағын таңдады. Парфян патшаларының қалғаны сияқты ол өзінің монеталарында Арсак атауын қолданды, ол бірінші парфян билеушісі Арсак I-нің есімі болды және парфян монархтары арасында оның жетістіктеріне деген құрметтің белгісі ретінде корольдік құрметті атауға айналды. Одан әрі, ол Митридат I билік еткен кезеңде грек халқымен достық қарым-қатынасты сақтау саясатының бөлігі ретінде енгізілген «филеллен» («гректердің досы») атағын да қолданды. Парфян патшалары монеталарының беткі жағында грек киімдерімен бейнеленген, бірақ Артабан I кезінде бұл өзгерді, ол парфяндық шалбар костюмін киген күйі бейнеленді, бұл парфяндықтар кезінде Иранның қайта жаңғыруының куәсі болды. Оның екі ізашары сияқты Артабан I грек диадемасын киді, ал оның ұзын сақалы дәстүрлі ирандық/Жақын Шығыстыық әдет-ғұрыпты көрсетеді. Артабан I билігі Парфян империясы үшін құлдырау кезеңі болды. Оның ізашары Фраат II империяның шығысында шапқыншы көшпелілермен шайқасып қаза тапты. Артабан I да сак және юэчжилермен күресуге мәжбүр болды және оларға сыйақы төлеуге мәжбүр болды. Соңғы кезде Месопотамияның оңтүстігінде Хараксен княздығын құрған Гиспаосин, Парфянның шығыстағы қиындықтарынан пайдаланып, Парфян билігінен тәуелсіздігін жариялады. Ол содан кейін шамамен б.з.д. 127 жылы Бабылді қысқа мерзімге басып алды және б.з.д. 125/4 жылға қарай оның монеталарының қадалуы көрсеткендей, Месопотамияның бір бөлігін бақылауда ұстады. Артабан I көшпелілермен күресу үшін шығыста қалуды жөн көрді, өйткені олар оған үлкен қауіп төндіреді. Б.з.д. 124/3 жылы Фраат II сияқты Артабан I да шығыстағы юэчжилермен шайқаста, қолына келген жарадан қайтыс болды. Оның орнына ұлы Митридат II отырды, ол тек шығыс Парфян шекарасына қысым көрсеткен көшпелілермен ғана емес, сонымен қатар Парфян билігін батысқа қарай кеңейтіп, Парфян империясын әлемдік державаға айналдырды.

The son of Priapatius, Artabanus I succeeded his nephew Phraates II in 127 BC. Artabanus I must have been relatively old at his accession, due to his father having died in 176 BC. Since the early 2nd century BC, the Arsacids had begun adding obvious signals in their dynastic ideology, which emphasized their association with the heritage of the ancient Iranian Achaemenid Empire. Examples of these signs included a fictitious claim that the first Arsacid king, Arsaces I was a descendant of the Achaemenid king of kings, Artaxerxes II Achaemenid titles were also assumed by the Arsacids; Artabanus I's brother Mithridates I was the first Arsacid ruler to adopt the former Achaemenid title of "King of Kings". However, Artabanus I, like Phraates II, refrained from using the title of "King of Kings", and instead used the title of "Great King". Like the rest of the Parthian kings, he used the title of Arsaces on his coinage, which was the name of the first Parthian ruler Arsaces I , which had become a royal honorific among the Parthian monarchs out of admiration for his achievements. Furthermore, he also used the title of Philhellene ("friend of the Greeks"), which had been introduced during the reign of Mithridates I as part of a policy of maintaining friendly relations with their Greek subjects. The earlier Parthian kings were depicted in Hellenistic clothing on the obverse of their coins; this changed under Artabanus I, who is depicted on his coins wearing the Parthian trouser suit, which is a testimony of the ongoing Iranian revival under the Parthians. Like his two predecessors, Artabanus I is wearing a Hellenistic diadem, whilst his long beard represents the traditional Iranian/Near Eastern custom. Artabanus I's reign was a period of decline for the Parthian Empire. His predecessor, Phraates II had died fighting invading nomads in the east of the empire. Artabanus I was also forced to fight the nomads—the Saka and Yuezhi, and was reportedly compelled to pay them tribute. Hyspaosines, who had recently created the principality of Characene in southern Mesopotamia, took advantage of the Parthian difficulties in the east by proclaiming his independence from Parthian suzerainty. He then went on to briefly seize Babylon (c. 127 B. C), and by 125/4 BC, he controlled parts of Mesopotamia as indicated by coin mints of him. Artabanus I chose to remain in the east to deal with the nomads, whom he considered more of a danger. In 124/3 BC, just like Phraates II, Artabanus I died during a battle against the Yuezhi in the east, reportedly from a wound in his arm. He was succeeded by his son Mithridates II, who not only finally dealt with the nomads pressuring the eastern Parthian borders, but also expanded Parthian authority in the west, transforming the Parthian Empire into a superpower.

Ежелгі шығармалар

Юстин, Помпей Трогустың Филипп тарихының қысқашасы.