Кіріспе

Парфян империясының шамамен 213-224 жылдар аралығындағы билеушісі Артабан IV, сондай-ақ Ардаван IV (парфян: 𐭓𐭕𐭐𐭍), ескі зерттеулерде қате түрде Артабан V деп аталған. Ол Парфян империясының соңғы билеушісі болды, 213-224 жылдар аралығында билік етті. 208 жылы қайтыс болған V Вологездің кіші ұлы еді.

Атауы

Артабан – грекше Артабанос (Ἁρτάβανος) сөзінің латынша түрі, ал ол көне парсыша *Арта бану ("Артаның даңқы") деген сөзден шыққан. Парфян және орта парсы тілдерінде Ардаван (𐭓𐭕𐭐𐭍) деп аталған.

Династиялық күрес және римдіктермен соғыс

208 жылы Вологас VI Парфян империясының патшасы болды. Оның билігі бірнеше жыл бойы, інісі Артабан IV көтерілгенге дейін, сөзсіз болды. Екі бауырдың арасындағы династиялық күрес шамамен 213 жылы басталды. Артабан империяның көп бөлігін, оның ішінде Мидия мен Сузаны жаулап алды. Вологас VI тек Селеукияны сақтап қалды, онда ол монеталар соқты. Рим императоры Каракалла екі бауырдың арасындағы қақтығыстан пайдалануға тырысты. Парфян империясына шабуыл жасау үшін ол Вологастан екі босқынды – Антиох есімді философты және Тиридатты жіберуін сұрап, сылтау іздеді, Тиридаттың болғаны парсы патшасының ұлы немесе Вологастың туысы болуы мүмкін. Римдіктерді таңқалдырғандай, Вологас 215 жылы осы екі адамды Каракаллаға жіберіп, оған қажетті сылтауды қалдырмады. Артабанға емес, Вологасқа жүгінген Каракалланың шешімі, римдіктер оны әлі де басты патша деп санайтынын көрсетті. Содан кейін Каракалла Арменияға шабуыл жасауға бел буды. Ол Теокрит есімді азат етілген құлды шабуылдың жетекшісі етіп тағайындады, бірақ бұл әрекет апатқа ұшырады. Осыдан кейін Каракалла парфтармен соғыс бастауға қайта тырысты. Тағы да сылтау іздеп, ол Артабаннан қызына үйленуді сұрады, бірақ ол бас тартты. Каракалланың ұсынысының шынайы болғаны жоқ па деген дау туды. Каракалланың Артабанмен байланысуы, оның енді Вологастан гөрі басты патша саналғанын көрсетті, ал Вологас 221/2 жылға дейін Селеукияны орталық еткен шағын княздықпен биледі. Артабан жақын арада Каракалламен қақтығысты, оның әскерін 217 жылы Нисибисте тоқтата алды. Келесі жылы екі империя арасында бейбітшілік орнатылды, Арсакидтер Месопотамияның көп бөлігін өздерінде қалдырды. Алайда Артабан әлі де інісі Вологаспен күресуге мәжбүр болды, ол монета соғуды және оған қарсы тұруды жалғастырды.

Сасанилермен соғыс

Сасанидтер отбасының атақтылығы өздерінің туған жері Парста тез өсіп, енді ханзада Ардашир I басшылығымен көршілес аймақтар мен Кирман сияқты алыс жерлерді жаулап ала бастады. Бастапқыда Ардашир I-нің іс-әрекеттері Артабанды алаңдатпады, бірақ кейіннен Арсакид патшасы оған қарсы тұруды шешті. Әл-Табаридің мәліметінше, Ардашир I мен Артабан Михр (сәуір) айының соңында Хормоздғанда кездесуге келісті. Дегенмен, Ардашир I жазықтағы тиімді жерді басып алу үшін мерзімінен бұрын келді. Ол өзін және әскерін қорғау үшін ор қазып, сондай-ақ сол жердегі бұлақты да иеленді. Ардашир I-нің әскері 10 000 атты әскерден тұрды, олардың бір бөлігі римдіктерге ұқсас иілгіш сақиналы броня киген. Артабан көптеген сарбаздарға басшылық етті, бірақ олардың ыңғайсыз ламинарлы бронясы оларды жайсыздыққа ұшыратты. Ардашир I-нің ұлы және мұрагері Шапур I, Сасанидтік тас мүсіндерінде бейнеленгендей, шайқасқа қатысты. Шайқас 224 жылдың 28 сәуірінде болды, Артабан жеңіліп қаза тапты, бұл Арсакид дәуірінің аяқталып, Сасанидтердің 427 жылдық билігінің басталуын білдірді.

Салдары

Артабанның бас хатшысы Дад Виндад кейіннен Ардашир I тарапынан өлім жазасына кесілді. Содан кейін Ардашир I «Патшалардың патшасы» (шаханшах) атағын алды және Ираншахр (Эраншахр) деп аталатын аймақты жаулауды бастады. Жеңісін тойлау үшін ол өз отанындағы, Парс аймағындағы Ардашир-Хварра (қазіргі Фирузабад) сасани патшалық қаласында екі тас мүсін жасатуға бұйрық берді. Бірінші рельефте жеке шайқастың үш көрінісі бейнеленген: сол жағынан бастап, парфян сарбазын ұстап алған парсы аристократы; Шапур парфян министрі Дад Виндадты найзасымен тіске басқан; және Ардашир I Артабан IV-ті құлатқан. Екінші рельеф, шайқастың салдарынан бейнелеуге арналған болуы мүмкін, жеңіске жеткен Ардашир I-ге зороастриялық жоғарғы құдайы Ахура Маздадан от құлшынысының үстінен патшалық белгі табыс етілуін көрсетеді, ал Шапур және тағы екі ханзада артынан қарайды. 228 жылдан кейін Ардашир I-нің әскері Вологаз VI-ны Месопотамиядан қуды. Иранның жеті ұлы үйі деп белгілі парфяндық ақсүйек отбасылары Иранда билікті сақтап қалды, енді Сасанидтер олардың жаңа билеушілері болды. Сасанидтердің алғашқы әскері (spah) парфян әскерімен толық сәйкес келді. Шындығында, Сасанидтердің атты әскерінің көп бөлігі бір кезде Арсакидтерге қызмет еткен парфяндық ақсүйектерден құралды. Арсасид империясының естеліктері толығымен жойылған жоқ, 6 ғасырдың соңында парфяндық династия өкілдері Бахрам Чобин мен Вистам империяны қайта жандандыруға тырысты, бірақ бұл әрекеттері сәтсіз аяқталды.