Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Парфян империясының шамамен 213-224 жылдар аралығындағы билеушісі Артабан IV, сондай-ақ Ардаван IV (парфян: 𐭓𐭕𐭐𐭍), ескі зерттеулерде қате түрде Артабан V деп аталған. Ол Парфян империясының соңғы билеушісі болды, 213-224 жылдар аралығында билік етті. 208 жылы қайтыс болған V Вологездің кіші ұлы еді.
Ruler of Parthian Empire from c. 213 to 224
Artabanus IV, also known as Ardavan IV (Parthian:𐭓𐭕𐭐𐭍), incorrectly known in older scholarship as Artabanus V, was the last ruler of the Parthian Empire from c. 213 to 224. He was the younger son of Vologases V, who died in 208.
Атауы
Артабан – грекше Артабанос (Ἁρτάβανος) сөзінің латынша түрі, ал ол көне парсыша *Арта бану ("Артаның даңқы") деген сөзден шыққан. Парфян және орта парсы тілдерінде Ардаван (𐭓𐭕𐭐𐭍) деп аталған.
Artabanus is the Latin form of the Greek Artábanos (Ἁρτάβανος), itself from the Old Persian *Arta bānu ("the glory of Arta."). The Parthian and Middle Persian variant was Ardawān (𐭓𐭕𐭐𐭍).
Династиялық күрес және римдіктермен соғыс
208 жылы Вологас VI Парфян империясының патшасы болды. Оның билігі бірнеше жыл бойы, інісі Артабан IV көтерілгенге дейін, сөзсіз болды. Екі бауырдың арасындағы династиялық күрес шамамен 213 жылы басталды. Артабан империяның көп бөлігін, оның ішінде Мидия мен Сузаны жаулап алды. Вологас VI тек Селеукияны сақтап қалды, онда ол монеталар соқты. Рим императоры Каракалла екі бауырдың арасындағы қақтығыстан пайдалануға тырысты. Парфян империясына шабуыл жасау үшін ол Вологастан екі босқынды – Антиох есімді философты және Тиридатты жіберуін сұрап, сылтау іздеді, Тиридаттың болғаны парсы патшасының ұлы немесе Вологастың туысы болуы мүмкін. Римдіктерді таңқалдырғандай, Вологас 215 жылы осы екі адамды Каракаллаға жіберіп, оған қажетті сылтауды қалдырмады. Артабанға емес, Вологасқа жүгінген Каракалланың шешімі, римдіктер оны әлі де басты патша деп санайтынын көрсетті. Содан кейін Каракалла Арменияға шабуыл жасауға бел буды. Ол Теокрит есімді азат етілген құлды шабуылдың жетекшісі етіп тағайындады, бірақ бұл әрекет апатқа ұшырады. Осыдан кейін Каракалла парфтармен соғыс бастауға қайта тырысты. Тағы да сылтау іздеп, ол Артабаннан қызына үйленуді сұрады, бірақ ол бас тартты. Каракалланың ұсынысының шынайы болғаны жоқ па деген дау туды. Каракалланың Артабанмен байланысуы, оның енді Вологастан гөрі басты патша саналғанын көрсетті, ал Вологас 221/2 жылға дейін Селеукияны орталық еткен шағын княздықпен биледі. Артабан жақын арада Каракалламен қақтығысты, оның әскерін 217 жылы Нисибисте тоқтата алды. Келесі жылы екі империя арасында бейбітшілік орнатылды, Арсакидтер Месопотамияның көп бөлігін өздерінде қалдырды. Алайда Артабан әлі де інісі Вологаспен күресуге мәжбүр болды, ол монета соғуды және оған қарсы тұруды жалғастырды.
In c. 208, Vologases VI succeeded his father Vologases V as king of the Parthian Empire. His rule was unquestioned for a few years, till his brother Artabanus IV rebelled. The dynastic struggle between the two brothers most likely started about 213. Artabanus successfully conquered much of the empire, including Media and Susa. Vologases VI seems to have only managed to keep Seleucia, where he minted coins. The Roman emperor Caracalla sought to take advantage of the conflict between the two brothers. He tried to find a pretext to invade the Parthian Empire by requesting Vologases to send two refugees—a philosopher named Antiochus and a certain Tiridates, who was possibly either an Armenian prince or an uncle of Vologases. To the surprise of the Romans, Vologases had the two men sent to Caracalla in 215, thus denying him his pretext. Caracalla's choice of contacting Vologases instead of Artabanus shows that the Romans still saw him as the dominant king. Caracalla then chose to preoccupy himself with an invasion of Armenia. He appointed a freedman named Theocritus as the leader of the invasion, which eventually ended in a disaster. Caracalla then once again sought to start a war with the Parthians. In another attempt to gain a pretext, he requested Artabanus to marry his daughter, which he declined. It is disputed whether Caracalla's proposal was sincere or not. Caracalla's choice to contact Artabanus shows that the latter was now considered the dominant king over Vologases, who would rule a small principality centered around Seleucia until 221/2. Artabanus soon clashed with Caracalla, whose forces he managed to contain at Nisibis in 217. Peace was made between the two empires the following year, with the Arsacids keeping most of Mesopotamia. However, Artabanus still had to deal with his brother Vologases, who continued to mint coins and challenge him.
Сасанилермен соғыс
Сасанидтер отбасының атақтылығы өздерінің туған жері Парста тез өсіп, енді ханзада Ардашир I басшылығымен көршілес аймақтар мен Кирман сияқты алыс жерлерді жаулап ала бастады. Бастапқыда Ардашир I-нің іс-әрекеттері Артабанды алаңдатпады, бірақ кейіннен Арсакид патшасы оған қарсы тұруды шешті. Әл-Табаридің мәліметінше, Ардашир I мен Артабан Михр (сәуір) айының соңында Хормоздғанда кездесуге келісті. Дегенмен, Ардашир I жазықтағы тиімді жерді басып алу үшін мерзімінен бұрын келді. Ол өзін және әскерін қорғау үшін ор қазып, сондай-ақ сол жердегі бұлақты да иеленді. Ардашир I-нің әскері 10 000 атты әскерден тұрды, олардың бір бөлігі римдіктерге ұқсас иілгіш сақиналы броня киген. Артабан көптеген сарбаздарға басшылық етті, бірақ олардың ыңғайсыз ламинарлы бронясы оларды жайсыздыққа ұшыратты. Ардашир I-нің ұлы және мұрагері Шапур I, Сасанидтік тас мүсіндерінде бейнеленгендей, шайқасқа қатысты. Шайқас 224 жылдың 28 сәуірінде болды, Артабан жеңіліп қаза тапты, бұл Арсакид дәуірінің аяқталып, Сасанидтердің 427 жылдық билігінің басталуын білдірді.
The Sasanian family had meanwhile quickly risen to prominence in their native Pars, and had now under prince Ardashir I begun to conquer the neighboring regions and more far territories, such as Kirman. At first, Ardashir I's activities did not alarm Artabanus, until later, when the Arsacid king finally chose to confront him. According to al Tabari, whose work was probably based on Sasanian sources, Ardashir I and Artabanus agreed to meet in Hormozdgan at the end of the month of Mihr (April). Nonetheless, Ardashir I went to the place before due time to occupy an advantageous spot on the plain. There he dug out a ditch to defend himself and his forces. He also took over a spring at the place. Ardashir I's forces numbered 10,000 cavalry, with some of them wearing flexible chain armor akin to that of the Romans. Artabanus led a greater number of soldiers, who, however, were less disposed, due to wearing the inconvenient lamellar armor. Ardashir I's son and heir, Shapur I, as portrayed in the Sasanian rock reliefs, also took part in the battle. The battle was fought on 28 April 224, with Artabanus being defeated and killed, marking the end of the Arsacid era and the start of 427 years of Sasanian rule.
Салдары
Артабанның бас хатшысы Дад Виндад кейіннен Ардашир I тарапынан өлім жазасына кесілді. Содан кейін Ардашир I «Патшалардың патшасы» (шаханшах) атағын алды және Ираншахр (Эраншахр) деп аталатын аймақты жаулауды бастады. Жеңісін тойлау үшін ол өз отанындағы, Парс аймағындағы Ардашир-Хварра (қазіргі Фирузабад) сасани патшалық қаласында екі тас мүсін жасатуға бұйрық берді. Бірінші рельефте жеке шайқастың үш көрінісі бейнеленген: сол жағынан бастап, парфян сарбазын ұстап алған парсы аристократы; Шапур парфян министрі Дад Виндадты найзасымен тіске басқан; және Ардашир I Артабан IV-ті құлатқан. Екінші рельеф, шайқастың салдарынан бейнелеуге арналған болуы мүмкін, жеңіске жеткен Ардашир I-ге зороастриялық жоғарғы құдайы Ахура Маздадан от құлшынысының үстінен патшалық белгі табыс етілуін көрсетеді, ал Шапур және тағы екі ханзада артынан қарайды. 228 жылдан кейін Ардашир I-нің әскері Вологаз VI-ны Месопотамиядан қуды. Иранның жеті ұлы үйі деп белгілі парфяндық ақсүйек отбасылары Иранда билікті сақтап қалды, енді Сасанидтер олардың жаңа билеушілері болды. Сасанидтердің алғашқы әскері (spah) парфян әскерімен толық сәйкес келді. Шындығында, Сасанидтердің атты әскерінің көп бөлігі бір кезде Арсакидтерге қызмет еткен парфяндық ақсүйектерден құралды. Арсасид империясының естеліктері толығымен жойылған жоқ, 6 ғасырдың соңында парфяндық династия өкілдері Бахрам Чобин мен Вистам империяны қайта жандандыруға тырысты, бірақ бұл әрекеттері сәтсіз аяқталды.
The chief secretary of Artabanus, Dad windad, was afterwards executed by Ardashir I. Thenceforth, Ardashir I assumed the title of shahanshah ("King of Kings") and started the conquest of an area which would be called Iranshahr (Ērānshahr). He celebrated his victory by having two rock reliefs sculptured at the Sasanian royal city of Ardashir Khwarrah (present day Firuzabad) in his homeland, Pars. The first relief portrays three scenes of personal fighting; starting from the left, a Persian aristocrat seizing a Parthian soldier; Shapur impaling the Parthian minister Dad windad with his lance; and Ardashir I ousting Artabanus IV. The second relief, conceivably intended to portray the aftermath of the battle, displays the triumphant Ardashir I being given the badge of kingship over a fire shrine from the Zoroastrian supreme god Ahura Mazda, while Shapur and two other princes are watching from behind. Vologases VI was driven out of Mesopotamia by Ardashir I's forces soon after 228. The leading Parthian noble families (known as the Seven Great Houses of Iran) continued to hold power in Iran, now with the Sasanians as their new overlords. The early Sasanian army (spah) was identical to the Parthian one. Indeed, the majority of the Sasanian cavalry were composed of the very Parthian nobles that had once served the Arsacids. Memories of the Arsacid Empire never completely vanished, with efforts trying to restore the empire in the late 6th century made by the Parthian dynasts Bahram Chobin and Vistahm, which ultimately proved unsuccessful.