Кіріспе

Орталық Еуропадағы ірі шөгінді алабы – Паннония алабы немесе Карпат алабы Орталық Еуропаның оңтүстік-шығысында орналасқан ірі шөгінді алап. Бірінші дүниежүзілік соғыс және Трианон шартынан кейін, Паннония жазығы деген геоморфологиялық термин шамамен сол аймақ үшін жиі қолданыла бастады, бірақ мағынасы сәл өзгеше болды – ол тек жазықтарды, Плиоцен дәуірінде Паннония теңізінің құрғауынан қалған жазықты ғана қамтыды.

Терминология

Паннония жазығы термині Паннония алабының төмендіктерін, сондай-ақ Төменгі Австрия, Моравия және Силезия (Чехия және Польша) сияқты кейбір көршілес аймақтарды білдіреді. Жазыққа жақын орналасқан жерлер кейде "пери-Паннония" деп аталады. "Карпат алабы" термині венгр әдебиетінде қолданылады, ал батыс славян тілдері (чех, поляк және словак), серб-хорват, неміс және румын тілдері "Паннония алабы" терминін қолданады (венгр тілінде алап Kárpát medence, чех тілінде Panonská pánev, поляк тілінде Panoński Basen, словак тілінде Panónska panva, словен және серб-хорват тілінде Panonski bazen/Панонски базен, неміс тілінде Pannonisches Becken, ал румын тілінде Câmpia Panonică немесе Bazinul Panonic). Шығыс славян тілдері, атап айтқанда украин тілі, Тиса-Дунай ойпаты немесе Орта Дунай ойпаты (Тисо Дунайська низовина, Середньодунайська низовина) терминдерін пайдаланады.

Ағылшын тілінде "Паннония алабы" және "Карпат алабы" терминдері мағынасы бірдей қолданылады. "Паннония" атауы Рим империясының Паннония провинциясынан алынған. Тарихи провинция географиялық жазықпен немесе алаппен толыққандай сәйкес келмеген, тек қазіргі Венгрияның батыс бөлігі (Трансдунай) ғана ежелгі Паннонияның құрамына кірген, ал Ұлы Венгрия жазығы кірмеген.

Қазіргі мемлекеттік шекаралар бойынша, Паннония алабының орталығы Венгрияда орналасқан, ол толығымен алаптың ішінде жатыр. Сонымен қатар, алаптың бір бөлігі Оңтүстік Словакия, оңтүстік-шығыс Польша, батыс-оңтүстік Украина, батыс Румыния, солтүстік Сербия, солтүстік-шығыс Хорватия, солтүстік-шығыс Словения және шығыс Австрия аумақтарын да қамтиды.

Римдік Паннония провинциясы

Төменгі Паннония бассейнің батыс жартысының көп бөлігін, Дунайға дейін қамтыды. Жоғарғы Паннония бассейнің батыс шетін, сондай-ақ Шығыс Альптың бір бөлігін Вирунумға дейін қамтыды. Бассейннің оңтүстік шеті Далмация мен Моэзияда орналасқан. Бассейннің шығыс жартысы римдіктер тарапынан жаулап алынбады және Язигтер мекендеген Сарматияның бөлігі саналды. Сол сияқты, Дунайдан солтүстікке қарай орналасқан жерлер (қазіргі Словакияның батысы) империя құрамына кірмеді; олар Германияның бөлігі саналды, онда Квадилер өмір сүрді. Паннониялық алап пен Карпат алабы: Қазіргі Венгрия аумағында ежелгі Римнің Паннония провинциясы тек Трансдунай аймақтарында орналасқан, бірақ Ұлы Венгрия жазығы Паннония провинциясының бөлігі болған жоқ. Бұл қазіргі Венгрияның 29% -дан азын құрайды, сондықтан венгр географтары «Паннония алабы» және әсіресе «Паннония жазығы» терминдерін қолданбайды, себебі олар тарихи емес, сонымен қатар топографиялық тұрғыдан да дұрыс емес деп саналады. «Паннония» термині тарихи тұрғыдан алаптың 80% аумағына қолданылмағандықтан, венгр географтары мен тарихшылары «Карпат бассейні» дегенідей, дәлірек термин қолданады. Паннониялық «жазық» терминологиясының тағы бір логикалық мәселесі топографияда жатыр: Кіші Венгрия жазығын қоспағанда (бұл ежелгі Паннониялық Трансдунай аумағының шамамен 15% ғана), ландшафтқа төбелер мен таулар басымдық етеді, сондықтан осы аумақта нағыз жазықтар өте сирек кездеседі. Ежелгі Римнің Паннония провинциясының ең үлкен жазығы Хорватиядағы Славонияда және қазіргі Сербиядағы Воеводинада орналасқан.

Этимология

Юлиус Покорный Паннония атауын иллирий тілінен шығарды, оның түбі Proto Индоевропалық *pen, "батпақ, су, ылғал" (мысалы, ағылшын тіліндегі fen, "батпақ"; хинди тіліндегі pani, "су"). "Карпаттар" атауы ежелгі дак тайпаларымен тығыз байланысты, олар "Карп" немесе "Карпи" деп аталатын және Қара теңіздің шығысы мен солтүстік-шығысында, қазіргі Румыния мен Молдавиядағы Трансильвания жазығына дейін кең аумақта өмір сүрген. "Карпаттар" атауы түптеп келгенде Proto Индоевропалық *sker/*ker түбірінен шыққан болуы мүмкін, ол "тау, жартас немесе тік беткей" дегенді білдіреді (мысалы, германдық түбір *skerp, көне норвег тіліндегі harfr "қырлы тас", гот тіліндегі skarpo, орта төменгі неміс тіліндегі scharf "құмыра сынығы", қазіргі жоғары неміс тіліндегі Scherbe "сынық", көне ағылшын тіліндегі scearp және ағылшын тіліндегі sharp, литва тіліндегі kar~pas "кесу, тіліп алу, ойып алу", латыш тіліндегі cìrpt "қию, қырқу"). Ескі поляк тіліндегі "карпа" сөзі "қиыршықтар, су астындағы кедергілер/тастар, тік тамырлар немесе діңгектер" деген мағынаны білдірген. Көбінесе "скарпа" сөзі өткір жар немесе тік жер бедерін білдіреді. Атаудың шығу тегі басқаша болуы мүмкін, ол Индоевропалық * "бұрылу" түбірінен шыққан, бұл көне ағылшын тіліндегі hweorfan "бұрылу, өзгеру" (ағылшын тіліндегі warp) және грек тіліндегі καρπός "білек" сөздерімен байланысты, бұл тау жотасының L пішінде бұрылуын немесе иілуін көрсетеді.

География

Жазық пен алап Паннонияның аралас ормандық аймағымен айтарлықтай үлестірілген. Жазық немесе алап Трансдунай тауларымен диагональ бойынша екіге бөлінеді, бұл Үлкен Мажар жазығын (Шығыс Словакияның жазықтарын қоса) Кіші Мажар жазығынан ажыратады. Бұл Еуропалық ландшафттағы географиялық тұрғыдан ерекше бөлік болып табылады, солтүстік және шығыста Карпат таулары, оңтүстік және оңтүстік-батыста Динар Альпі, ал батыста Альп тауларымен қоршалған. Жазық сонымен қатар Паннония даласымен байланысты. Дунай және Тиса өзендері алапты шамамен екіге бөледі. Ол шамамен солтүстік-батыста Вена, солтүстік-шығыста Кошице, оңтүстік-батыста Загреб, оңтүстікте Нови-Сад және шығыста Сату-Маре аралығында жатыр. Дунай өзені Альп таулары мен Богемия орманды бөлетін аңғар арқылы алапқа солтүстік-батыстан кіреді. Ол алаптың ортасымен ағып, оңтүстік-шығыс бөлігінде, Оңтүстік Карпат таулары Динар Альпі мен Балқан тауларына ауысатын жерде шығып кетеді. Тиса өзені алапқа солтүстік-шығыстан Шығыс Карпат тауларынан төмен ағып, оңтүстік-батысқа және оңтүстікке қарай жалғасады, содан кейін алаптың оңтүстік бөлігінде Дунайға қосылады. Аймақтың тағы бір маңызды өзені – Сава, ол Динар Альпінің шығыс етегімен Дунаймен бірге Балқан түбегінің шартты солтүстік шекарасын құрайды. Ол сондай-ақ Паннония алабының оңтүстік бөлігінде Дунайға құяды. Басқа өзендер: Драва, Муреш, Үлкен Морава, Дрина және тағы да басқалары. Паннонияның батыс бөлігінде Балатон көлі орналасқан.

Климат және табиғи ресурстар

Жаңбыр көп жаумаса да, жазық маңызды егістік аймағы болып табылады. Кейде осы бай сазды-күңгірт топырақты алқаптар бүкіл Еуропаны асырауға жетеді дейді. Дегенмен, топырақ эрозиясына себеп болатын күрт жауын-шашынның жиілеуі байқалады. Ауыр топырақ эрозиясына ұшыраған аймақтарды білу, оны азайтуға бағытталған тиімді шараларды енгізуге көмектеседі. Алғашқы қоныс тебушілер үшін жазықта металл және тас көздері шектеулі болған. Археологтар обсидиан, херт, мыс немесе алтыннан жасалған заттар тапқанда, ежелгі сауда жолдары мен байланыстарын зерттеуге зор мүмкіндік алады.

Тарихқа дейінгі дәуір

Паннониялық алаптың геологиялық пайда болуы Паннония теңізімен байланысты, бұл теңіз плиоцен эпохасында ең кең аумақты қамтыған, сол кезде үш-төрт километрлік шөгінділер жиналған.

Ежелгі дәуір

Бұл жазық Мед есімді Паннонның құрметіне аталған. Тарихы барысында жазықтың әртүрлі халықтар мекендеген. Б.з.б. бірінші ғасырда жазықтың шығыс бөлігі Дакия мемлекетіне қарасты, ал б.з. бірінші ғасырында батыс бөліктері Рим империясына қосылды. Осы аймақта Панония атты рим провинциясы құрылды, ал Сирмиум қаласы, қазіргі Сербияның Сремска-Митровицасы, III ғасырда Рим империясының төрт астанасының біріне айналды.

Орта ғасырлар

Көші-қон дәуірі мен ерте орта ғасырларда аймақ бірнеше мемлекеттерге қарасты: Гун империясы, Гепидтер патшалығы, Остготтар патшалығы, Ломбардтар патшалығы, Авар қағанаты, Батыс славян мемлекеті Само, Болгар империясы, Франк империясы, Ұлы Моравия, Төменгі Паннония княздығы және Сырмия патшалығы. 895 жылы мадьярлар құрған Мажар княздығы жазықтықта орналасып, оның дерлік барлығын қамтыды (бұрынғы Авар қағанаты сияқты). 1000 жылы Венгрияның Стефан I-нің таж киюімен Венгрияның католиктік Корольдігі құрылды. 11 ғасырға қарай Венгрия Корольдігі бүкіл Паннония алабын қамтыды, бірақ 14-17 ғасырлардағы Осман соғыстары кезінде Еуропаның осы бөлігінің тағдыры өзгеріп, Паннония алабы көптеген саяси бірліктер арасында бөлінді. 1526 жылы Мохач шайқасынан кейін Корольдіктің орталық және шығыс аймақтары мен оларға жатқан жазық Осман империясына қосылды, ал солтүстік-батыстағы қалған бөлігі Габсбург монархиясының құрамына кіріп, Корольдік Венгрия деп аталды. Османдық басқару кезінде жазық Будим, Эгри, Сигетвар және Темешвар иеліктеріне бөлінді.

Қазіргі тарих

Паннония жазығы екі империя арасындағы қақтығыстардың жиі орын алған аймағы болды. 17 ғасырдың соңында Габсбургтар Осман империясына қарсы шешуші шайқастарда жеңіске жетті, және жазықтың көп бөлігі біртіндеп Габсбургтардың билігіне көшті. Габсбургтардың билігі тұсында аймақ ақырында Венгрия Корольдігі, Темешвар Банаты, Әскери Шекара, Хорватия Корольдігі, Славония Корольдігі және Сербия воеводствосы мен Темеш Банаты ретінде қайта ұйымдастырылды. Габсбург монархиясы кейіннен Австрия империясына (1804 жылы) айналды, ал одан кейін Австрия-Мажарстанға (1867 жылы) трансформацияланды. Жазықтың көп бөлігі Австрия-Мажарстанның венгр бөлігінде орналасқан, себебі жазықтағы Габсбургтардың барлық басқа иеліктері 1882 жылға дейін Венгрия Корольдігіне қосылды. Киелі Стефан тажының жерлерінің бірі болған Хорватияның автономиялы Корольдігі Славония, жазықтың оңтүстік-батыс бөлігін құрады. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Австрия-Мажарстанның тарауымен аймақ Венгрия, Румыния, Чехословакия, Австрия және Сербтер, Хорваттар мен Словендер Корольдігі (1929 жылы Югославия деп аталды) арасында бөлінді. 1918 және 1919 жылдары белгіленген шекаралар көбінесе Австрия, Чехия, Венгрия, Польша, Словакия, Сербия, Украина, Хорватия және Румынияның қазіргі мемлекеттерінің шекаралары ретінде сақталған.