Кіріспе
"Саяси ғылым" термині жеке ғылым саласы ретінде салыстырмалы түрде кеш пайда болғанмен, саяси билікті талдау және оның тарихқа тигізген әсері ғасырлар бойы жүзеге асып келген. Дегенмен, "саяси ғылым" термині саяси философиядан әрдайым ажыратылмаған, ал қазіргі заманғы пәннің алдын бағалаған моральдық философия, саяси экономика, саяси теология, тарих және идеал мемлекеттің қасиеттері мен қызметтерін анықтаумен, сондай-ақ не болуы керек екенін нормативтік тұрғыдан анықтаумен айналысқан басқа да салалары бар.
While the term "political science" as a separate field is a rather late arrival in terms of social sciences, analyzing political power and the impact that it had on history has been occurring for centuries. However, the term "political science" was not always distinguished from political philosophy, and the modern discipline has a clear set of antecedents including moral philosophy, political economy, political theology, history, and other fields concerned with normative determinations of what ought to be and with deducing the characteristics and functions of the ideal state.
Ежелгі
Батыс саясатының бастауы Сократтық саяси философтарға, мысалы Аристотельге ("Саяси ғылымның әкесі") (б.з.д. 384–322 ж.) барып жетеді. Аристотель саяси ғылымның анықтамасын берген алғашқылардың бірі болды. Ол оны қуатты ғылым саласы деп санады және оның әскери ғылым сияқты басқа салаларға артықшылық билігі бар деп есептеді. Платон мен Аристотель сияқты саяси философтар саяси ойды саяси ғылымның ғылыми жағына көбірек мән беретіндей етіп талдауға кірісті, бұл олардан бұрынғы грек философтарының көзқарасынан өзгеше болды. Платоннан бұрын саясат туралы негізгі пікірлер сол кездегі ақындар, тарихшылар мен белгілі драматургтерден келді. Рим империясының гүлденген кезеңінде, өз көзқарастарымен тарихты жазып отырғандар болды, сонымен қатар сол кездегі саясатты жүзеге асырып, тарихқа әсер ететіндер де болды. Басты тарихшылардың қатарында Полибий, Ливий және Плутарх есімдері бар. Бұл адамдар тек Рим империясының өркендеуін ғана емес, басқа да елдердің өркендеуі мен құлдырауын да сипаттады. Саяси саясатты өздері қалағандай жүзеге асырғандардың арасында Юлий Цезарь мен Цицерон сияқты көшбасшылар болды. Ол өзінің билігін сақтау үшін халқын қатаң бақылауда ұстаған диктатор болғанымен, халыққа пайдасы тиетін реформалар жасады. Сол кезде саяси ғылым – басқару органдарының әсерін, билеушілердің заңдарды қалай қолдануды таңдайтынын және нақты елдердің тарихын түсіну процесі болды. Рим қаласының негізі қаланғанынан бастап б.з.д. 753 жылдан Батыс Рим империясының құлауына немесе орта ғасырдың басталуына дейін шамамен мың жыл өтті. Осы аралықта грек мәдениетінің римдік кеңістікке айқын аудармасы орын алды. Соңында римдіктер грек құдайларын және грек философиясын қабылдады. Грек философиясының бір саласы – стоицизм рим заңдары ретінде енгізілді. Стоиктер мемлекеттің тұрақты болуын қамтамасыз ету үшін мемлекетте дұрыс иерархиялық рөлдер мен міндеттерді сақтауға мүкіндік берді. Римдік стоиктердің ең танымал өкілдері – философ Сенека мен император Марк Аврелий. Сенека, бай римдік патриций, кейбір заманауи комментаторлар мен тарихшылардың пікірінше, өзінің қағидаларын толыққанды сақтамағаны үшін сынға ұшырайды. Марк Аврелийдің "Өйлер жинағы" еңбегі, керісінше, философиялық ұмтылыстары мен Рим империясын сыртқы жаулардан қорғау міндеті арасында қалған императордың философиялық ойлары ретінде қарастырылуы мүмкін. Полибийдің айтуынша, римдік институттар империяның негізі болды, ал Голдман заңы – оның мәні. Үндістанда Чанакьяның б.з.д. 3 ғасырда жазылған "Артхашастра" еңбегі Үндістандағы ең алғашқы саяси ғылымдардың бірі ретінде танылады. "Артхашастра" – халықаралық қатынастар, соғыс стратегиясы және басқа да тақырыптармен қатар фискалдық саясатты талқылайтын саяси ой туралы трактат. Ежелгі Үндістан саясатының алдын бағалау индуизмнің төрт Ведасының үшеуіне, сондай-ақ Махабхарата мен Пали канонына жетеледі. Ведаларға Ригведа, Самхиталар және Браманалар кіреді. Чанакьяның заманынан кейін шамамен екі жүз жыл өткен соң "Манусмрити" жарық көрді, ол сол кездегі Үндістан үшін тағы бір маңызды саяси трактат болды. Аталған төрт саяси философия Сима Тан анықтағандай, қытай философиясындағы алты классикалық ойлау мектебінің бір бөлігі болып табылады. Императорлық кезеңде конфуциандық философия өзгерістерге бейімделіп, (легализмнің күшті ықпалымен) қытайлық саяси философияға үстемдік етті. Ортағасырлық Парсыдағы саяси талдаудың дәлелін Омар Хайямның "Рубаилары" және Фердоусидің "Шахнамесі" сияқты еңбектерінен көруге болады.
Қайта өрлеу дәуірі
Италиялық Ренессанс дәуірінде Никколо Макиавелли қазіргі саяси ғылымның саяси институттар мен саяси актерлерді тікелей эмпирикалық бақылауға баса назар аударуын қалыптастырды. "Билеуші" атты трактатында Макиавелли реалистік көзқарас ұстанады, егер олар билеушінің мемлекетін иеленуге және сақтауға көмектесе, тіпті жамандыққа да жол беруге болатынын айтады. Сондықтан Макиавелли саясаттағы идеалистік үлгілерді қолдануға қарсы шығады және саяси ғылымның "саяси модель" деп аталатын негізін салушы деп есептеледі. Макиавелли өзінің көпке танылмаған "Ливий тарихы" еңбегінде өзгеше үнмен сөйлейді. Бұл еңбегінде ол республикалық құрылыстың артықшылықтары мен жақсы азаматтың қандай болу керектігін жазады. Дегенмен, "Билеушідегі" кейбір ұқсас тақырыптарды "Ливий тарихынан" да табуға болады. Кейіннен, Ағарту дәуірінде ғылыми парадигманың кеңеюі саясатты зерттеуді нормативтік шешімдерден ары жылжытты.
Түсіндіру
Француз философтары Вольтер, Руссо, Дидро сияқтылардың еңбектері саяси талдау, әлеуметтік ғылымдар, әлеуметтік және саяси сын үшін үлгі болып табылады. Олардың ықпалы француз революциясына әкеліп соқты және осының нәтижесінде әлемдегі қазіргі демократияның дамуына зор үлес қосты. Макиавелли сияқты, Томас Гоббс, әлеуметтік келісімшарт теориясымен танымал болған, монархия сияқты күшті орталық билік жеке адамның туа біткен өзімшілдігін бақылау үшін қажет деп санады, бірақ олардың екеуі де патшалардың құдайлық құқығына сенбеді. Ал Джон Локк, "Үкімет туралы екі трактат" еңбегін жазған және ол да патшалардың құдайдан берген құқығына сенбеген, Аквиналықтардың жағында тұрып, Аристотельдің "адам – әлеуметтік жануар ретінде әлеуметтік келісімде бақытты болуға ұмтылады" деген қағидасын қабылдап, Макиавелли мен Гоббске қарсы шықты. Аквиналықтардың түпкі күнәдан жанды құтқару туралы басым көзқарасынан өзгеше, Локк адам осы дүниеге негізінен таза парақ (tabula rasa) сияқты ақыл-ойымен келеді деп есептеді. Локк пікірінше, Гоббс ұсынған абсолютті билеушінің қажеті жоқ, себебі табиғи заң ақылға және теңдікке негізделген, сонымен қатар адам үшін бейбітшілік пен өмір сүруді қамтамасыз етеді. Ағарту дәуірінде ақылға ұмтылудың нәтижесінде пайда болған жаңа батыс философиялық негіздер шіркеу мен мемлекеттің бөлінуіне қатысты саясаттың жолын ашты. Материалдық ғылымдарда басым болған қағидаларға ұқсас қағидалар бүкіл қоғамға қолданыла бастады, осылайша әлеуметтік ғылымдар пайда болды. Саясатты зертханада, яғни әлеуметтік ортада зерттеуге болады. 1787 жылы Александр Гамильтон: "Саясат ғылымы, көптеген басқа ғылымдар сияқты, үлкен жетістіктерге жетті" деп жазды. ("Федералистік қағаздар" №9 және 51). Маркиз д'Аргенсон мен аббат де Сент-Пьер де саясатты ғылым ретінде сипаттады; д'Аргенсон – философ, ал де Сент-Пьер – ағартушылықтың жақтасы және реформаторы. Америка саясатында ағартушылыққа қатысқан тағы бір маңызды тұлғалар – Бенджамин Франклин мен Томас Джефферсон.
19 ғасыр
Дарвиннің эволюция және табиғи іріктеу үлгілері 19 ғасырдың соңында зор ықпал етті. Бірінші дүниежүзілік соғыс бұл сенімді құлатты. "Тарих – өткен саясат, ал саясат – қазіргі тарих" деген ұран 1882-1900 жылдардағы американдық саясаттанушылардың бірінші буынының ұраны болды. Бұл ұранды Оксфорд профессоры Эдвард Август Фримен ойлап тапқан, және ол Джонс Хопкинс университетінің семинар бөлмесінің қабырғасына жазылған, осы университетте Америка және саяси ғалымдарының алғашқы ірі көлемдегі даярлауы басталды. Бұл саланың негізін қалаушы профессорлар Вестел Вудбери Уиллоуби, Джонс Хопкинс университетінің Герберт Бакстер Адамс, Колумбия университетінің Джон Берджесс және Уильям Даннинг, Принстон университетінің Вудроу Уилсон және Гарвард университетінің Альберт Бушнелл Харт болды. Олардың аспирантуралық семинарларында тарихқа көп мән берілді, бұл көбінесе олардың неміс университеттеріндегі семинарларда алған тәжірибесін көрсетеді. Дегенмен, келесі буын ғалымдары тарихтан және әдейі ұстанымдардан бірте-бірте бас тартты. Екінші буын физикалық ғылымдар үлгісінде болуды қалады. АҚШ-тағы прогрессивтік дәуірде (1890-1920 жылдар) саясаттану тек беделді университеттік оқу жоспарына ғана емес, сонымен қатар басқару мәселелеріне сараптама қолданудың бір жолы ретінде қабылданатын қолданбалы ғылымға айналды. Саяси ғылымның ең көрнекті өкілдері Вудро Вильсон, Чарльз А. Бард және Чарльз Э. Мерриам болды. Көптеген қалалар мен штаттар соңғы нәтижелерді қолдану үшін зерттеу бюроларын құрды.
Америка Құрама Штаттары
1903 жылы құрылған Америка саяси ғылымдары қауымдастығы саяси ғалымдардың ең ірі кәсіби ұйымы болып табылады.
Әдептілік
Бихевиоризм – 1930 жылдары АҚШ-та пайда болған эмпирикалық тәсіл. Ол саяси мінез-құлықты түсіндіру және болжау үшін объективті, сандық әдіс-тәсілдерді қолдануға баса мән береді. Гай былай дейді: "Бихевиоризм саяси мінез-құлықтың барлық анықталатын көріністерін жүйелі түрде түсінуге ерекше назар аударды. Бірақ бұл сонымен қатар зерттеулерді стандарттау үшін қатаң ғылыми және статистикалық әдістерді қолдануды, сондай-ақ саясат әлемін құндылықтардан тыс қарауға тырысуды білдірді. Петро 6-бетте былай делінген: "Бихевиористер саясатты табиғи ғылымдар зерттелетіндей зерттеуге тиіс деп ойлады". Ол мінез-құлық ғылымдарының дамуымен байланысты, бұл ғылымдар табиғи ғылымдар үлгісінде құрылған. Гай атап өткендей, "бихевиоризм термині барлық әлеуметтік ғылымдарда бір уақытта болған үлкен ғылыми қозғалыстың бір бөлігі ретінде танылды, қазір ол мінез-құлық ғылымдары деп аталады". Бұл, бихевиоризм мінез-құлықты жақпарушылықсыз, бейтарап көзқараспен түсіндіруге ұмтылады дегенді білдіреді. Бихевиоризм заң шығарушы органдар, атқарушы органдар, сот органдары және түрлі әлеуметтік орталардағы топтар сияқты институттардың ерекшеліктерінен гөрі, жеке тұлғалардың мінез-құлықтарын, іс-қимылдарын және әрекеттерін зерттеуге және осы мінез-құлықтың саяси жағдайлармен қалай байланысты екенін түсіндіруге бағытталған.
Жүйелер
Гуннелл 1950 жылдардан бері жүйе ұғымы американдық саясаттанушылар қолданған ең маңызды теориялық ұғым болды деп санайды. Бұл идея социологияда және басқа әлеуметтік ғылымдарда туды, бірақ Дэвид Истон оны саясатты мінез-құлық тұрғысынан зерттеуге қалай тиімді қолдануға болатынын анықтады.
Канада
Канадалық университеттер 1950 жылға дейін саяси ғылымға аса мән бермейтін, Ұлыбританияда білім алған ғалымдармен басқарылды. Канадалықтар саяси экономиканы зерттеуге көбірек бейімділік танытты. 1950 жылдан кейін жас ғалымдардың арасында американдық PhD дәрежесін алғандар көбейді, ал Канадалық университеттерде мінез-құлықты зерттеу және сандық әдістерді қолдану кеңінен тарады.
Еуропа
Саяси ғылымдар еуропалық университеттерде американдық университеттерге қарағанда шағын көлемде дамыған. Дәстүрлі түрде саяси зерттеулерді заң профессорлары немесе философия профессорлары жүргізіп келді. Америкалық мінез-құлыққа бағытталған зерттеулердің ықпалы Еуропалық саяси зерттеулер консорциумын (ЕКЖЗ) біріктіруші күшке айналдырды. Ол бірнеше ғылыми журналдарды, оның ішінде «Еуропалық саяси ғылым» (ЕПС) (2001 жылдан бері), «Еуропалық саяси зерттеулер журналы» (ЕЖЗР) және «Еуропалық саяси ғылымдар шолуы» (ЕПСР) жариялауға қолдау көрсетеді.
Кеңес Одағы
Кеңес Одағында саяси зерттеулер мемлекет және құқық теориясы, аймақтық тану, халықаралық қатынастар, еңбек қозғалысын зерттеу, "буржуазиялық теорияларды сынау" сияқты басқа ғылымдардың ішінде жасырын жүргізілді. Кеңес ғалымдары 1955 жылдан бері Халықаралық саясаттану қауымдастығында (IPSA) қатысты (1960 жылдан бастап – Саяси және мемлекеттік зерттеулердің кеңестік қауымдастығы). 1979 жылы Мәскеуде IPSA-ның 11-ші дүниежүзілік конгресі өтті. Кеңес Одағының соңғы жылдарына дейін саяси ғылым Кеңес Одағы Коммунистік партиясының қатаң бақылауында болды және оған күмәнмен қарасты. Коммунизмге қарсылар саясаттанушыларды "жалған" ғалымдар деп айыптап, ескі режимге қызмет еткендер деп қарады. Кеңес Одағы құлағаннан кейін саяси ғылыммен айналысқан екі ірі институт – Қазіргі заманғы әлеуметтік теориялар институты мен Халықаралық қатынастар институты таратылды, ал көптеген қызметкерлері жұмыссыз қалды. Бұл институттар коммунизмге қарсы көзқарастар мен идеологиялық шабуылдардың алғашқы толқынының құрбаны болды. Бүгінде Ресей саяси ғылымдар қауымдастығы Ресейдің барлық аймақтарынан келген кәсіби саясаттанушыларды біріктіреді.