Кіріспе

Париж, Франциядағы театр

Театр де Шамп-Элизе (teɑtʁ de ʃɑ̃z‿elize) Париждегі Монтень даңғылы, 15-ші үйde орналасқан ойын-сауық орны. Ол Шамп-Элизе даңғылына жақын орналасқан, одан атын алған. Оның атақты бас залы 1905 адамға дейін, ал одан жоғарыдағы кішірек Comédie және Studio des Champs Élysées залдары тиісінше 601 және 230 адамға арналған. Импресарио Габриэль Аструктың тапсырысымен театр 1911 жылдан 1913 жылға дейін Огюст Перре мен Густав Перре ағайындылардың жобалары бойынша, Генри ван де Вельде жасаған схема негізінде салынды және қаладағы арт-деко архитектурасының алғашқы үлгісі болды. Ашылуынан екі ай өткен соң, театр «Балет Рус» балетінің «Жазғы той» атты әлемдік премьерасын қабылдады, бұл классикалық музыка тарихындағы ең әйгілі жанжалдардың біріне әкелді. Қазіргі уақытта театр жылына үш опера қойылымын көрсетеді, көбінесе сахнасы мен оркестр шұңқырының шағын өлшемдеріне сәйкес келетін барокко немесе камералық туындылар қойылады. Бұдан басқа, мұнда маңызды концерттік маусымдар өтеді. Театр Франция Ұлттық оркестрінің (Orchestre National de France) және Ламурё оркестрінің (Orchestre Lamoureux) үйі болып табылады, сонымен қатар Вена филармониялық оркестрінің Франциядағы базасы ретінде қызмет етеді.

Сәулет

Театр темір бетоннан салынған, тікбұрышты пішіндерге, түзу сызықтарға және сыртынан мәрмәр мен штукатурлық тақталарға бекітілген әшекейлеуге ие. Бұл модерн стилінен түбегейлі өзгешелік болды және сол кезде таңғаларлықтай қарапайым көрінді. Ғимараттың бетоннан салынғандығы тек стильдік шешім емес еді. Жер астының жағдайы мен Сене өзеніне жақын орналасуы бетонды қажет етті. Генри ван де Велде бастапқы сәулетші болды, бірақ мердігерлер – Перрет ағайындылары темір бетонды құрылысты одан жақсы түсінетіні анық болған соң, ол қызметтен кетті. Дегенмен, Перреттердің сәулетшілер дипломы болмағандықтан, олардың жоспарларын басқа дизайнер, Роджер Бувард қол қойды. Ғимаратта Антуан Бурделлдің сыртқы бедері, Морис Денистің күмбезі, Эдуард Вуйярд пен Жаклин Марвалдың суреттері және Кэр Ксавье Руссельдің сахналық қоршауы бар. Ғимаратта екі кіші сахна орналасқан: 3-ші қабатта Comédie des Champs Élysées театры, ал 5-ші қабатта Studio des Champs Élysées. Бұл ғимарат қазіргі заманғы сәулет өнерінің маңызды ескерткіші саналады және 1957 жылдан бері Францияның тарихи ескерткіші болып табылады.

Ерте тарих

Габриэль Аструк театрдың алғашқы директоры болды және заманауи музыка, би және операны, соның ішінде Клод Дебюсси мен Игорь Стравинскийдің туындыларын бағдарламалады. Аструк көп ұзамай қаржылық қиындыққа тап болғанымен, алғашқы маусым «көркемдік жарылыс» болды. Театр 1913 жылғы 2 сәуірде Францияның ең танымал бес композиторының өз шығармаларын орындаған гала-концертімен ашылды: Клод Дебюсси (Prélude à l'après midi d'un faune), Пол Дукас (L'apprenti sorcier), Габриэль Форе (La naissance de Vénus), Винсент д'Инди (Le camp from Wallenstein) және Камиль Сен-Санс (Фейтон және оның хорлық шығармасынан үзінділер La lyre et la harpe). Келесі күні Феликс Вайнгартнер дирижерлік еткен Гектор Берлиоздың «Бенвенуто Челлини» операсы қойылды, оған Анна Павлованың «керемет би көрсетілімі» кірді. Кейін Вайнгартнер дирижерлік еткен Бетховенге арналған концерттер сериясы өтті, онда пианиношылар Альфред Корто мен Луи Димер, сопрано Лили Леманн өнер көрсетті. Виллем Менгельберг жетекшілік еткен Амстердам Корольдік Концертгебу оркестрі екі концерт берді: Бетховеннің Тоғызыншы симфониясы және Фауредің «Пенелопа» операсының Париж премьерасы (10 мамыр). Мари Рамберт галереяда біреудің: «Un docteur, un dentiste, deux docteurs» деп айқайлағанын естіді. Екінші қойылым (4 маусым) оқиғасыз болды, ал Морис Равельдің сөзіне сүйенсек, музыкалық шығарманың барлығын естіуге болады. 1919 жылы Павлованың балет труппасы би қойылымдарының қысқа маусымын ұсынды. 1923 жылы Луи Жуве кішігірім Comédie des Champs Élysées театрының директоры болып тағайындалды (оның орны негізгі театрдың фойесінің үстіндегі жоғары қабатта орналасқан). Комеди сахнасы Жюль Романның ұзақ жылдар бойы қойылған медициналық сатирасы, «Доктор Кнок» (1923) пьесасына айналды, онда Жуве басты рөлді ойнады. Жуве сонымен қатар Шарль Вильдрактың «Мадам Белиард» (1925), Бернард Циммердің «Бава африкалық» (1926), Жан Сарменттің «Леопольд жақсы көретін» (1927) және Марсель Ашардың «Жан Ай» (1929) пьесаларын сахналады. 1924 жылғы 4 желтоқсанда Балетт Суэдуэз Франсис Пикабияның «Relâche» қойылымын көрсетті, ол өзі «сәттік балет» деп сипаттаған. Музыка авторы Эрик Сати, дирижері – Роджер Дезормиер. Балетте Рене Клердің (театрдың төбесінде түсірілген) фильмімен қоса интерлюдия болды, оған Сатидің «жаңа және таңғажайып кино музыкасы» сүйемелдеді. Ясмина Резаның «Өнер» пьесасы 1994 жылы Comédie сахнасында көрсетіліп, екі Мольер сыйлығын жеңіп алды. Бағалар негізгі сахна үшін қымбат болуы мүмкін, тіпті бір шара үшін де көріну мүмкіндігіне байланысты 15 евродан (шектелген көрініс) 180 евроға дейін (ең жақсы орындықтар) ауыспайды (2022 жылғы сәуір). Театрдың сырты мен ішкі көрінісі 1973 жылғы француз тыңшылар фильмінде пайда болды. Ол 2009 жылғы Ян Куненнің «Коко Шанель және Игорь Стравинский» фильмінде де пайда болды, онда Мадс Миккелсен мен Анна Мугалистің басты рөлдерді ойнады. Фильм сыртқы түсірілімнің қысқа эпизодымен басталып, содан кейін «Көктемнің құрбаны» қойылымының түпкілікті сахналық безендірілісі мен көрермендердің реакциясы көрсетіледі. Театр 2006 жылғы Сесиль де Франс қатысқан және Даниэль Томпсон режиссерлік еткен «Оркестрлік орындықтар» (Fauteuils d'orchestre) романтикалық комедиясының негізгі ортасы болды.