Кіріспе
Құрып кеткен сүтқоректілер тұқымы
Фрутафоссор – Солтүстік Америкада Жура дәуірінің соңында (шамамен 150 миллион жыл бұрын) өмір сүрген, термиттермен қоректенетін сүтқоректі жануар. Ол 2005 жылдың 31 наурызында Фруитада (Колорадо штаты) табылған. Фрутафоссор туысының атауы оның табылған жері – Колорадо штатының Фруита қаласынан алынған. "Фоссор" жұрнағы алдыңғы аяқ-қолдардың қазуға бейімделгендігін көрсетеді. Windscheffeli деген түрлік атауы оны Айова штатының Де-Мойн қаласынан Чарльз Э. Сафриспен бірге тапқан Уолли Виндшеффельдің құрметіне берілген. Ол сыртқы түрімен аңдардың армадильосына (немесе қарақұмық жегішке) ұқсаған және қазіргі осы жануарлар сияқты колониялық жәндіктермен қоректенген болуы мүмкін. Фрутафоссордың басқа сүйектері оның армадильо, қарақұйрық жегіштер немесе кез келген қазіргі сүтқоректілер тобымен туыс еместігін анық көрсетеді. Бұл құмырсқалар мен термиттермен қоректенуге байланысты маманданулар сүтқоректілерде – Фрутафоссор, қарақұмық, тумат, ақжалғас, африкалық қарғақұмырсқа, панголин және ехидналарда көп рет тәуелсіз түрде пайда болғанын көрсетеді.
Сипаттама
2009 жылы Дж.Р. Фостер жүргізген зерттеуде қазіргі кездегі қапталды сүтқоректілердің тіс сүйегінің ұзындығы мен дене массасы арақатынасын өлшем ретінде пайдаланып, Моррисон формациясының соңғы юра кезеңіндегі сүтқоректілердің дене массасы бағаланды. Фостер Фрутафоссордың осы формациядағы ең жеңіл салмақты жануар екенін, оның салмағы 6 граммды құрайтынын, ал орташа Морисон сүтқоректілерінің салмағы 48,5 грамм екенін анықтады.
Сипаттамасы мен экологиясы
Фрутафоссордың тістері қазіргі заманғы армадило мен аардварктарға ерекше ұқсас. Олар қабығы жоқ, тікше тәрізді, ашық түбірлі тістер болған. Мұндай тіс түрі бүгінгі күні жәндіктермен қоректенетін сүтқоректілерде, әсіресе отарлы жәндіктерге толық бейімделген түрлерде кездеседі. Бұл "мирмекофагия" деп аталады. Фрутафоссор заманында құмырсқалар әлі эволюциялап үлкермегендіктен, бұл жануарлар термиттермен қоректенген деп есептеледі. Термиттер Юра кезеңінде пайда болған деп саналады, бірақ кейбір зерттеулер олардың ерте креда кезеңінде пайда болғанын көрсетеді. Моррисон формациясы термиттер салған болуы мүмкін әлеуметтік жәндіктердің ұяларының қазбаларын тапты. Фрутафоссордың үлкен алдыңғы аяқтары үшін оны мультфильмдегі теңізші Попай деп атаған. Алдыңғы аяқтарының ерекшеліктері бұл жануардың қазіргі кенелер, гүлілер және тікенді қарақұмықтар сияқты қазба жұмыстарын жүргізгенін көрсетеді. Олекранон процесінің айтарлықтай үлғайып өсуі алдыңғы аяқтарының күшті бұлшық еттері болғанын көрсетеді. Бұл ерекшелік олардың мирмекофаг болғандығын растайды, себебі қазіргі сүтқоректілер термиттердің ұяларын бұзу үшін осы техниканы қолданады. Оның омыртқа жотасы да армадилолар, жалқаулар және қарақұмықтарға (Ксенартра) өте ұқсас. Омыртқалар арасында тек осы қазіргі түрлерде ғана белгілі ксенартростық процеске ұқсас қосымша байланыс нүктелері болған. Бұл процестер қатаң және салыстырмалы түрде икемсіз омыртқаны құрайды, ол қазуға өте қолайлы. Бұл жаңалық сүтқоректілердің эволюциясындағы маңызды жаңалық, өйткені ол сүтқоректілердің эволюциялық ағашындағы орны мен экологиялық нишасы бойынша маңызды ақпарат береді. Мезозой дәуірінің көптеген сүтқоректілері бәсең жейтін немесе жәндіктермен қоректенуге маманданбаған жануарлар болған. Фрутафоссор қазу қабілеті және жәндіктерге бейімделу деңгейі бойынша ерекше. Бұл қазба, Репеномамус, Волатикотериум және Касторокоуда сияқты басқа да жаңалықтармен бірге ертедегі сүтқоректілер мен сүтқоректілердің бір ғана экологиялық орынға шектелгендігі туралы түсінікке қарсы келеді және кем дегенде ертедегі мамандану болғанын көрсетеді. Эутриконодонт Спинолестес де ұқсас экологиялық орынды иеленген болуы мүмкін, және Фрутафоссор сияқты, оның ксенартралармен конвергентті ксенартростық омыртқалары бар.
Жіктеу және филогенезия
Фрутафоссордың қазіргі замандағы туыстары жоқ. Ол сүтқоректілер эволюциялық ағашының ерте бұтағы және Theriimorpha тобының негізгі тармағы саналады.