Кіріспе

1992 жылғы американдық роман, Донна Тарттың 1992 жылғы романы.

"Құпия тарих" – американдық автор Донна Тарттың алғашқы романы, ол 1992 жылдың қыркүйегінде Альфред А. Кнопф баспасынан жарық көрді. Жаңа Англияда өтетін кампустық роман, Вермонт штатындағы, Донна Тарттың 1982-1986 жылдар аралығында студент болған Беннингтон колледжі үлгісіндегі шағын либералды өнер колледжі – Хэмпден колледжінің алты классикалық студенттің жақын тобының тарихын баяндайды. "Құпия тарих" – алты студенттің бірі Ричард Папеннің баяндауымен айтылатын, бірнеше жыл өткен соң достары Эдмунд "Банни" Коркоранның өліміне әкелген жағдайды еске түсіретін, оқиғалар тікелей ретімен ашылатын детективтік оқиға. Роман Баннидің өлімінің сол оқшауланған, академикалық және әлеуметтік тұрғыдан алшақ классикалық студенттер тобына тигізген әсерін зерттейді. Романның бастапқы атауы "Иллюзиялар құдайы" болған, ал алғашқы басылымының қатты мұқабасын Нью-Йорк қаласының графикалық дизайнерлері Чип Кидд пен Барбара де Уайльд жасаған. Алғашқы басылым үшін 75 000 данаға тапсырыс берілді (алғашқы роман үшін әдеттегі 10 000 данаға қарағанда), кітап бестселлерге айналды. Содан бері бұл кітап қараңғы академиялық әдеби жанрдың дамуына ықпал еткені айтылады.

Сюжет

Ричард Папен өзінің туған қаласы Калифорния штатының Плано қаласынан Вермонттағы Хэмпден колледжінде әдебиет оқып жатыр. Ричард классиканың жалғыз профессоры Джулиан Морроудың сабақтарына жазыла алмайтынын түсінеді, ол оқуды қолмен таңдалған кликаға шектейді: егіздер Чарльз және Камилла Маколей, Фрэнсис Абернати, Генри Винтер және Эдмунд "Банни" Коркоран. Ричард оларға аудармамен көмектескеннен кейін, олар оған Джулианға қалай жақындауға болатынын кеңес береді, ал Ричард оның сыныптарына қабылданады. Ричард өзінің жаңа мәртебесін клика мүшесі ретінде көреді, бірақ басқалардан бірнеше ерекше мінез-құлық байқайды: олар үнемі кішкентай жарақаттарға ұшырайды, пешке таңғажайып өсімдіктерді қайнатады және қанды киімдерді жасыруға тырысады. Топ Джулианға арналған, ол өзінің алты оқушысынан барлық сабақтарын өзімен бірге өткізуді талап етеді. Генридің Баннимен қарым-қатынасы нашар болса да, олар қысқы демалыс уақытын Римде бірге өткізеді, ал Ричард жылытылмайтын қоймада тұрады. Ол гипотермия мен пневмониядан қаза табады, бірақ Генри күтпеген жерден қайтып келіп, оны ауруханаға әкелген кезде құтқарылады. Жаңа жылы Банни мен топ арасындағы шиеленістер күшейеді. Бэни үнемі басқаларды қорлап, өзін-өзі дұрыс бағаламайды. Ричард Генриден шындықты біледі: клика, Ричард пен Банниден басқа (және Джулианның мақұлдауымен), Францисктің ауылдық үйіне жақын орманда Дионисий баканалін өткізді. Баканал кезінде топ Вермонт фермеріне шабуыл жасайды, бірақ бұл өлім қалай болғаны туралы егжей-тегжейлі мәлімет жоқ. Банни бұл туралы кездейсоқ біліп, топты шантаждап жүр. Франсис пен Генри Банниді тыныштандырады деген үмітте оған көп ақша берді. Енді Баннидің талаптарын қанағаттандыруға қабілетсіз және оның психикалық жағдайы нашарлай түскендіктен, оларды әшкерелейді деп қорқып, Генри топты Банниді өлтіруге сендіреді. Олар Бэниді жорық кезінде қарсы алады, ал Генри оны өлімге итеріп жібереді. Топ жасырындығын сақтап қалу үшін күреседі, іздеу топтарына қосылады және Баннидің жерлеуіне қатысады. Полиция қызметкерлері ақырындап әлсіреп қалса да, топ қысым астында сынға бастайды: Фрэнсистің гипохондриясы нашарлайды, Чарльз алкоголизмге түсіп, Камилланы қорлайды, Ричард дәріге тәуелді болады, ал Генри кісі өлтіруге моральдық қарсылығы жоқ екенін түсінеді. Ричард Францисктің Чарльзмен жыныстық қатынаста болғанын біледі; Франциск егіздер бір-бірімен жыныстық қатынаста болғанын айтады. Чарльз әпкесіне деген құмарлығы арта түскен сайын, Генри Камилланың ортақ пәтерден қонақ үйге көшіп кетуін ұйымдастырады, бұл Чарльздың ашуын оятуда. Джулиан Банниден келген хат алады, онда баканалдық кісі өлтіру туралы және Генридің оны өлтіруді жоспарлап отырғаны туралы Баннидің қорқынышы туралы егжей-тегжейлі баяндалады. Алғашында Джулиан оны аңыз деп қараса да, Генри мен Баннидің Римдегі қонақ үйінен келген хатты байқағанда шындықты түсінеді. Осы мәселені шешудің орнына Джулиан кампустан қашып кетеді және ешқашан қайтып келмейді, бұл Генридің қайғысы мен күйзелісіне әкеледі. Чарльздің алкоголизмі мен Генриге деген жаулығы Генри Камилламен бірге өмір сүре бастағаннан кейін нашарлайды. Чарльз Генридің көлігімен мас күйінде көлік жүргізгені үшін тұтқындалғанда, Генри Чарльз топты ашулап, әшкерелейді деп қорқады, ал Чарльз Генри оны үндемеу үшін өлтіреді деп қорқады. Чарльз Камилла мен Генридің қонақ үйіне қарумен кіріп, Генриді өлтірмекші болады. Чарльз Ричардты ішінен атып өлтіреді, ал Генри топтың қалған бөлігін жабу үшін өзін атып өлтіреді. Ақырында, Ричард аман қалады, ал Генри жарасынан қайтыс болады. Полиция есебі бойынша, Генри өзін-өзі өлтіру үшін Ричардты атып өлтірген. Генридің өлімімен топ ыдырап кетеді. Чарльз ішімдікке одан әрі беріліп, үйленген әйелмен қашып кетеді; Камилла ауру әжесін жалғыз қалдырады; Франциск, гей болса да, бай бабасы оны жек көретін әйелге үйленуге мәжбүрлейді және өзін-өзі өлтіруге тырысады. Ричард Хэмпденді жалғыздықта оқиды, Камиллаға деген махаббатымен бөліспейді. Роман Рихардтың Генримен армандағы кездесуін қираған футуристикалық мұражайда баяндауымен аяқталады. Қысқа әңгімеден кейін Генри Ричардты өз бақытсыздығына шолу үшін қалдырады.

Кейіпкерлер

Джулиан Морроу: Хэмпдендегі классика пәнінің эксцентрикалық профессоры, ол тек зиялы қабілетімен, байланыстарымен және байлығымен ерекшеленген студенттердің шағын тобын ғана оқытады. Джулиан 1940 жылдары Т. С. Элиотпен байланысы бар белгілі қоғамдық тұлға болған. Өзінің байлығымен тәуелсіз Джулиан Хэмпденге жалақысын сыйға тартады, бірақ олармен қарым-қатынасы шиеленіскен. Джулиан грек-римдік қоғамның құндылықтарын жоғары бағалайды және оның студенттері оны әкесі секілді құрметтейді, олар тек одан ғана білім алады. Ричард Папен: Калифорниядан келген, қарапайым отбасынан шыққан, басқа оқу орнына ауысқан студент. Өзінің тегінсіздігіне қапа болғандықтан, ол классика пәнін оқитын студенттердің қатарына қосылу үшін өзін әсемдеп көрсетуге тырысады. Ричард Генридің жоспарларын қарсылықсыз орындайды. Чарльз және Камилла Маколей: Вирджиниядан келген тартымды, жетім қалған егіздер. Егіздердің арасындағы қарым-қатынас қызғаныш пен қорғау сезімімен сипатталады. Егіздер жиі топты кешкі асқа шақырады. Камилла Ричард пен Генридің сүйіктісі. Генри Винтер: көп тіл білетін, дарынды зиялы, жас автор және жаңадан байыған ата-аналары бар, Пали канонына, Гомерге және Платонға құштар. Ол топтың ресми емес жетекшісі және Джулианның сүйікті шәкірті. Генридің зиялы деңгейі жоғары болғанымен, жазатайым оқиғада алған жарақатынан кейін орта мектепті бітіре алмады. Фрэнсис Абернати: ескі әулеттен шыққан, жомарт және гипохондрик студент, оның елсіз жердегі үйі топқа пана болады. Фрэнсистің есірткіге тәуелді анасы оны бірнеше еуропалық пансиондық мектепке жіберген. Эдмунд "Банни" Коркоран: бай көрінгенімен, шын мәнінде ақшасы жоқ және достарын ұялмай пайдаланатын әзілкеш. Баннидің католицизмге қарсы және гомофобия сияқты көзқарастары топ мүшелерінің наразылығын тудырады. Банни топтың ең аз білімді мүшесі, ол ауыр дислексиямен ауырады және 10 жасқа дейін оқи алмады. Басқа топ мүшелерінен айырмашылығы, Баннидің топтан тыс достары мен сүйіктісі бар. Доктор Роланд: психология ғылымының қарт профессоры, Ричард оның ғылыми жұмысына көмектеседі. Жорж Лафорг: француз тілінің профессоры және Ричардтың алғашқы академиялық кеңесшісі. Джуди Поуви: Ричардтың жатақханадағы бөлмелес әйелі. Калифорнияда туып өскен ол Ричардқа бір жақты ғашық, ал ол одан бірдеңе қажет болғанда ғана оны көреді. Марион Барнбридж: Баннидің сүйіктісі, қандай да бір себептермен топтан қашықтап жүреді. Клок Рэйберн: есірткі сатушы және Баннидің мектептегі ең жақын досы. Кэтрин мен Макдональд Коркоран: Банни мен оның ағалары Тедди, Хью, Патрик және Брейдидің анасы мен әкесі. М. Коркоран, Клемсон футбол клубының бұрынғы жұлдызы, өзінің мінез-құлқының көп бөлігін ұлдарына үйреткен.

Классикалық

"Құпия тарих" жартылай Еврипидтің б.з.д. 5 ғасырындағы "Бақхаи" грек трагедиясынан шабыттанды. Мичико Какутанидің сөзіне қарағанда, романның кейбір аспектілері Ницшенің "Трагедияның тууындағы" Аполлондық және Дионистік экспрессия үлгісін көрсетеді. Какутани Нью-Йорк Таймс газетіне жазған мақаласында: "Құпия тарих" кітабында Тарт мелодрамалық және ерекше оқиғаларды (Дионистік обрядтар мен шайтандық күштің ишараттарын қамтитын) толығымен сенімді етіп көрсетеді деді. Автор кісі өлтіруді және оны жасағандарды басынан айтқандықтан, сыншы А.О.Скот оны "кері кісі өлтіру жұмбағы" деп атады. 2013 жылы Джон Маллан The Guardian газетіне "Дона Тарттың «Құпия тарихын» жақсы көрудің он себебі» атты эссе жазды, онда "Бұл кісі өлтіруден басталады", "Бұл ежелгі Грекияға ғашық", "Бұл цитаталарға толы" және "Бұл сұлулыққа құмар" сияқты тұжырымдар келтірілді. Басты кейіпкерлердің романтикалық және кейде гедонистік өмір салты моральдық құлдырауға ұласып, классикалық білімнің бейнеленуіне қатысты сұрақтар тудырды. Софи Миллс Тарттың классикалық білімді бейнелеуін нюансты деп сипаттайды: 2005 жылғы мақаласында Миллс классикалық білімнің "қалыпты жағдайдың жауы ретінде бейнеленгенін" айтты: "қызықты, жігерлендіретін және жекелендіретін, бірақ одан да маңыздысы, ерекше, қызықты суық және бейімделмейтін".

Әдемілік

Стилистік қасиеттері мен көркем прозасы үшін мақтаған "сұлулық – қорқыныш" идеясы мәтін бойына қайта-қайта оралады. Ричард "барлық жағдайда суреттілікке деген аурулы құштарлығым бар" екенін мойындайды, осы себепті ол Хэмпденге келгеннен кейін классика студенттерінің эстетикалық тартымдылығы мен құпиясына тартылып, академиялық бағытын классикаға ауыстырады. Генри, Камилла, Чарльз және Фрэнсистің Дионис тойына ұқсас әрекет жасауына Юлианның классика, этика және эстетикалық философиясы ықпал етеді, бұл фермерді өлтірумен аяқталып, олардың моральдық құлдырауына себеп болады. Мәтіннің формасы тұрғысынан, Какутани Тарттың прозасын "икемді" және "әдемі" деп сипаттайды. Алайда, Лондондық кітаптар шолушысы Джеймс Вуд оған орташа баға беріп, былай деп жазады: "Оқиға қызықтырады, бірақ сізді ішкі әлемге тартпайды. Ол әр бетте құпиялар мен жарқын ашылуларды ұсынады, бірақ оның нағыз құпиялары тым терең, тым жасырын болғандықтан қорқынышты немесе терең әсер қалдырмайды". Сыншы Тед Джиоя былай деп жазды: "Тарттың романында бағалауға тұрарлық көп нәрсе бар, бірақ ол классиканы оқып үйренуден кісі өлтіруге дейінгі қадамдарды қаншалықты сенімді түрде баяндағаны үшін ерекше мақтауға лайық. Бұл оқиғаны сенімді түрде жеткізу қиын, әсіресе Тарттың оқиғаны ең ақылды қастандыққа қатысушының көзқарасынан баяндауды шешкеніне байланысты. Оның оқиғасы Вермонт колледжінің кампусында Дионис ритуалдарын қайта жаңғыртуда және ежелгі тілдерге құштар, жайлы мінезді студенттің қастандыққа айналуы мүмкін деп сендіруге тырысуда, сәл сенімсіз немесе тіпті күлкілі көрінуі мүмкін. Дегенмен, ол бізді сендіреді, ал Тарттың оқырмандарының психологиялық тұманға енуімен байланысты жақындығы "Құпия тарихтың" ең қызықты ерекшеліктерінің бірі болып табылады.

Жоспарланған және тоқтатылған экрандаулар

Роман бірнеше онжылдық бойы фильмге немесе телесериалға бейімдеу мақсатымен бірнеше киноөндірушілердің назарына ілікті; алайда, барлық әрекеттері сәтсіз аяқталды. Продюсер Алан Пакула 1992 жылы кітап жарық көрген кезде фильмге құқықтарды алды, бірақ «Пеликанның хаты» және кейін «Жынның иесі» фильмдерін жасау үшін жобаны тоқтатты. 1998 жылдың күзінде ол «Құпия тарихқа» қайта оралды, Джоан Дидион мен Джон Грегори Данн сценарий жазу үшін, ал Скотт Хикс режиссерлікке шақырылды. Алайда, Пакуланың қараша айындағы автокөлік апатынан қаза табуы жобаның тоқтатылуына әкеп соқты. 2002 жылы Тарттың екінші романы «Кішкентай дос» жарық көргеннен кейін «Құпия тарихқа» қызығушылық қайта оянды. Miramax Films компаниясы жаңа бейімделуді жариялады, оны Харви Вайнштейн өндірді, ал Джейк пен Гвинет Пэлтроу Чарльз бен Камилла Маколей рөлінде түсуді үміттенеді. Сол жылдың қазан айында аға-інілердің әкесі Брюс Пэлтроудың қайтыс болуы жобаны тағы да тоқтатты, ал құқықтар Тартқа қайта берілді. 2013 жылы Тарттың үшінші романы «Алтынқұс» жарық көрген кезде тағы бір бейімделуге қызығушылық жаңғырды, бұл жолы теледидар үшін, Тарттың мектептегі әріптестері Мелисса Розенберг пен Бретт Истон Эллис (Эллис романның арнаушысы) бастама көтерді. Бұл әрекет те Розенберг пен Эллис жобаға қаржылай демеушілер таба алмағандықтан сәтсіз аяқталды. және Джуди Пуви Мишель Матландқа. Вермонт және Беннингтон колледжінен, Тарттың бітірген орнынан шабыттанған кітаптың оқиғасының орны және идеясы нақты өмірден алынған болуы мүмкін деп саналады. О’Нилдің сөзіне сүйенсек, роман – «жасырын шындықтың туындысы» – «роман à clef». Тарттың бұрынғы классика профессоры Клод Фредрикстің айтуынша, роман – «сатқындық».