Кіріспе

Патент түрі

Бизнес-әдіс патенттері – бизнес жүргізудің жаңа әдістерін ашатын және талап ететін патенттер класы. Бұл электрондық коммерцияның, сақтандырудың, банк ісінің және салық есептесуінің жаңа түрлерін қамтиды. Бизнес-әдіс патенттері – патенттердің салыстырмалы түрде жаңа түрі және оларға патент берудің дұрыстығын зерттейтін бірнеше сараптамалар жүргізілді. Дегенмен, олар тәуелсіз өнертапқыштар мен ірі корпорациялар үшін маңызды активтерге айналды.

Өмірбаян

Жалпы, өнертабыстар патенттік қорғауға құқылы, егер олар патентке қабілеттілік талаптарын қанағаттандырса: патентке жататын нысан, жаңалық, ойлап табу деңгейі немесе белгілі болмауы, және өнеркәсіптік қолданылуы (немесе пайдалылығы). Бизнес-әдіс – "кәсіпорынның кез келген саласын жүзеге асыру тәсілі" деп анықталуы мүмкін.

Франция

1791 жылдың 7 қаңтарында Франция патент туралы заң қабылдады, онда "Кез келген жаңа өнертабыс немесе жаңалық, өнеркәсіптің барлық түрлерінде, оның авторына тиесілі" делінген. Өнертапқыштар патенттің қажетті мерзіміне (5, 10, 15 жыл) байланысты төлем жасап, өнертабыстың сипаттамасын ұсынатын және патент алды. Алдын ала сараптама жүргізілмеді. Патенттің күші сот арқылы анықталды. Бастапқы 48 патенттің 14-і қаржылық өнертабыстарға қатысты. Мысалы, 1792 жылдың маусым айында Ф. П. Дуссеге лотереямен біріктірілген тонтиннің бір түрі үшін патент берілді. Бұл патенттер алаңдаушылық туғызды және 1792 жылы заңға енгізілген түзету арқылы тыйым салынды, жарамсыз деп жарияланды.

Ұлыбритания

Британдық заң бойынша 1778 жылы Джон Ноксқа "10-дан 80 жасқа дейінгі адамдардың өміріне кепілдік беру жоспары" үшін патент берілді. Сол кезде британдық заңға сәйкес, патенттер дайын өнімдерге ғана, өндіріс процестеріне емес, берілуі мүмкін еді.

Америка Құрама Штаттары

АҚШ-та 1790 жылы патент жүйесі құрылғаннан бері бизнес жүргізу әдістеріне патенттер беріліп келеді. Алғашқы қаржылық патент 1799 жылғы 19 наурызда Массачусетс штатының Джейкоб Перкинсіне "Жалған банкноттарды анықтау" үшін берілді. Перкинстің өнертабысының барлық егжей-тегжейі, болжам бойынша баспа өнеріндегі құрылғы немесе процесс болған, 1836 жылғы Патенттік кеңседегі үлкен өртте жоғалып кетті. Оның бар екені басқа дереккөздерден ғана белгілі. Толық жазбаша сипаттамасы сақталған алғашқы қаржылық патент 1815 жылғы 28 сәуірде Джон Книсске берілген "Қалта жасаудың алдын алу тәсілі" атты басып шығару әдісі болды. АҚШ Патенттік кеңсесінің алғашқы елу жылында банкноттар (2 патент), несиелік кассалар (1), вексельдер (1), бос чектер (4), жалған ақшаны анықтау және алдын алу (10), монета санау (1), пайыздық есептеу кестелері (5) және лотереялар (17) саласындағы қырық бір қаржылық патент берілді. Алайда, Hotel Security Checking Co. v. Lorraine Co., 160 F. 467 (2d Cir. 1908) сияқты істер, официанттардың ұрлығын болдырмауға арналған бухгалтерлік жүйені патенттеуге болмайтынын көрсетті, көбінесе "бизнес-әдіс ерекшелігі" деп түсіндірілді, яғни бизнес-әдістер патентке жатпайды. Тағы бір сондай жағдай – Joseph E. Seagram & Sons v. Marzell, 180 F.2d 26 (D. C. Cir. 1950), онда сот тұтынушылардың талғамын білу үшін виски қоспаларын "көзі жоқ сынаудан" өткізуге патент беру "ғылым мен өнеркәсіптің дамуына елеулі кедергі келтіреді" және одан бас тарту керек деп шешті.

1990 жылдардағы тәжірибедегі өзгеріс

Көп жылдар бойы USPTO «бизнес жүргізу әдістері» патентке жарамайды деген позицияны ұстанды. Алайда, 1980-ші және 1990-шы жылдарда интернет немесе компьютерлік технологиялар арқылы коммерция жүргізу әдістеріне қатысты патенттік өтінімдердің пайда болуымен, USPTO белгілі бір компьютерде іске асырылған өнертабыстың технологиялық өнертабыс па, әлде бизнес өнертабыс па екенін анықтау енді мүмкін емес деп тапты. Осыған байланысты, олар сарапшылардың өнертабыстың бизнес жүргізу әдісі болып табылатынын анықтауының қажеті жоқ деген шешімге келді. Олар патентке жарамдылығын кез келген басқа өнертабысқа қолданылатын заң талаптарына сәйкес анықтайды. Бизнес жүргізу үшін компьютерлік әдістерге патент беру туралы кейінгі шешім 1998 жылғы State Street Bank v. Signature Financial Group (47 USPQ 2d 1596 (CAFC 1998)) ісінде күмәндау тудырды. Сот USPTO-ның позициясын растады және «бизнес жүргізу әдісі» патентке жарамайтын объекті емес деген теорияны қабылдамады. Сот бұл принципті AT&T Corp. v. Excel Communications, Inc. (50 USPQ 2d 1447 (Fed. Cir. 1999)) ісінде де растады. Дегенмен, USPTO бизнес-әдіс өнертабыстарының патентке жарамды болуы үшін «технологиялық салаға» қолданылуы, оны қамтуы, пайдалануы немесе дамытуы керек деп талап етуді жалғастырды. Бұл АҚШ Патенттік шағымдар және араласулар жөніндегі кеңесінің жарияланбаған шешіміне негізделген, Ex Parte Bowman, 61 USPQ2d 1665, 1671 (Bd Pat. App. & Inter. 2001). Бұл талапты өнертабыстың компьютерде іске асырылуын талап ету арқылы орындауға болады.

Бизнес-әдіс патенттеріне қарсы реакция 2000 жылдан кейін

2005 жылдың қазан айында USPTO-ның әкімшілік судьялары Ex Parte Lundgren, Appeal No. 2003 2088 (BPAI 2005) ісіндегі бұл позицияны көпшілік дауыспен жоққа шығарды. Комиссия «технологиялық өнер» талабын қолдау мүмкін емес деп шешті, себебі мұндай талап заңда көзделмеген. Ex Parte Lundgren ісін ескере отырып, USPTO патенттік сарапшыларға белгілі бір өнертабыстың процесс, өнім, материалдық құрамы немесе машина (35 USC 101) ретінде заңдық талаптарға сәйкес келетінін анықтау үшін уақытша нұсқаулар берді. Бұл нұсқауларда процесс, соның ішінде бизнес жүргізу процесі, патентке ие болу үшін нақты, пайдалы және материалдық нәтиже беруі керек екені айтылған. Процесс дәстүрлі технологиялық өнер саласына жатса да, жатпаса да маңызды емес. Мысалы, қаржы өнімінің бағасы нақты, пайдалы және материалдық нәтиже болып есептеледі (State Street Bank v. Signature Financial Group). USPTO әдеби туындылар, музыкалық композициялар, деректер жинағы, құқықтық құжаттар (мысалы, сақтандыру полистері) және энергия түрлері (мысалы, интернет арқылы берілетін дерек пакеттері) «өнім» болып танылмайды, демек, өздігінен патентке жарамайды деген позициясын қайта растады. Бірақ USPTO осы позиция бойынша халықтан пікірлер сұрады. 2006 жылы АҚШ Жоғарғы Сотының судьясы Кеннеди кейбір бизнес-әдістерге қатысты патенттердің «белгісіздікке ұшырауы және күдікті жарамдылығы» бар екенін айтты. Бұл eBay Inc. v. MercExchange, L. L. C. ісі бойынша жасалған келісім пікірінде білдірілді. Бұл пікір болашақта бизнес-әдістеріне қатысты сот істеріне қалай әсер етуі мүмкін екендігі туралы көптеген болжамдарға себеп болды, әсіресе патент иесі бұзушылықты тоқтату үшін сотқа жүгінген жағдайда. 2006 жылы үш судья (Брейер, Стивенс және Соутер) Laboratory Corp. of Am. Holdings v. Metabolite Labs., Inc. ісіндегі кассациялық шағымды қараудан бас тарту туралы шешімге қарсы дауыс берді, олар State Street компаниясының Жоғарғы Сот патентке жарамсыз деп таныған процестерді патентке жарамды деп санауға мүмкіндік беретін қате заңдық тұжырымдаманы ұсынғанын айтты.

Бильский ісі - 2010 жыл

Bilski v. Kappos, 561 U.S. 593 (2010) шешімінде Жоғарғы Сот машина немесе трансформация сынағының Патент туралы заңның «үдеріс» нысанасына жататындығын және осылайша патентке қолдануға жарамды екенін анықтау үшін жалғыз критерий емес екенін мәлімдеді. Ерекше критерий болмай, машина немесе трансформация сынағы «кейбір талап етілген өнертабыстардың § 101 бойынша үдеріс болып табылатынын анықтау үшін пайдалы және маңызды нұсқау, зерттеу құралы» болып табылады. Жоғарғы Сотқа қарастырылған мәселе бойынша, Жоғарғы Сот Федералдық округтің энергия саласындағы шығындарды бағаның өсуіне қарсы қорғау арқылы тұрақтандыру әдісіне патент беру туралы өтінішті толығымен қабылдамау шешімін растады. Сот өтініште көрсетілген инвестициялық стратегияны «абстрактілі идея» деп таныды, осылайша ол Патент заңында көрсетілген жалпы пәндік салаларға жатпайды. Жоғарғы Соттың Bilski v. Kappos ісіндегі шешімі 2008 жылғы In re Bilski ісі бойынша Федералдық округтің шешімін бекітті, бірақ оны қатаң шектеді. Шешімде патентке қолдануға жарамдылықты анықтау үшін «машина немесе трансформация» сынағы жарияланды, егер ол процестік патенттер үшін жалғыз критерий ретінде қабылданғанда, соңғы он жылда берілген көптеген бизнес-әдіс патенттерін жарамсыз ететін еді. Жоғарғы Сот оның эксклюзивті қолданылуын қабылдамағанмен, бұл тест әлі де «пайдалы және маңызды нұсқау» ретінде маңызды болып табылады. Осы сынақ бойынша: біріншіден, затты бір күйден немесе нәрсені басқа күйге айналдыратын үдерістер, олардың қолданылуына машина қажет пе, жоқ па, патентке қолдануға жарамды. State Street ісінде машина форматында көрсетілгендей, абстрактілі қаржылық деректерді түрлендіруді қамтитын үдерістер, патентке қолдануға жарамсыз болуы мүмкін. Екіншіден, патентке қолдануға жарамды емес түрлендірулерді жасайтын үдерістер, егер олар «белгілі бір машинамен» орындалады деп көрсетілсе ғана патентке қолдануға жарамды. Жалпы мақсаттағы бағдарламаланған цифрлық компьютер осы мақсатқа арналған арнайы машина емес сияқты. Bilski ісінде белгілі бір машина жаңа және түсінікті болуы керек және жаңа үдерісті жүзеге асыру үшін арнайы бейімделген болуы керек пе, әлі анық емес. Жоғарғы Соттың Parker v. Flook ісіндегі шешімі осыны талап ететіндей, бірақ Bilski соты бұл мәселеде сол кезде пікір білдірмеді. In re Bilski ісіндегі көпшілік пікір бизнес-әдістерді ешқандай негіз бойынша жарамсыз деп танудан бас тартты. Алайда судья Майердің пікірін, судьялар Дайк пен Линннің пікірін қолдаған судьялар АҚШ патенттік жүйесі технологиямен шектеледі және сондықтан ол сауда және бизнес тәсілдерін қамтымайды деп мәлімдеді. Судья Майер АҚШ Конституциясының патенттік гранттарды «пайдалы өнерге» шектеуін технологияға шектеумен теңестірді, бұл технология пайдалы өнердің қазіргі заманғы баламасы екенін көрсететін сот практикасына сүйенді. 2007 жылдың қараша айында АҚШ Ішкі кірістер қызметі салық патенті үшін лицензиялық төлем төлеген салық төлеушілерді оны IRS-ке жариялауды талап ететін ережелерді ұсынды.

Элис ісі - 2014 жыл

Бірнеше жыл өткен соң, Alice v. CLS Bank ісінде Жоғарғы Сот бизнес-әдістің патентке қолдану мүмкіндігі мәселесіне қайта оралды. Ол делдалдық есеп айырысуды қамтамасыз ету әдісін – электрондық эскро түрін патентке жарамсыз деп шешті. Алистің патенін күштен шығарып, Сот Mayo v. Prometheus және Funk Bros. Seed Co. v. Kalo Inoculant Co. істері бойынша бұрынғы шешімдеріне негізделген екі қадамдық тест ұсынды. Бұл тест ең алдымен, талап етілген өнертабыстың абстракт идеяға, табиғат заңына, математикалық формулаға немесе ұқсас абстракцияға бағытталғандығын анықтайды. Егер солай болса, сот екінші қадамға көшіп, талап етілген өнертабыстың абстракцияны іске асыру тәсілінде өнертабыстық элемент бар ма, әлде ол әдеттегі және дәстүрлі нәрсеге жата ма, соны анықтайды. Alice тесті бойынша, талап етілген өнертабыс тек қана өнертабыстық элемент болған жағдайда ғана патентке қолдануға жарамды. USPTO-ның бизнес-әдістерді саралайтын бөлімдері Alice шешіміне жылдам ден қойды. Қаржыға қатысты патенттерге берілетін ай сайынғы келісімдер Alice шешіміне дейін болған көрсеткіштің 10%-ына дейін төмендеді. Патенттік сот-сараптамалық комиссия да осыған ұқсас реакция көрсетті. Патент сарапшыларының бизнес-әдістеріне қатысты кері қайтарылған өтінімдердің шамамен 20%-ы ғана комиссия тарапынан мақұлданды.

Құқық саласы

Кез келген бизнес-әдіс патентке жата ма, жоқ па, ол заң жүйесіне байланысты. Дүниежүзілік сауда ұйымының Зияткерлік меншік құқықтарының саудаға қатысты аспектілері туралы келісімі (ТРИПС) бизнес-әдістерге патент беру мәселесін тікелей қарастырмайды.

Австралия

Австралияда бизнес-әдістерді патенттеуге жалпы тыйым салынбаған. Олардың патентке қабілеттілігі кез келген түрдегі өнертабыстың патентке қабілеттілігін анықтау үшін қолданылатын критерийлер бойынша анықталады. Дегенмен, Grant v Commissioner of Patents [2006] FCAFC 120 ісіндегі [47] тармақта, Австралия Федералды сотының толық құрамы бизнес-әдіс тек физикалық элементке ие болған жағдайда ғана патентке қабілетті деп шешті, яғни нақты, материалдық, физикалық немесе байқалатын әсер немесе құбылыс болуы керек. Сәйкесінше, физикалық элементі жоқ "таза" бизнес-әдістер Австралияда патентке қабілетсіз. Grant v Commissioner of Patents ісі бойынша шешім қате болды деген пікірлер бар, себебі сот Австралияның Жоғарғы Сотының National Research Development Corporation v Commissioner of Patents (1959) 102 CLR 252 ісінде белгіленген қолданыстағы заңды дұрыс қолданбады, және сот физикалық элементтің болуын міндетті талап ретінде қоймауы керек еді.

Канада

Бизнес-әдіс абстрактілі идея немесе теоремадан артық болуы керек, әйтпесе ол Канадада патентке жарамсыз. Патенттелуі үшін бизнес-әдіс нақты қолданылуы болуы тиіс. Бірақ, абстрактілі идея болып табылатын бизнес-әдіс, оның нақты қолданылуы болғандықтан ғана патентке жарамды бола бермейді. Мысалы, абстрактілі идея болып табылатын нақты бизнес-әдіс, компьютерде алгоритм ретінде бағдарламаланғандықтан ғана патентке жарамды бола бермейді. Бизнес-әдіс патентке жарамды болуы үшін алгоритм бүкіл өнертабыс емес, жаңа комбинацияның бір ғана бөлігі болуы керек. "Amazon.com, Inc. v The Attorney General of Canada", 2011 FCA 328, 2011 жылғы 24 қараша қараңыз.

Қытай

2017 жылдың сәуірінде SIPO (яғни Қытай патенттік кеңсесі) патенттік сараптама ережелерін жаңартты, соның арқасында техникалық мүмкіндіктері бар бизнес-әдістерді патенттеуге рұқсат берілді.

Бразилия

Бразилияның 9279-шы патент заңына сәйкес, "коммерциялық, есептік, қаржылық, білім беру, жарнамалық, лотереялық және тексеру схемалары, жоспарлары, қағидалары немесе әдістері" өнертабыс немесе пайдалы модель болып есептелмейді.

Еуропалық патент конвенциясы

Еуропалық патенттік конвенцияға сәйкес, «бизнес жүргізудің схемалары, ережелері және әдістері» өнертабыс ретінде қарастырылмайды және «еуропалық патенттік өтінім немесе еуропалық патент осындай нысанаға немесе қызметке қатысты болған жағдайда» патентке жарамсыз деп есептеледі. Дегенмен, «егер талап етілген нысан бизнес-әдістің кем дегенде бірнеше қадамдарын орындау үшін компьютерлер, компьютерлік желілер немесе басқа да бағдарламаланатын құрылғылар сияқты техникалық құралдарды қамтитын болса, ол өзгеше жарамсыз нысан ретінде қарастырылмайды және осылайша 52(2)(c) және (3) тармақтарына сәйкес патентке алудан шығарылмайды». Мұндай жағдайда, талап етілген нысан техникалық сипатта деп есептеледі және патентке алудан алынбайды. Содан кейін, екінші қадам ретінде, өнертабыстың өнертапқыштық деңгейін қамтитындығы бағаланады, ескеріледі, «өнертабыстың техникалық ерекшеліктеріне үлес қоспайтын мүмкіндіктер өнертапқыштық деңгейінің болуын растай алмайды (T 641/00)».

Үндістан

Үндістанның патенттік заңының ІІ тарауының 3-бөлімінің k) тармақшасына сәйкес, бизнес-әдістер өздерінен патентке жарамайды. Бірақ, егер жаңа әдіс "техникалық" мәселені шешсе және аппараттық құрал/жүйе жұмыс істесе, онда патенттелуі мүмкін.

Америка Құрама Штаттары

Қазіргі АҚШ сот практикасында Alice Corp. v. CLS Bank International (2014 жылдың маусымында шешілді) ісі бойынша, бизнес-әдіс патентке ие болу үшін, ол компьютерде жақсы белгілі бизнес-процесті іске асырудан "айтарлықтай артық" болуы тиіс. 2014 жылдың шілдесінен бастап USPTO-ның осы шешімге берген дереу жауабы – бизнес-әдіс патенттерін беруді тоқтату болды. Басты мәселе – тексерушілердің Alice шешімінде қандай нәрселерге рұқсат етілетіні туралы нақты нұсқауларының болмауы.

Жіктеу

2006 жылғы 1 қаңтарда күшіне енген Халықаралық патенттік жіктелудің (ХЖ) 8-ші басылымында бизнес-әдістер үшін арнайы кіші жіктеме құрылды: "G06Q" (Әкімшілік, коммерциялық, қаржылық, басқару, бақылау немесе болжам жасау мақсаты үшін арнайы бейімделген деректерді өңдеу жүйелері немесе әдістері). Алдыңғы басылымдарда бизнес-әдістер "G06F 17/60" деп жіктелген. Бұл таза жіктеу мәселесі және патенттік заңнаманы өзгертпейді. Компьютерді пайдалануды қамтитын бизнес-процестерді сипаттайтын АҚШ патенттері 705 класына жатады ("деректерді өңдеу: қаржылық, бизнес-практика, басқару немесе құн/бағаны анықтау"). 705 класына денсаулық сақтау, сақтандыру, электрондық сауда, қойманы басқару, есеп және қаржы сияқты салалар кіреді.