Кіріспе
Американдық суретші, гравюрашы, мүсінші, жазушы және ақын Доротея Маргарет Таннинг (25 тамыз 1910 – 31 қаңтар 2012) – американдық суретші, гравюрашы, мүсінші, жазушы және ақын. Оның ерте туындыларына сюрреализм әсер еткен.
Dorothea Margaret Tanning (25 August 1910 – 31 January 2012) was an American painter, printmaker, sculptor, writer, and poet. Her early work was influenced by Surrealism.
Өмірбаян
Доротеа Таннинг Гейлсбургте (Иллинойс штаты) туып өсті. Ол Эндрю Питер Таннингтің (туған Андреас Питер Георг Танинг; 1875–1943) және Аманда Мари Хансеннің (1879–1967) үш қызының екіншісі болды. Оның ата-анасы Швециядан көшіп келген. 1926 жылы Гейлсбург мемлекеттік орта мектебін бітіргеннен кейін Таннинг Гейлсбург мемлекеттік кітапханасында (1927) жұмыс істеді және Нокс колледжінде оқыды (1928–1930). Екі жыл колледжде оқығаннан кейін ол суретші мансабын жалғастыру үшін жұмыстан кетті, 1930 жылы алдымен Чикагоға, содан кейін 1935 жылы Нью-Йоркке көшіп барды. 1941 жылы Таннинг жазушы Гомер Шеннонмен сегіз жылдық қарым-қатынастан кейін қысқа уақытқа тұрмысқа шықты. Нью-Йоркте Таннинг 1936 жылы Музейде өткен «Фантастикалық өнер, дада және сюрреализм» көрмесінде сюрреализмді ашты. 1941 жылы оның шығармашылық қабілеті мен сәндік жарнамаларды суреттеудегі талантына таң қалған Macy’s дүкенінің көркемдік директоры оны галерея иесі Джулиен Левиге таныстырды, ол дереу оның жұмысын көрсетуге ұсынды. (Таннинг Левимен және оның әйелі, суретші Мюриэл Стритермен де жақын дос болады, бұл олардың 1940 жылдары алмасқан хаттарында көрінеді.) Леви Таннингке екі жеке көрме өткізді (1944 және 1948 жылдары), сонымен қатар оны Нью-Йорк галереясында жұмыс істеп жүрген эмигрант сюрреалистердің шеңберіне, соның ішінде неміс суретшісі Макс Эрнстке таныстырды. Таннинг Эрнстпен 1942 жылы бір кеште кездесті. Кейіннен ол Эрнсттің студиясына келіп, оның жұмысын Нью-Йорктегі «Осы ғасырдың өнері» галереясында 31 әйелдің 1943 жылғы көрмесіне енгізуді қарастырды. Бұл галерея сол кезде Эрнсттің әйелі Пегги Гуггенхаймге тиесілі еді. Таннинг өзінің естеліктерінде айтқандай, ол өзінің танымал автопортреті «Туған күн» (1942, Филадельфия өнер мұражайы) арқылы оны әсерге түсірді. Олар шахмат ойнады, ғашық болды және бірге өмір сүруді бастады, бұл оларды Аризонадағы Седонаға, кейіннен Францияға әкелді. Олар Седонаға көшкенге дейін бірнеше жыл Нью-Йоркте тұрды, онда үй салып, ел аралап жүрген көптеген достарының қонағын қабылдады, соның ішінде Анри Картье Брессон, Ли Миллер, Роланд Пенроуз, Ив Тангуй, Кей Сейдж, Павел Челичев, Джордж Баланчин және Дилан Томас. Таннинг пен Эрнст 1946 жылы Голливудта Ман Рэй мен Джульет Браунермен бірдей тойда тұрмысқа шықты және олар 30 жыл бойы некеде болды. 1949 жылы Таннинг пен Эрнст Францияға көшіп, Парижде және Турэйн арасында уақыттарын бөліп, 1950 жылдардың басында және ортасында Седонаға оралды. Олар 1976 жылы Эрнст қайтыс болғанға дейін Парижде және кейін Прованста өмір сүрді (ол бір жыл бұрын инсульт алған), содан кейін Таннинг Нью-Йоркке оралды. Ол 1980-ші жылдары студиялық өнерді жасауды жалғастырды, содан кейін 1990–2000 жылдары өзінің жазуы мен поэзиясына назар аударды, өмірінің соңына дейін жұмыс істеді және жариялады. Таннинг 2012 жылы 31 қаңтарда 101 жасында Манхэттендегі үйінде қайтыс болды. 1997 жылы Доротея Таннинг қоры құрылды, оның мақсаты суретшінің мұрасын сақтау және суретшінің өнері, жазуы мен поэзиясын кеңінен түсінуді дамыту. Қор Доротея Таннингтің мұралық мүлкін және өнерін игілік мақсаттары үшін басқару және тарату үшін 2015 жылы Нью-Йоркте құрылған The Destina Foundationмен бірлесіп жұмыс істейді.
Көркемдік мансап
1930 жылы Чикаго Көркемсурет академиясында үш апта оқығаннан басқа, Таннинг өзін-өзі оқытқан суретші болды. 1940-жылдардағы суреттерінің сюрреалистік бейнелері және Сюрреализм қозғалысының суретшілері мен жазушыларымен тығыз байланысы көптеген адамдарды Таннингті сюрреалист деп санауға итерді, алайда ол алты онжылдыққа созылған көркемдік өмірінде өзінің ерекше стилін дамытты. Таннингтің ерте туындылары – «Туған күн» және «Eine Kleine Nachtmusik» (1943, Tate Modern, Лондон) сияқты суреттері арман сияқты жағдайларды дәл бейнелеген. Таннинг өзінің туған қаласы Гейлсбургтегі жергілікті кітапханадан готикалық және романтикалық романдарды көп оқыды. Осы қиялға толы әңгімелер оның стиліне және тақырыбына жылдар бойы зор әсер етті. Басқа сюрреалисттер сияқты, ол ерекше назармен бөлшектерге көңіл бөлді және мұқият таңдалған, жұмсақ түстермен беттерді құрастырды. 1940-жылдардың соңына дейін ол шынайы емес көріністерді суреттеуді жалғастырды, олардың кейбіреулері эротикалық тақырыптарды жұмбақ символдармен және даусызданған кеңістікпен үйлестірді. Осы кезеңде ол Марсель Дюшан, Джозеф Корнелл және Джон Кейдж сияқтылармен берік достық қарым-қатынас орнатты. Сонымен қатар, ол Джордж Баланчиннің бірнеше балеттеріне декорациялар мен костюмдер жасады, оның ішінде «Түнгі көлеңке» (оның «La Sonnambula» балетінің түпнұсқа нұсқасы, 1946 жылы Нью-Йорктегі Музыка және драма орталығында көрсетілді), сондай-ақ Ханс Рихтердің авангардтық фильмдерінде ойнады: «Ақшаға сатып алуға болатын армандар» (1947) және «8 x 8: 8 қозғалыстағы шахмат сонатасы» (1957). Келесі он жылда Таннингтің сурет өнері өзгерді, ашық айтылғаннан гөрі, көбірек ұсыныс беретін стильге ие болды. Қазір Париж және Франциядағы Хьюсмеде жұмыс істейтін ол Сюрреализмнен алыстап, өзінің жеке стилін дамыта бастады. 1950-жылдардың ортасында оның туындылары күрт өзгерді, суреттері фрагменттелген және призмалық сипатқа ие болды, мысалы, «Insomnias» (1957, Moderna Museet, Стокгольм). Ол былай деді: «Шамамен 1955 жылы менің картиналарым тіпті жарылып кетті, айнаны сындырдым деуге болады». 1960-жылдардың соңына қарай Таннингтің суреттері көбінесе абстрактілі болды, бірақ әрқашан әйел бейнесін сезіндіретін. 1969 жылдан 1973 жылға дейін Таннинг «жұмсақ мүсіндегі бес жылдық оқиға» деп сипаттаған іске кірісті. Осы жұмсақ немесе «тірі» мүсіндердің бесеуі қазір Париждегі Жорж Помпиду орталығындағы Musée National d'Art Moderne тұрақты коллекциясында сақталатын «Hôtel du Pavot, Chambre 202» (1970–73) инсталляциясын құрайды. 1950-1970 жылдары Францияда болған кезінде Таннинг белсенді графикашы болып жұмыс істеді, Жорж Висат пен Пьер Шаве шеберханаларында еңбек етті және Ален Боске, Рене Кревель, Лена Леклерк және Андре Пьер де Мандиарг сияқты ақындардың шектеулі басылымды суретшілер кітаптары үшін туындылар жасады. 1976 жылы күйеуі қайтыс болғаннан кейін Таннинг Францияда бірнеше жыл қалды және сурет салуға қайтадан жаңа күшпен кірісті. 1980 жылы ол үйі мен студиясын Нью-Йоркке көшіріп, суреттер, суреттер, коллаждар мен гравюралар жасаған өнімді кезеңге қадам басты. Таннингтің туындылары АҚШ мен Еуропада көптеген жеке көрмелерде көрсетілді, соның ішінде 1974 жылы Париждегі Ұлттық заманауи өнер орталығында (кейіннен 1977 жылы Жорж Помпиду орталығы болған), 1993 жылы Швециядағы Малмё Konsthall және Лондондағы Камден өнер орталығында өткен ірі ретроспективалық көрмелерде де танылды. Нью-Йорк қоғамдық кітапханасы 1992 жылы Таннингтің гравюраларының ретроспективалық көрмесін ұйымдастырды, ал Филадельфия өнер мұражайы 2000 жылы Таннингтің 1942 жылғы «Туған күн» автопортретін сатып алғандығын атап өту үшін «Туған күн және одан әрі» атты шағын ретроспективалық көрме өткізді. 2018 жылы Мадридтегі Museo Nacional Centro de Arte Reina Sofía суретшінің туындыларының ірі көрмесін ұйымдастырды, оны Alyce Mahon кураторлық етті, ал 2019 жылы бұл көрме Лондонның Tate Modern мұражайына көшірілді.
Әдеби мансап
Таннинг өмір бойы әңгімелер мен өлеңдер жазды, оның алғашқы қысқа әңгімесі 1943 жылы VVV журналында жарияланды, ал түпнұсқа өлеңдері шектеулі таралымды Demain (1964) және En chair et en or (1973) кітаптарындағы суреттерімен бірге жарық көрді. Дегенмен, ол 1980 жылдары Нью-Йоркке оралғаннан кейін ғана жазуға толыққанды көңіл бөлді. 1986 жылы ол өзінің өмірбаянында маңызды орын алған картинаға арналған «Туған күн» атты алғашқы естеліктерін жариялады. Ол содан бері тағы төрт тілге аударылды. 2001 жылы ол «Өмірлер арасында: Суретші мен оның әлемі» деген кеңейтілген мемуарын жазды. Досы және ұстазы Джеймс Мерриллдің (Америка ақындары академиясының көп жылдық канцлері) ынтасымен Таннинг 80 жасында өзінің өлеңдерін жаза бастады, және оның өлеңдері «The Yale Review», «Poetry», «The Paris Review» және «The New Yorker» сияқты әдеби журналдарда өмірінің соңына дейін тұрақты түрде жарияланды. Оның өлеңдер жинағы «Мазмұн тізімі» және «Адыр: Сенбілік» атты қысқа романы 2004 жылы жарық көрді. Оның екінші өлеңдер жинағы «Coming to That» 2011 жылы Graywolf Press баспасынан шықты. 1994 жылы Таннинг Америка ақындары академиясының Уоллес Стивенс сыйлығын іргелендірді, бұл поэзия өнеріндегі ерекше және жоғары деңгейдегі шеберлігі үшін жыл сайын берілетін 100 000 долларлық сыйлық.
Доротеа Таннингтің кітаптары
Аңғар. Нью-Йорк: Standard Editions, 1977. Туған күн. Санта-Моника: The Lapis Press, 1986. (мемуар)
Өмірлер арасында: Суретші және оның әлемі. Нью-Йорк: W. W. Norton, 2001. (мемуар)
Шұңқыр: Соңғы күндер. Нью-Йорк: Overlook Press, және Лондон: Virago Press, 2004. (роман)
Мазмұндама: Өлеңдер. Нью-Йорк: Graywolf Press, 2004. (өлеңдер жинағы)
Сол жаққа қарай: Өлеңдер, Нью-Йорк: Graywolf Press, 2011. (өлеңдер жинағы)
Between Lives: An Artist and Her World. New York: W. W. Norton, 2001. (memoir)
Chasm: A Weekend. New York: Overlook Press, and London: Virago Press, 2004. (novel)
A Table of Content: Poems. New York: Graywolf Press, 2004. (collection of poems)
Coming to That: Poems, New York: Graywolf Press, 2011. (collection of poems)
Монографиялар
Боске, Ален. Доротея Таннингтің суреті. Париж: Жан Жак Паувер, 1966 жыл. Плази, Джайлс. Доротея Таннинг. Париж: Filipacchi басылымы, 1976 ж. және (ағылшын тіліндегі аудармасы) 1979. Доротея Таннинг: XX ғасыр журналының арнайы саны. Париж: XX ғасыр басылымы, 1977. Бейли, Жан Кристофер, Джон Рассел және Роберт С. Морган. Доротея Таннинг. Нью-Йорк: Джордж Бразиллер, 1995. МакАра, Кэтриона. Доротея Таннингтің "Шұңқырының" сюрреалистік стратиграфиясы. Лондон: Рутледж, 2017. Каррутерс, Виктория. Доротея Таннинг: Трансформациялар. Лондон: Лунд Хамфрис, 2020 жыл. Лайфорд, Эми. Тамаша армандар: Доротея Таннингтің өнері мен өмірі. Лондон: Реакция кітаптары, 2024.
Көрме каталогтары
Уолдберг, Патрик. Доротея Таннинг, Казино Коммуналь, XX Бельгиялық фестиваль. Брюссель: Андре де Раш, 1967 жыл. Жуфруа, Ален. Доротея Таннинг: Туындылар. Париж: Ұлттық заманауи өнер орталығы, 1974 жыл. Доротея Таннинг: 10 соңғы суреті және өмірбаян. Нью-Йорк: Гимпель Вайтценхоффер галереясы, 1979 жыл. Доротея Таннинг қағазда, 1948–1986 жылдар. Нью-Йорк: Кент Файн Арт, 1987 жыл. Доротея Таннингтің он бір суреті. Нью-Йорк: Кент Файн Арт, 1988 жыл. Доротея Таннинг: "Өмірлер арасында" – қағаздағы туындылар. Лондон: Ранкел Хью Уильямс Лтд., 1989 жыл. Уадделл, Роберта және Луиза Вуд Руби, редакторлар, Дональд Куспит және Доротея Таннинг мәтіндерімен. Доротея Таннинг: "Қызулыққа сәлем!" – Суретшінің иллюстрациялық кітаптары мен гравюраларының толық тізімі, 1942–1991 жылдар. Нью-Йорк: Нью-Йорк қалалық кітапханасы, 1992 жыл. Нордгрен, Суне, Джон Рассел, Ален Жуфруа, Жан Кристоф Бейли және Лассе Сёдерберг. Доротея Таннинг: Om Konst Kunde Tala (Егер өнер сөйлей алса). Мальмё, Швеция: Мальмё Констхолл, 1993 жыл. Доротея Таннинг: Ұйқысыздық, 1954–1965 жылдардағы суреттер. Нью-Йорк: Кент Файн Арт, 2005 жыл. Доротея Таннинг: Эспланададан тыс – 1940–1965 жылдардағы суреттер, сызбалар және гравюралар. Сан-Франциско: Фрей Норрис галереясы, 2009 жыл. Грескович, Роберт, Джоанна Клейнберг және Рейчел Либовиц. Доротея Таннинг: Сахнаға жасалған алғашқы эскиздер. Нью-Йорк: Сызбалау орталығы, 2010 жыл. Доротея Таннинг: Белгісіз, бірақ таныс жағдайлар. Сан-Франциско: Галерея Венди Норрис, 2013 жыл. Доротея Таннинг: Армандар торы. Лондон: Элисон Жак галереясы, 2014 жыл. Махон, Элис, редактор, Энн Коксон және Идоя Мурга Кастро қатысқан. Доротея Таннинг. Мадрид: Рейна София Ұлттық өнер мұражайы, 2018 жыл және Лондон: Tate Publishing, 2018 жыл. Доротея Таннинг: Суреттің өзі бәрін айта ма? Нью-Йорк: Касмин галереясы, 2022 жыл.