Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Лондонның географиясына шолу
Overview of the geography of London
Лондон – Ұлыбританияның ең ірі қалалық аймағы және астанасы. Ол Ұлыбритания аралының оңтүстік-шығыс бөлігінде жатыр. Лондон аймағы 2019 жылы 8,982 миллион халқы бар, ал 2021 жылы бір шаршы километрге 5,596 адамнан шамалы тығыздыққа ие. Ірірек аймақ – Лондон метрополиялық аймағы немесе Лондон метрополиялық агломерациясы – 12 653 500 адамды қамтиды, тығыздығы бір шаршы километрге 1,510 адамды құрайды. Лондон – Темза өзеніндегі порты (Лондон порты туралы толық мақалаға қараңыз), кеме жүретін өзен. Өзен қаланың дамуына зор әсер етті. Лондон Темзаның солтүстік жағалауында пайда болды және ұзақ уақыт бойы қаланың басты назары Темзаның солтүстік жағында сақталды. Көп ғасырлар бойы Лондон көпірі қаланың ішінде немесе жанындағы жалғыз көпір болып келді. 18 ғасырда көпірлер көп салынғанда, қала барлық бағытта кеңейді, себебі көбінесе тегіс немесе аздап төбелі аймақ өсуге кедергі келтірмеді.
London is the largest urban area and the capital city of the United Kingdom. It lies in the southeastern part of the island of Great Britain. The London region covers , and had a population of 8.982 million in 2019 and a population density of 5,596 people per square km in 2021. A larger area—the London Metropolitan Region or the London Metropolitan Agglomeration—covers and had 12,653,500 people, at a density of 1,510 per square kilometre. London is a port on the Thames (see main article Port of London), a navigable river. The river has had a major influence on the development of the city. London began on the Thames' north bank and for a long time the main focus of the city remained on the north side of the Thames. For many centuries London Bridge was the only bridge in or close to the city. When more bridges were built in the 18th century, the city expanded in all directions as the mostly flat or gently rolling countryside presented no obstacle to growth.
Темза өзені
Темза өзені – Лондонның басты өзені, ол Лондон алабы арқылы батыстан шығысқа қарай ағып өтеді. Өзен Горинг қапшығы арқылы Лондон алабына еніп, батысқа қарай Котсуолдс және Айлсбери жазығының бір бөлігін кептіреді. Сол сияқты, Моль сияқты салалар да Солтүстік төбелерден оңтүстіктен алапқа қарай өтеді. Ағынның одан әрі төменгі бөлігінде Темзаның ағысы әктас төсенішіне ашылатын бұлақтармен күшейтіледі. Бұрын Темза өзені бүгінгідей тар емес, көбірек кеңдігі бар, беті терең емес өзен болған. Ол кеңінен нығайтылған. Темза Теддингтон бөгетіне дейін (жарға қарайғы ағын) толқындарға ұшырайды, ал Лондон дауылдық су тасқынына осал. Су деңгейінің баяу, бірақ үздіксіз көтерілуіне байланысты қауіп уақыт өте келе артты, бұл Ұлыбританияның мұздықтар ерігеннен кейін қалпына келуінен туындаған баяу "қисайуынан" (солтүстігі көтеріліп, оңтүстігі төмендеуінен) және климаттың өзгеруінен теңіз деңгейінің біртіндеп көтерілуінен болады. Осы қауіппен күресу үшін 1970 жылдары Темза бөгеті Вулвичте Темза арқылы салынды, бірақ 2005 жылдың басында болашақта су тасқыны қаупін болдырмау үшін одан әрі төмен 10 миль (16 км) қашықтықтағы бөгет қажет болуы мүмкін деген ұсыныс жасалды. Лондон ішінде Темзаға көптеген өзендер мен арналар құяды, олардың кейбіреулері аймақтың географиясына елеулі әсер етті. Лондонның көптеген кіші салалары қазір жер астымен ағып өтеді.
The River Thames is the main river of London, flowing west to east across the London Basin. The river cuts into the London basin through the Goring Gap, draining parts of the Cotswolds and Vale of Aylesbury to the west. Similarly tributaries such as the Mole cut through the North Downs into the basin from the south. Further downstream the flow of the Thames is boosted by springs which open onto the chalky riverbed. The Thames was once a much broader, shallower river than it is today. It has been extensively embanked. The Thames is tidal (the Tideway) up to Teddington Lock, and London is vulnerable to flooding by storm surges. The threat has increased over time due to a slow but continuous rise in high water level, caused by both the slow 'tilting' of Britain (up in the north and down in the south) caused by post glacial rebound and the gradual rise in sea levels due to climate change. The Thames Barrier was constructed across the Thames at Woolwich in the 1970s to deal with this threat, but in early 2005 it was suggested that a 10 mile (16 km) barrier further downstream might be required to deal with the flood risk in the future. Within London a considerable number of rivers and streams flow into the Thames, some large enough to have exerted a significant influence on the geography of the area. Many of the smaller London tributaries now flow underground.
Оң жағалаудағы қосалқы өзендер
Маңызды салалары: Моль, Уандел, Равенсборн (таяз су ағысы «Дептфорд ағысы» деп аталады) және оның саласы Квагги, Дарент және оның саласы Крей, олар бірге Үлкен Лондонның шығыс шекарасының бір бөлігін құрайды. Шағын, көбінесе жер астында ағатын салаларға Хогсмилл өзені, Беверли Брук, Некингер және Эфра жатады. Уандел оңтүстік Лондонның Лиа аңғарына ең жақын баламасы болды, өндірістік дәліз Темзадан басталып Вандсворт, Мертон және Митчам арқылы Беддингтон мен Кройдонға дейін созылған. Кішкентай дәліз Равенсборн өзенімен Дептфорд ағысынан Левишам арқылы өтеді, сондай-ақ көптеген кіші өзендерде де бұрын диірмендер болған.
Significant tributaries include the Mole, Wandle, Ravensbourne (tidal reach known as 'Deptford Creek') with its tributary the Quaggy, and the Darent and its tributary the Cray which together form part of the eastern boundary of Greater London. Smaller, some mainly subterranean tributaries include the Hogsmill River, Beverley Brook, Neckinger and Effra. The Wandle formed south London's nearest equivalent to the Lea Valley, with an industrial corridor stretching from the Thames at Wandsworth through Merton and Mitcham to Beddington and Croydon. A smaller corridor followed the Ravensbourne from the Thames at Deptford Creek through Lewisham, and many of the smaller rivers also once had mills.
Құбырлар
Лондон аймағында көптеген арналар немесе каналданған өзендер салынған, көбінесе 18 ғасырдың соңы мен 19 ғасырдың басында. Бұлар бастапқыда тауар тасымалы үшін салынған, бірақ қазір бұл көлік тоқтап қалған. Лондон ішінде каналдар көмірді кемежайлардан көптеген канал жағасындағы газ және электр станцияларына (мысалы, Бримсдаунға), ал ағаш-құрылыс материалдарын сақтау алаптарына, жиһаз өндірушілерге және басқа да кәсіпорындарға (мысалы, Эдмонтон қаласында) тасыған. Көптеген каналдар бүгінге дейін сақталған, бірақ олар негізінен ойын-сауық кемелері үшін пайдаланылады.
A number of canals or canalised rivers have been constructed in the London area, mostly in the late 18th and early 19th centuries. These were originally for goods traffic, which has largely ceased. Within London the canals carried coal from the docks to many canal side gas works and power stations (for example Brimsdown), and timber to timber yards, furniture manufacturers etc. (for example in Edmonton). Although most of the canals still survive today, they are used primarily for leisure craft.
Темзаның солтүстігінде
Лондон аймағындағы канал құрылысы 1424 жылдан бастап Ли және Сторт өзендерінде кеме жүру жұмыстарымен басталды, нәтижесінде Ли өзенінің кеме жолы мен Боу Бэк өзендері пайда болды. Бастапқыда Герфордширден ауыл шаруашылығы өнімдерін тасымалдау үшін қолданылған, кейіннен бұл Ли аңғары мен доктарды байланыстыратын маңызды өнеркәсіптік су жолына айналды. Ли өзенінің (Боу Крик) қисық сағасынан аулақтап, Лондон орталығына жақын Темзаға дейінгі қысқа жолды Лаймхаус кесігі (1760 ж.) қамтамасыз етті. 1790 жылдан бері Лондоннан Мидлендке Оксфорд каналы арқылы байланыс орнатылған, бірақ бұл Темзаның жоғары ағысымен Оксфордқа дейін жүзуді қажет етті. Гранд Джанкшен каналы (кейін Гранд Юнион) Брентфордтағы Темзадан (1798 жылдан бастап) аяқталуымен ыңғайлы бағытты қамтамасыз етті. 1801 жылы Гранд Джанкшеннен Хейске дейін Паддингтондағы үлкен бассейнге дейін қол ашылды. Кейіннен бұл 1820 жылы аяқталған Регент каналы арқылы Лаймхауста (Лаймхаус кесігіне жақын) Темзаға қосылды. Бұл өз кезегінде Ли жүйесіне Хертфорд Юнион каналы немесе Хакни кесігі (1830) арқылы байланысты. Регент каналында көптеген ірі бассейндер болды (Сити Роуд бассейні, Кингсленд бассейні, Батлбридж бассейні, Сент-Панкрас бассейні, Камберленд бассейні және т.б.), бастапқыда доктардағы көлікке тәуелді өнеркәсіптермен қатар орналасқан. Қалалық канал (1805) Иттер аралы арқылы қысқа жолмен өту үшін салынды. Кейіннен бұл Батыс Үндістан доктарының құрамына енді және енді Темзаның жоғары ағысында байланысы жоқ. Темзаға жалғасатын басқа қысқа каналдар: Гросвенор каналы (1825) және Кенсингтон каналы (1828).
Canal construction in the London area started with navigation works on the Lea and Stort from 1424 onwards, leading to the River Lee Navigation and Bow Back Rivers. Initially used for transport of agricultural product from Hertfordshire, this later became an important industrial waterway connecting the heavily industrialised Lea Valley with the docks. A short cut to the Thames avoiding the winding mouth of the Lea (Bow Creek) and closer to central London was provided by the Limehouse Cut (1760). A connection from London to the Midlands had been provided by the Oxford Canal since 1790, but this required navigation up the winding the upper Thames to Oxford. The completion of the Grand Junction Canal (later Grand Union) from the Thames at Brentford (1798 onwards) provided a more convenient route. In 1801 an arm was opened from the Grand Junction at Hayes to a large basin at Paddington. This was later linked to the Thames at Limehouse (close to the Limehouse Cut) by the Regent's Canal, completed in 1820. This in turn was linked to the Lea system by the Hertford Union Canal or Hackney Cut (1830). The Regent's Canal had many substantial basins (City Road Basin, Kingsland Basin, Battlebridge Basin, St Pancras Basin, Cumberland Basin etc. ), originally lined with industries dependent on traffic from the docks. The City Canal (1805) was built to provide a short cut across the Isle of Dogs. This was later incorporated into the West India Docks and is no longer connected to the Thames at its upstream end. Other short canals connecting to the Thames included the Grosvenor Canal (1825) and the Kensington Canal (1828).
Темзаның оңтүстігінде
Бұрынғы Grand Surrey Canal (1807) Темзадан Ротерхиттегі Митчам индустриалды қаласына дейін салынбақ болған, бірақ Камбервеллден әрі жүрген жоқ. 1970 жылы Surrey Commercial Docks жабылуымен бірге толып қалды. Grand Surrey Canal Кройдон каналымен (1809) жалғасты, ол Батыс Кройдонға дейін созылды; ол 1836 жылы жабылды. Алдағы уақытта Лондоннан Бристольге дейін Кеннет және Эйвон каналы арқылы байланыс бар, ол Баттағы Эйвон өзенін Кеннет өзені арқылы Редингтегі Темзаға қосады. Бұрын Басингстокқа Темза, Вей Навигациясы және Басингсток каналы арқылы баруға болатын. Литтлхэмптонның оңтүстік жағалауына Темза, Вей және Вей-Арун каналдары арқылы жетуге болады.
The former Grand Surrey Canal (1807) was intended to run from the Thames at Rotherhithe to the industrial town of Mitcham, but got no further than Camberwell. It closed with the Surrey Commercial Docks in 1970 and has been filled. The Grand Surrey Canal linked to the Croydon Canal (1809) which continued as far as West Croydon; this closed in 1836. Further afield a link from London to Bristol is provided by the Kennet & Avon Canal which connects the Avon at Bath via the River Kennet to the Thames at Reading. Basingstoke could once be reached via the Thames, Wey Navigation and the Basingstoke Canal. The south coast at Littlehampton could be reached via the Thames, Wey and the Wey and Arun Canal.
Лондон қаласындағы төбелер
Лондон қаласындағы батыстан шығысқа қарай орналасқан Людгейт төбесі, Корн төбесі және Тауэр төбелері ерте қаланың дәл орналасуына ықпал еткен деп есептеледі, бірақ олар өте төменгі және Лондонның орталық бөлігінің көп бөлігі дерлік жазық. Бұл төбелер Темза өзенінің әртүрлі малта тасты террасалық шөгінділерінде қалыптасқан.
The hills in the City of London, from west to east, Ludgate Hill, Corn Hill and Tower Hill, are presumed to have influenced the precise siting of the early city, but they are very minor, and most of central London is almost flat. These hills are developed in various gravel terrace deposits of the river Thames.
Солтүстік Лондон
Қаланың солтүстігінде Багшот қалыптасуы деп аталатын орта және төменгі бассейннің қалдық құмдарымен қапталған қырқа, Хэмпстед Хит және Хайгейт төбесін қоса алғанда, биік жерді құрайды (кей жерлерде шамамен 130 м). Қырқа Лондон балшығы арқылы қысқа ғана қашықтыққа шығысқа қарай созылып, Крауч-Хилл және Куинс-Вудты құрайды. Оңтүстіктегі қырқаның тармақтары Примроуз және Парламент төбелеріне қарай төмен түседі. Бұл қырқа – Лондон балшығынан жас Үшіншілік дәуірдің тау жыныстарының сақталған бөлігі, Темзаның бұрынғы арналарымен қоршалған, онда балшықтан әлдеқайда жас шөгінділер жатыр. Мұндай Үшіншілік дәуірдің биік жерлерінің кішігірім бөліктері батыста, салыстырмалы түрде төменгі Хангер-Лейн, Харроу төбесі және Клейгейт қабаттарында (Лондон балшығының жоғарғы бөлігі) кездеседі, олар су арналарымен келген жас қиыршық тастармен қапталған кішігірім Хорсендон төбесін құрайды. Осы қырқаның солтүстігінде, Ли және Брент өзендері арасындағы аңғарларда, екінші қырқа (100 метрден сәл төмен) орналасқан, ол Плейстоцен кезеңінің шөгінділерінен пайда болған. Мусвелл төбесінен Черч-Энд, Финчли және солтүстікке қарай Уэтстоунға дейін батысқа қарай созылатын бұл қырқа мұз басудың оңтүстік шегін көрсететін мұздықпен қапталған. Оның астында Доллис-Хилл қиыршық тасы жатыр, бұл Темзаның бұрынғы оңтүстік саласының орнын көрсетеді, Темза қазіргіге қарағанда солтүстікке қарай, Сент-Олбанс аңғары арқылы ағып өткен кезде. Шығыс жағындағы Александра сарайында қиыршық тас қырқаның үстін құрайды, сондай-ақ батыстағы кішігірім төбелерде, Доллис төбесі сияқты. Солтүстікке қарай, Клейгейт қабаттарының үстіне мұздыққа дейінгі Стэнмор қиыршық тасы жатқан Grim's Dyke Ridge сәл бұзылған: Милл-Хилл, Тоттеридж, Аркли және Монкен-Хэдли, Элстри, Стэнмор және Харроу Уэльд Коммонс. Шығыс және солтүстік-шығыс Лондоның көп бөлігі қазіргі Темзаның су тасқыны алабында (Темза бөгетімен қорғалған) немесе ескі террасаларда орналасқан, ерекше көзге түсетін бұл үзіліс – жасанды Бектон Альптерінің қалдықтары. Чингфордтағы Поул-Хилл және Гилвелл паркіне жақын Липпитс-Хилл Клейгейт қабаттарының кішкентай бөліктерімен қапталған, ал Эппинг Орманының биік бөліктері, мысалы, Хай-Бич, Клейгейт және Багшот қабаттарынан және кейінгі қиыршық тастардан тұрады.
To the north of the city a ridge capped by the mid to lower basin's residual sands known as the Bagshot formation forms high ground (in places around 130m) including Hampstead Heath and Highgate Hill. The ridge continues briefly eastwards over the London clay to form Crouch Hill and Queen's Wood. Immediately south, fingers of the ridge run down towards Primrose Hill and Parliament Hill. This ridge is a surviving area of Tertiary rocks younger than the London Clay, surrounded by former routes of the Thames where much younger deposits overlie the clay. Smaller outliers of such Tertiary high ground exist to the west of the main ridge especially relatively lowly Hanger Lane; the knoll Harrow Hill, and smaller Horsendon Hill where the Claygate Beds (the top of the London Clay formation) are capped by much younger gravels deposited by watercourses. North of this ridge, between the valleys of the rivers Lea and Brent, lies a second ridge (a little under 100m), formed of much younger Pleistocene deposits. Running west from Muswell Hill to Church End, Finchley and north to Whetstone, this is capped by glacial till marking the southern limit of glaciation. This overlies Dollis Hill Gravel marking the line of a former southern tributary of the Thames, when the Thames flowed further to the north than it does today, through the Vale of St Albans. At its eastern end at Alexandra Palace the gravel forms the top of the ridge, as it does in smaller hills to the west including Dollis Hill itself. Further north, ridges of Claygate Beds overlain by the pre glacial Stanmore gravel form the slightly broken up Grim's Dyke Ridge: Mill Hill, Totteridge, Arkley and Monken Hadley, Elstree, and Stanmore and Harrow Weald Commons. Much of east and northeast London lies on the modern floodplain of the Thames (spared from flood by the Thames barrier) or older terraces, a notable interruption being the remains of the artificial Beckton Alps. Pole Hill at Chingford and Lippitts Hill near Gilwell Park are capped by small outliers of Claygate Beds, while the higher parts of Epping Forest such as High Beach are Claygate and Bagshot beds with later gravels.
Оңтүстік Лондон
Қиылыс және бүктелу Темзаның оңтүстігінде, Левишем мен Гринвичтегі борды жер бетіне жақындатады. Бұл палеоцендік шөгінділерден (Ламбет тобы) құралған айқын қырқаға әкелді, оған Шутерс-Хилл, Гринвич паркі және Блэкхит кіреді. Равенсборн өзенінің аңғарының батысында бұл қырқа Телеграф төбесі, Нунхед және Онор Оук болып жалғасады, Дания төбесіне қарай созылады. Оңтүстікке қарай Кристалл сарайы мен Сайденхэм төбесі Claygate қабаттарының тағы бір бөлігінде орналасқан. Лондонның оңтүстік-батысында Темзаның төменгі террасалары батысында кенеттен тоқтатылып, Ричмонд төбесінің алдында Лондон балшығына тілінген биік жартасқа тіреледі. Шығыс жағындағы жоғары жатқан жерлер, Wandle өзенінің кең аңғарынан басқа, солтүстік Уимблдон және Норвуд қырқасы арқылы Claygate қабаттарымен және ескі Темза қиыршықтарымен жабылған; оның кең батыс бөлігі Беверли Брук өзенінің аңғарымен бөлінеді, ол Ричмонд паркін Уимблдон орманынан ажыратады.
Faulting and folding brings the chalk close to the surface just south of the Thames in Lewisham and Greenwich. This has resulted in a notable ridge formed of Palaeocene deposits (the Lambeth Group), which includes Shooter's Hill, Greenwich Park and Blackheath. West of the valley of the Ravensbourne, this ridge continues as Telegraph Hill, Nunhead and Honor Oak, towards Denmark Hill. To the south Crystal Palace and Sydenham Hill lie on another outlier of Claygate beds. In south west London the lower terraces of the Thames of its west stop abruptly at a notable bluff cut into the London Clay against Richmond Hill. The higher ground across the east, save for the broad valley of the Wandle is capped across northern Wimbledon and the Norwood Ridge by Claygate Beds and older Thames gravels; the broad western part of this is dissected by the valley of Beverley Brook, which separates Richmond Park from Wimbledon Common.