Заң қақтығыстары доктринасы: «Қолайсыз сот» институты

Кіріспе

Заңдар қақтығысының құқықтық доктринасы

Forum non conveniens (лат. "қолайсыз форум") (FNC) – көбінесе жалпы құқық жүйесінде қолданылатын құқықтық доктрина. Осы доктрина бойынша сот басқа форумда немесе сотта іс қозғалған жағдайдың орындырақ екенін мойындайды және істі сол форумға жібереді. Мысалы, сотталу орнын ауыстыру бұйрығы, сот процесіне негіз болған оқиға немесе жағдай болған жерге және барлық куәлердің тұратын жеріне ауыстыру үшін шығарылуы мүмкін. Заңдар қақтығысының доктринасы ретінде forum non conveniens әртүрлі елдердің соттары мен бір елдің әртүрлі юрисдикцияларындағы соттар арасында қолданылады. Forum non conveniens бір штаттың округтері мен федералды округтері арасында қолданылмайды. Доктринаны қолдану кезінде көтерілетін маңызды мәселе – форум шопинг, яғни сот процесінде үстемдік алу үшін ғана сотты таңдау. Бұл мәселе талапкердің сот таңдауына қарсы теңгеріледі, егер бірнеше орынды юрисдикция болса. Шетелдік соттарға көрсетілетін құрмет өзара құрмет және әдептілік принциптеріне негізделгендей, осы принциптер азаматтық құқық жүйелерінде lis alibi pendens құқықтық доктринасы түрінде де қолданылады. Forum non conveniens жалпы құқық елдеріне ғана тән емес: Панама Республикасының теңіз соттары, жалпы құқық юрисдикциясы болмаса да, шектеулі шарттарда осындай билікке ие.

Түсіндірме

Ел, штат немесе басқа да юрисдикция сот жүйесі арқылы түсіндірілетін және қолданылатын заңдарды қабылдайды. Нақты сот жүйесі немесе құқықтық жүйе қолданатын заңдар lex fori, яки сот отырысының құқығы деп аталады. Азаматтық процессуалдық мәселе ретінде соттар, сот ісі басталғанда, тараптар мен даурық бойынша юрисдикцияны қабылдауға бола ма және қандай жағдайларда қабылдауға болатынын анықтауы тиіс. Іс бойынша қатысты элементтер соттың аумақтық юрисдикциясына жатса, бұл шешім әдеттегідей болады немесе мүлдем көтерілмейді. Егер тараптардың бірі немесе бірнешесі аумақтық юрисдикция шегінен тыс тұратын болса немесе басқа да форумның қолайлы болуы мүмкін факторлар болса, юрисдикция мәселесі шешілуге тиіс.

Тарихи шығу тегі

Ғалымдар мен заңгерлер бұл ұғымның шотландтық тегі бар екеніне келіседі. Шотландияның көптеген ертедегі FNC-ге сілтеме жасаған істері адмиралтейство заңымен реттелген. Осылайша, FNC азаматтық құқықтан туындаған болуы мүмкін, өйткені адмиралтейство заңы азаматтық құқық принциптеріне негізделген. Дегенмен, француз азаматтық кодексінде немесе рим құқығында оған баламасы жоқ. Шотландияда бұл ұғым 18-ғасырда қалыптасты және кейіннен ағылшын ортақ құқығына енгізілді. Ол алғаш рет 1610 жылы Шотландияда Вернор Эльвиске қарсы істе [1610] Mor 4788 forum non competens қағидасын кеңейту ретінде қабылданды; Шотландияда сотталуы ыңғайсыз екенін айтқан екі ағылшын азаматына қатысты сот «Лордтар екі ағылшынның арасында соттасуға құзыретті емес» деген шешім шығарды. 1860 жылдары (Клементс v Макаули [1866] 4 S 224 және Лонгворт v Хоуп [1865] 3 S 1049) осы қағида кеңейтіліп, қолданылды, нәтижесінде ол ағылшын заңына енгізілді. Бұл талап соттың құзыретіне күдік тудырмаған (forum non competens-тен өзгеше) жағдайларда қолданылды, бірақ соттан өз дискрециялық өкілеттіктерін пайдалануын сұрағанда қолданылды. 1964 жылғы РСФСР азаматтық процессуалдық кодексі азаматтық істерде forum non conveniens доктринасын мойындады.

Ұлыбритания

Еуропалық Одақтың мүшесі ретінде Ұлыбритания Брюссель конвенциясына қол қойды. 1982 жылғы Азаматтық сот төрелігі және сот шешімдері туралы заң, 1991 жылғы Азаматтық сот төрелігі және сот шешімдері туралы заңмен толықтырылған күйінде, мынадай ережелерді қамтиды: «Бұл заңның ешбір ережесі Ұлыбританиядағы кез келген сотқа 1968 жылғы [Брюссель] конвенциясына немесе тиіс жағдайда Лугано конвенциясына қайшы келмейтін жағдайда, forum non conveniens немесе өзге себептер бойынша алдындағы іс жүргізуді тоқтатуға, кейінге қалдыруға [процесті тоқтатуға немесе тоқтатуға, немесе тарапты шақыруға], жоюға немесе тоқтатуға кедергі келтірмейді». Еуропалық сот алдында қарастырылған Оусу Джексон және басқалар ісі Брюссель конвенциясының 2-бабы мен Еуропалық қауымдастықтағы FNC-нің қолданылу саласы арасындағы байланысқа қатысты болды. Owusu ісінде Англияның апелляциялық соты Еуропалық соттан Брюссель конвенциясының 2-бабына сәйкес, ағылшын FNC ережелері бойынша оған келіп түскен мәселені кейінге қалдыруға бола ма деп сұрады. Сот Брюссель конвенциясының Еуропалық Одақтың барлық мемлекеттерінде үйлестіруді қамтамасыз ететін және болжамды жүйе құруға бағытталған міндетті ережелер жиынтығы екенін анықтады. Егер мемлекеттер азаматтық іс жүргізудің ұлттық ережелерін пайдаланып конвенциядан ауытқуға мүмкіндік алса, бұл сот таңдауына негізделген іс жүргізудің біртекті нәтижесіне кедергі келтіреді. Сондықтан, 46-тармақта Еуропалық сот былай деп шешті: «Брюссель конвенциясы келісім жасасушы мемлекеттің сотын осы конвенцияның 2-бабында белгіленген құзыреттен бас тартуға қатысты, тіпті басқа келісім жасасушы мемлекеттің құзыреті даулы болмаса немесе іс-қимылдың басқа келісім жасасушы мемлекетпен байланысы болмаса да, егер басқа келісім жасасушы емес мемлекеттің соты іс бойынша сот отырысын өткізуге қолайлырақ болар еді». Дегенмен, кейбір британдық сарапшылар FNC ережелері басқа іс-қимылдар мүше мемлекетте болмаған жағдайларда да қолданылуы мүмкін екенін айтады, бірақ бұл мәселе әлі де нақты емес. Шотландия соты FNC негізінде Англия немесе Солтүстік Ирландия соттарының пайдасына іс жүргізуді кейінге қалдыруға құқылы, өйткені бұл Ұлыбритания ішіндегі сот юрисдикциясын реттейді.

As a member of the European Union, the United Kingdom signed the Brussels Convention. The Civil Jurisdiction and Judgments Act 1982 as amended by the Civil Jurisdiction and Judgments Act 1991 states:
Nothing in this Act shall prevent any court in the UK from staying, sisting [staying or stopping a process, or summoning a party], striking out or dismissing any proceedings before it on the ground of forum non conveniens or otherwise, where to do so is not inconsistent with the 1968 [Brussels] Convention or, as the case may be, the Lugano Convention. The case of Owusu v Jackson and Others before the European Court of Justice, was concerned with the relationship between Article 2 of the Brussels Convention and the scope of FNC within the European Community. In Owusu, the English Court of Appeal asked the ECJ whether it could stay a matter brought to it under Article 2 Brussels Convention pursuant to the English FNC rules. The Court held that the Brussels Convention was a mandatory set of rules designed to harmonise and so produce a predictable system throughout the EU. If states were able to derogate from the Convention using their domestic rules of civil procedure, this would deny a uniform result to proceedings based on forum selection. Hence, at 46. the ECJ held:
the Brussels Convention precludes a court of a Contracting State from declining the jurisdiction conferred on it by Article 2 of that convention on the ground that a court of a non Contracting State would be a more appropriate forum for the trial of the action even if the jurisdiction of no other Contracting State is in issue or the proceedings have no connecting factors to any other Contracting State. However, some UK commentators argue that the FNC rules may still apply to cases where the other proceedings are not in a Member state but this remains uncertain. A Scottish Court may sist its proceedings in favour of the Courts of England or Northern Ireland on the ground of FNC, since this is settling intra UK jurisdiction.

Австралия

FNC ережесі қолданылатын юрисдикцияларда, дауды басқа форумда қарау оңтайлы деп сот шешкен жағдайда, сот әдетте істі қараудан бас тартады. Forum non conveniens қағидасына қатысты ұзақ даулы кезеңнен кейін, High Court Voth v Manildra Flourd Mills (1990) 171 CLR 538 ісінде осы қағиданы біріктірілген түрде қолданды. Бұл шешім Oceanic Sun Line Special Shipping Co v Fay (1988) 165 CLR 197 ісіндегі Justice Deane-нің үкімін бекітті, онда ол дәстүрлі сынақтан бас тартып, "бірден орынсыз форум" сынағын ұсынды. Voth ісінде Австралияның Жоғарғы соты "көбірек оңтайлы форум" тәсілін қабылдаудан бас тартып, Justice Deane-нің сынағын қолдады. Бұл тәсіл Австралияда сот процесін жалғастыру жауапкерге орасан зор қиындықтар мен қысым тудырып, оның нәтижесінде ауыр әділетсіздікке әкелуі керек екенін білдіреді. Осы сынақтың кейінгі маңызды дамуларына Чжан және Генри істері жатады. Regie National des Usines Renault SA v Zhang (2002) 210 CLR 491 ісінде Жоғарғы сот "бірден орынсыз форум" сынағын Австралия заңнамасы ретінде растады, бірақ шетел заңын қолдану қажет болған жағдайда да, Австралия мәселені қарау үшін "бірден орынсыз" форум емес екенін мәлімдеді. Henry v Henry (1996) 185 CLR 571 ісінде Жоғарғы сот басқа юрисдикцияда мазмұны шамалы өзгеше іс қозғалғаннан кейін, Австралияда сот процесін бастау бастапқыда қиындық тудырып, жауапкерге қысым көрсетуге мүмкіндік беретінін анықтады.

Канада

Канададағы ФНК доктринасы Amchem Products Inc. v. British Columbia Worker's Compensation Board, [1993] 1 S. C. R. 897 ісінде қарастырылды. Сот ФНК бойынша талапты қанағаттандырмау үшін «ішкі форумға қарағанда басқа форум айқын түрде қолайлырақ болған жағдайда» деген тест қолданылатынын мәлімдеді. Егер екі форум да бірдей қолайлы деп табылса, ішкі форум әрқашан басымдық алады. Қолайлылық көп факторлы тест арқылы бағаланады, онда мынадай элементтер қарастырылады: талапкердің талабы мен форум арасындағы байланыс, жауапкер мен форум арасындағы байланыс, форумды таңдау арқылы жауапкерге жасалған әділетсіздік, форумды таңдамау арқылы талапкерге жасалған әділетсіздік, сотқа басқа тараптардың қатысуы (яғни куәлердің орналасқан жері) және өзара құрмет сияқты мәселелер, мысалы, өзаралық және сот шешімінің стандарты. Жоғарғы Сот ФНК сауалдары «нақты және маңызды байланыс» тестіне ұқсас, бірақ одан ерекше екенін атап өтті, ол юрисдикцияға шағымдануларда қолданылады. Ең маңызды айырмашылық – ФНК-ны қолдану екі форумның бірін дискрециялық түрде таңдау болып табылады, олардың әрқайсысы мәселені заңды түрде қарауға құқылы. Канаданың Квебек провинциясының заңнамасы сәл өзгеше. Квебектің 1994 жылғы Азаматтық кодексінің 3135-бабы c. c. q. былай демек:
Квебек органы дауды қарауға құзыретті болса да, ол ерекше жағдайларда және тараптың өтініші бойынша, егер басқа елдің органдары шешім қабылдауға жақсырақ жағдайда деп санайтын болса, құзыреттіліктен бас тарта алады. Практикалық әсері кез келген басқа юрисдикциямен бірдей, бірақ кодексте қолданылатын тұжырымдама басқаша. 3135-бапты c. c. q. қолдану туралы шешімдер үшін қараңыз: H. L. Boulton & Co. S. C. C. A. v. Banque Royale du Canada (1995) R. J. Q. 213 (Квебек. Жоғарғы соты); Lamborghini (Canada) Inc. v. Automobili Lamborghini S. P. A. (1997) R. J. Q. 58 (Квебек. Апелляциялық соты); Spar Aerospace v. American Mobile Satellite (2002) 4 S. C. R. 205 және Grecon Dimter Inc. v. J. R. Normand Inc. (2004) R. J. Q. 88 (Квебек. Апелляциялық соты).

The doctrine of FNC in Canada was considered in Amchem Products Inc. v. British Columbia Worker's Compensation Board, [1993] 1 S. C. R. 897. The Court held that the test for striking out a claim for FNC is where "there is another forum that is clearly more appropriate than the domestic forum." If the forums are both found to be equally convenient, the domestic forum will always win out. Convenience is weighed, using a multi factored test that includes elements such as: the connection between the plaintiff's claim and the forum, the connection between the defendant and the forum, unfairness to the defendant by choosing the forum, unfairness to the plaintiff in not choosing the forum, involvement of other parties to the suit (i. e. location of witnesses), and issues of comity such as reciprocity and standard of adjudication. The Supreme Court has underlined that FNC inquiries are similar to but distinct from the Real and Substantial connection" test used in challenges to jurisdiction. The most important difference is that applying FNC is a discretionary choice between two forums, each of which could legally hear the issue. The law of the province of Quebec, Canada is slightly different. The Quebec Civil Code 1994, at art. 3135 c. c. q., provides:
Even though a Quebec authority has jurisdiction to hear a dispute, it may exceptionally and on an application by a party, decline jurisdiction if it considers that the authorities of another country are in a better position to decide. The practical effects are identical to any other jurisdiction but the wording used by the code is different. For decisions applying art. 3135 c. c. q., see H. L. Boulton & Co. S. C. C. A. v. Banque Royale du Canada (1995) R. J. Q. 213 (Quebec. Supr. Ct.); Lamborghini (Canada) Inc. v. Automobili Lamborghini S. P. A. (1997) R. J. Q. 58 (Quebec. C. A. ); Spar Aerospace v. American Mobile Satellite (2002) 4 S. C. R. 205, and Grecon Dimter Inc. v. J. R. Normand Inc. (2004) R. J. Q. 88 (Quebec. C. A.)

Еуропа

ФНК доктринасы азаматтық құқық жүйесінде кеңінен қабылдана қойған жоқ, ол алиби-пенденс тәсілін басымдыққа қояды (Брюссель конвенциясының 21 және 23-баптарын қараңыз). Азаматтық құқық юрисдикциялары, әдетте, юрисдикцияны жауапкердің тұрғылықты жеріне және тараптардың әдеттегі тұрғылықты жерін, lex situs және lex loci solutionis таңдау ережелеріне (actor sequitur forum rei принципін қолдану) негіздейді. Бұл жауапкердің "өз" сотында сотталуы керек деген күтуді көрсетеді, бірақ бұл күту кейбір жағдайларда әртүрлі басымдықтарды ескеру үшін өзгертілген. Осы күтуге мысал ретінде Брюссель I регламенті (сондай-ақ, сәйкес Лугано конвенциялары) 2-бабында мынадай ереже қарастырылған: Осы конвенцияның ережелеріне сәйкес, келісуші мемлекетте тұратын адамдар, олардың ұлттығына қарамастан, сол мемлекеттің соттарында сотталуға жатады. Өздері тұратын мемлекеттің азаматы емес адамдарға сол мемлекеттің азаматтарына қолданылатын юрисдикция ережелері қолданылады. Алайда, бұл 3-6-баптардағы маңызды ерекшеліктерге, 7-12-баптардағы сақтандыру талаптарына қатысты шектеулерге және 13-15-баптардағы тұтынушылар шарттарына бағынады. 16-бапта жылжымайтын мүлік пен иелік құқықтарының lex situs, компаниялардың мәртебесі, патенттерді тіркеу және жарамдылығына қатысты мемлекеттік тізілімдердің жарамдылығы және сот шешімдерін орындау сияқты белгілі бір юрисдикцияларға ерекше юрисдикция беріледі. Келесі баптар тараптар арасындағы сотты таңдау туралы шарттар мен басқа да келісімдерге белгілі бір сотқа юрисдикция беруге мүмкіндік береді. Брюссель режимі – бұл FNC-ті қоспағанда, ЕО және ЕАСТ (бірақ Лихтенштейн емес) бойынша юрисдикциялық мәселелерді шешу үшін үйлестірілген ережелер жиынтығын білдіреді.

Теңіз қатынасы

ФНК мәселесі кеме қатынасы істерінде туындайды, себебі әртүрлі тараптар фрахт берушілер немесе жүк алушылар ретінде қатысуы мүмкін, сондай-ақ теңіз құқығы мен теңіз саудасының халықаралық сипаты да осыған себеп. Халықаралық сауданың әртүрлі аспектілерін реттейтін көптеген конвенцияларға қарамастан, юрисдикциялық даулар жиі кездеседі. Сонымен қатар, кейбір жағдайларда АҚШ-тағы іс АҚШ штатының заңдары бойынша басталуы мүмкін, бірақ Адмиралтейство заңдары (федералды юрисдикция) орындырақ болар еді. Егер мұндай жағдай туындаса, іс ФНК негіздері бойынша федералды соттарға немесе басқа штаттың соттарына жіберілуі мүмкін. Мысалы, Флорида штатының (АҚШ) Майами портына контейнерлік кеме келді делік. Либерияда тіркелген кеме Данияда болған кезде оның капитанының алған қарыздары үшін кепілдік ретінде іздестірілуде. Кеменің порда болуын білген жергілікті адвокат, кемеге залог салуды ұсынады, бұл de novo рәсімдері арқылы қамауға алуға тең. Адмиралтействода отыратын жергілікті федералды округ, кеме капитанының кеме иелерінің (ағылшын азаматтары) кредитін кепілге қоюға агент ретінде толық өкілеттік алғанын анықтайды. Сондай-ақ, кеме де, оның иелері де Американ заңын бұзбағанын, ал жергілікті соттың басқа штаттарда тұратын куәгерлерді тыңдауға мүмкіндігі жоқ екенін анықтайды. Бұған қоса, кеме ұсталса, әділ себепсіз кешігу үшін жалдаушылар мен экспедиторларға үлкен шығын төленуі мүмкін, сондықтан федералды соттың юрисдикцияны қабылдамауының себебі болуы мүмкін. Басқа штаттағы сот процесі кредиторлардың тактикасына байланысты болады. Егер кемеге залог қоюға немесе борышкердің активтерін бақылауға мүмкіндік болмаса, қарыз ақшасын талап ету тиімді болмауы мүмкін. Бірақ егер жауапкершілік мәселесі бойынша басқа штаттың құзыретті сотында бұрынғы сот отырысы өткен болса, Майамидегі іс-қимыл тек орындау мақсатында болса, Майами юрисдикциясы, ол штаттық немесе федералды болсын, форум конвениенс болады, өйткені кеме физикалық тұрғыдан юрисдикция шегінде орналасқан.

The issue of FNC arises in shipping cases since different parties may be involved as charterers or consignees and because of the international nature of the law of the sea and maritime trade. Despite several different conventions dealing with aspects of international trade, jurisdictional disputes are common. Moreover, in some instances, a case in the United States may be initiated under U. S. state law when Admiralty law (which is a Federal jurisdiction) would be the more appropriate forum. If this occurs, the case may be removed to the Federal Courts or to the courts of another state on FNC grounds. For example, suppose that a container ship comes into port in Miami, Florida, United States. The ship, which is Liberian registered, is wanted as security for various debts incurred by its Master while in Denmark. Made aware of the ship's presence, a local lawyer moves to impose a lien which involves a form of arrest by means of de novo proceedings in rem. The local Federal district sitting in Admiralty determines that the ship's Master had ostensible authority as an agent to pledge the credit of the ship's owners (who are English). It also determines that neither the ship nor its owners have violated American law in any way, and the local court is not in a good position to hear witnesses who are all resident in other states. Further, major liability in demurrage to the innocent charterers, forwarders, etc. will be incurred if the ship is detained without just cause, so it would not be unreasonable for the Federal Court to decline jurisdiction. Whether there is subsequent litigation in another state will depend on the tactics of the creditors. Without a lien over the ship or the ability to obtain some form of control over the assets of the debtor, making a claim for money owing may not be cost effective. But if there have already been proceedings on the issue of liability before a court of competent jurisdiction in another state so that the action in Miami is purely by way of enforcement, the Miami jurisdiction, whether it be state or federal would be the forum conveniens because the ship is physically within the jurisdiction.