Парфия патшасы II Артабан

Кіріспе

Парфян империясының патшасы (б.з. 12 – 38/41 ж.) Артабан II (сонымен қатар Артабан II немесе Ардаван II деп те жазылады; Ардаван), ескі зерттеулерде Артабан III деп қате аталады, Парфян империясының патшасы болды. Ол I Вононның жүрегі туысы және мұрагері болды. Оның әкесі Даха әулетінен ханзада, ал анасы Парфян патшасы Фраат IV-тің қызы болды.

Парфян тағына көтерілгенге дейін Артабан Media Atropatene-нің патшасы ретінде билік жүргізді, ол кейіннен Римнің қолдауымен билік құрған I Вононға қарсы шабуылдардың базасы болды. Артабан ақырында I Вононды жеңіп, ол Арменияға қашып, онда патша болды. Артабанның I Вононның орнына өз ұлын отырғызу әрекетіне римдіктер кедергі келтірді, олар парфяндықтармен келісімге келіп, Арменияның жаңа патшасы ретінде Артаксий III-ті тағайындады және I Вононға қолдау көрсетуден бас тартты.

Атауы

Артабан – грекше Артабанос (Ἁρτάβανος) сөзінің латынша түрі, ал ол өзі көне парсыша *Арта бану ("Артаның даңқы") деген сөзден пайда болған. Парфян және орта парсы тілдерінде Ардаван (𐭍𐭐𐭕𐭓) деп аталған.

Атропатеньдегі патшалық тарихы мен патшалық

Артабан Арсакидтер әулетінің билік еткен тармағынан емес еді; оның әкесі Дах ханзадасы, ол, әдетте, бұрынғы парфян монархы Митридат II-нің ұрпағы болған, ал анасы қазіргі парфян патшасы Фраат IV-тің қызы болған. Шамамен б.з.д. 30-25 жылдар аралығында дүниеге келген Артабан Дахтардың арасында Орталық Азияда өсті. Ересек болғаннан кейін ол Media Atropatene-нің билеушісі болды, бұл Фраат IV-тің билігінің соңында немесе оның ұлы және мұрагері Фраат V-тің билігі кезінде болды. Артабанның Media Atropatene патшалығына қалай көтерілгені белгісіз. Бұл мемлекет Артабанның парфян патшасы I Вононға (б.з. 1 жылдары) қарсы шабуылдарының штаб-пәтері қызметін атқарды, оған ол тәж үшін күресті. Бастапқыда Римде тұрған I Вонон, Карин және Сурен рулары бастаған топтың ықпалымен парфян тағына отырғызылды. Оның билігі римдіктермен қолдалды. Алайда, Римде болған кезінде римдік мәдениетіне бой алған I Вонон парфян аристократиясын тез арада наразылыққа толтырды. Бұл Артабанға жылдар бойы күрескеннен кейін I Вонон Арменияға қашып, онда патша болған кезде жеңіске жете алу мүмкіндігін арттырды.

Билік

Арменияның патшасы Артабан, Вонон I-ді Армения тағынан алып тастап, оның орнына өз ұлын тағайындауға тырысты. Бұл әрекетті римдіктер дереу қарсы алды, олар мұны өз мүдделеріне қауіп төндіретін іс деп санады. Нәтижесінде Рим императоры Тиберий (б.з.д.) осы жағдайдың алдын алу үшін өзінің өгей ұлы Германникті жіберді. Бірақ римдік қолбасшы парфтардан қарсылық көрмеді. Керісінше, Герман Артабанмен келісімге келіп, Арменияның жаңа патшасы ретінде Артаксия III-ті тағайындады және Вонон I-ге қолдау көрсетуден бас тартты. Осылайша римдіктер Артабанды Парфияның заңды билеушісі деп мойындады. Екі империя арасындағы достық қарым-қатынасты бекіту үшін Артабан мен Герман 18 жылы Евфрат өзеніндегі аралда кездесті. Римдіктер Вонон I-ді Киликияға көшірді, ол келесі жылы қашып кетуге тырысқанда қаза тапты. Оның өлімі және Артабанның нығайған билігі Парфия ақсүйектерін екіге бөлді, себебі олардың барлығы империяны басып алу үшін Арсакидтер әулетінің жаңа тармағын қолдамады. 19/20 жылдары Гондофар деген атпен белгілі Сакастан, Дрангиана және Арахозияның парфян сатрапы Артабаннан тәуелсіздігін жариялап, Индопарфян мемлекетін құрды. Ол өзінің жаңадан қол жеткізген тәуелсіздігін көрсету үшін «Патшалардың патшасы» және «Автократор» деген атақтарды алды. Дегенмен, Артабан мен Гондофар, бастысы, индопарфтар Арсакидтердің ішкі істеріне араласпауы керек деген келісімге келді. Артабан келесі жылдарда билігін арттыруға жұмсады. Солтүстік-шығыста ол Хорезмде жаңа әулетті орнатуға сәттілікке жетіп, ел тарихында жаңа дәуір бастады. Артабан, мүмкін, батыс Бактрияда да әрекет еткен болуы мүмкін, ол ғасырлар бойы парфян иеліктерінің бір бөлігі болған. 35 жылы Артабан Арменияны қайтадан жаулап алуға және өзінің ұлы Арсак I-ді Армения патшасы етіп тағайындауға тағы да тырысты. Риммен соғыс болуы мүмкін еді. Парфян сандарының арасында Артабан II-ге қарсы болған топ Фраат IV-тің ұрпағынан патшаны Тиберийден сұрады. Тиберий Фраат IV-тің немересі Тиридат III-ті жіберіп, Люций Вителлий Ескіге (Рим императоры Вителлийдің әкесі) Шығыста рим билігін қалпына келтіруді бұйырды. Вителлий әскери және дипломатиялық амалдар арқылы толық жеңіске жетті. Артабан II оның қолдаушыларынан қол үзді және шығысқа қашып кетті. Патша деп жарияланған Тиридат III парфян тағын бақылауда ұстай алмады, өйткені ол өзінің халқына римдіктердің қараушысы болып көрінді. Осы уақытта Артабан II скифтердің (Даха) көмекшілерінің күшті әскерімен Гирканиядан оралды және парфтардың қайтадан мойындауын алды. Тиридат III Селеукияны тастап, Сирияға қашып кетті. Артабан II Риммен соғысуға жеткілікті күшті емес еді. Сондықтан ол 37 жылы Вителлиймен келісімге келді, онда ол Арменияға қатысты барлық талаптарынан бас тартты. Бірақ көп ұзамай Артабан II тағы да биліктен қуылды және Киннам патша болып жарияланды. Артабан II өзінің қараушысы, патша Изат бар Монобазға паналады. Изат келіссөздер мен толық кешірімді уәде ету арқылы парфтарды Артабан II-ді тағы бір рет таққа қайтаруға көндірді. Көп ұзамай Артабан II қайтыс болып, оның орнын ұлы I Варданес иеленді, оның билігі әкесіне қарағанда тұрақсыз болды. II Артабанның төрт ұлы болды: Арсак I, Ород, Артабан, I Варданес және II Готарз есімді асырап алған ұлы.

Artabanus, now the monarch of the Parthian Empire, attempted to depose Vonones I from the Armenian throne and appoint his own son instead. This attempt was instantly opposed by the Romans, who regarded this as posing a danger to their interests. As a result, the Roman emperor Tiberius ( AD) sent his stepson Germanicus to prevent this from happening. However, the Roman general met no resistance from the Parthians. Instead, Germanicus reached an agreement with Artabanus to appoint Artaxias III the new king of Armenia and renounce their support of Vonones I. The Romans thus acknowledged Artabanus as the legitimate Parthian ruler. In order to ratify the friendly relationship between the two empires, Artabanus and Germanicus met on an island in the Euphrates in 18 AD. The Romans moved Vonones I to Cilicia, where he was killed the following year after attempting to flee. His death and the now unchallenged dominance of Artabanus split the Parthian nobility, since not all of them supported a new branch of the Arsacid family taking over the empire. In 19/20 AD, the Parthian satrap of Sakastan, Drangiana and Arachosia, named Gondophares, declared independence from Artabanus and founded the Indo Parthian Kingdom. He assumed the titles of "Great King of Kings" and "Autokrator", demonstrating his new found independence. Nevertheless, Artabanus and Gondophares most likely reached an agreement that the Indo Parthians would not intervene in the affairs of the Arsacids. Artabanus spent the following years increasing his authority. To the north east, he was victorious in his efforts to have a new dynasty established in Khwarazm, thus starting a new era in the history of the country. Artabanus most likely operated in western Bactria as well, which had been part of the Parthian domains for centuries. In 35 AD, Artabanus tried again to conquer Armenia and to establish his son Arsaces I as Armenia's king. A war with Rome seemed inevitable. The faction among the Parthian magnates which was hostile to Artabanus II applied to Tiberius for a king who was a descendant of Phraates IV. Tiberius sent Phraates IV's grandson, Tiridates III, and ordered Lucius Vitellius the Elder (the father of the Roman emperor Vitellius) to restore Roman authority in the East. By very dexterous military and diplomatic operations Vitellius succeeded completely. Artabanus II was deserted by his followers and fled to the East. Tiridates III, who was proclaimed King, could not keep control of the Parthian throne, because he appeared to his subjects to be a vassal of the Romans. In the meantime, Artabanus II returned from Hyrcania with a strong army of Scythian (Dahae) auxiliaries and was again acknowledged by the Parthians. Tiridates III left Seleucia and fled to Syria. Artabanus II wasn't strong enough for a war with Rome. He therefore concluded a treaty with Vitellius in 37 AD, in which he gave up all further pretensions towards Armenia. A short time afterwards Artabanus II was deposed again, and Cinnamus was proclaimed king. Artabanus II took refuge with his vassal, the King Izates bar Monobaz. Izates, by negotiations and the promise of a complete pardon, persuaded the Parthians to restore Artabanus II once more to the throne. Shortly afterwards Artabanus II died and was succeeded by his son, Vardanes I, whose reign was still more turbulent than that of his father. Artabanus II had four sons: Arsaces I, Orodes, Artabanus, Vardanes I and an adopted son named Gotarzes II.

Мандейлер

Мандалықтар Артабан (манда тілінде: Ardban) есімді патшаның, көбінесе Артабан II екені айтылады, Иерусалимдегі қудалаудан құтылуға көмектесіп, өзінің билігі тұсында оларды Мидияда қоныстандырғанына сенімді. Ол мандалық мәтіні – Харан Гауаитада еске алынады.