Кіріспе

Латынша сөз Латынша сөз [[wikt:de#Latin, "Өлілер туралы жақсылықтан басқа ештеңе айтуға болмайды". — қысқартылған Nil nisi bonum — тірі адамдардың өзін қорғай алмайтын немесе ақталай алмайтын өлілер туралы жаман сөз айтуы әлеуметтік жағынан дұрыс емес екенін көрсететін марқұмдарға арналған афоризм. Латын тіліндегі толық сөйлем әдетте (De) Mortuis nihil nisi bonum деп қысқартылады, "Өлілер туралы жақсылықтан басқа ештеңе айтпаңыз"; ал латын тілінен жасалған еркін аудармалар ағылшын тіліндегі афоризмдер ретінде қолданылады: "Өлілерді жамандамаңыз", "Өлгендер туралы жаман сөз айтпаңыз" және "Өлген адам туралы жаман сөз айтушы болмаңыз". Грек философы Килонға (Грекияның жеті данасының бірі) жатқызылатын, өлілерді жамандамау туралы афористік ұсыныс алғаш рет классикалық грек тілінде былай жазылған: τὸν τεθνηκóτα μὴ κακολογεῖν ("Өлілерді жамандамаңыз"), бұл 4-ші ғасырда Диоген Лаертиус жазған "Ең көрнекті философтардың өмірі мен пікірлері" кітабының 70-ші тарауында келтірілген. Грек тіліндегі марқұмдарға арналған сөз тіркесінің латынша нұсқасы 1443 жылы гуманист монах Амброджио Траверсари Диоген Лаертиус кітабын аударған кезде пайда болды.

Романдар

Энтони Троллоптың "Барсеттің соңғы хроникасы" (1867) кітабында епископтың әйелі кенеттен қайтыс болғаннан кейін, архидиакон "De mortuis" фразасын "жалғанға негізделген" мақал ретінде сипаттайды, оны тек қоғамда ғана сақтау керек екенін айтады және ол "өз жанында жамандық ойлаған адам туралы жақсы сөздер айтудың әдеттегі әдептілігін" қабылдай алмайды. Джон Бьюкеннің "Энергия үйі" (1916) кітабында, қаһарман сэр Эдвард Лейтен, зұлымды Андрю Ламлиді жойғаннан кейін, "De mortuis & c." дейді, бұл фразаның қысқартылған түрі, өлген Ламлиге сілтеме жасап. Дороти Л. Сайерстің "Бусманның бал айлары" (1937) романында Лорд Питер Уимси кісі өлтіру құрбаны туралы ешкімнің жақсы пікірі болмағандықтан, "De mortuis, тіпті одан да артық" деп жауап береді. Курт Воннегуттың "Пианино ойнаушы" (1952) романында баяндаушы бұл фразаны "қанағаттанбаған, бір жолмен немесе екінші жолмен жамандыққа ұшыраған, Медоуске соңғы шақыруларын алғандарын білетін" адамдарды сипаттағаннан кейін қолданады. Филип К. Дик пен Роджер Зелазнидің "Deus Irae" (1976) еңбегінде, Handy әкесі бұл фразаны жүйке газынан өлген миллиондаған адамдар туралы ойлайды. Содан кейін ол фразаны "de mortuis nil nisi malum" деп өзгертті, оларды жауапты саясаткерлерге дауыс бергені үшін кінәлайды. Лоуренс Сандерс пен Винсент Лардоның "МакНэллидің дилеммасы" (1999) кітабында, баяндаушы МакНэлли, үйленген және әйелінің қызы бар, әйелдерге көңіл бөлетін Джордж өлтірілген кезде бұл фразаны қолданады. Джорджтың беделі Флорида штатының Батыс Палм-Бич қаласында жақсы танымал болды және оның әйелі де оның өзіне лайық жаза алғанын айтар еді. Невил Шуттің "Жалғыз жол" (1932) романында, батыр Стивенсон сюжеттің басты кейіпкері Ормсбимен бетпе-бет келгенде, Ормсби ойынның аяқталғанын және оның жалғыз жолы – өзін-өзі өлтіру екенін түсінеді, содан кейін фразаны келтіреді.

Қысқа әңгімелері

Джон Коллиердің "De Mortuis" (1942) повесінде, әйелінің адалдықсыздығын білмей кездейсоқ естігеннен кейін, ол мүмкіндікті пайдаланып кек алу жоспарлайды; атақты сөз тіркесі, de mortuis, оқиғаның кісі өлтірумен аяқталуын білдіреді. Филип К. Диктің "Өлілер не дейді" (1964) повесінде, басты кейіпкер жақында қайтыс болған басшысы туралы жаман сөз айтқаннан кейін, әйелі оған "Nil nisi bonum" дейді, сосын күйеуіне бұл сөздің "Бамби" классикалық мультфильмінен екенін түсіндіреді. Бұл шамамен 2075 жылы өтетін оқиға әлеміндегі мәдени сілтемелердің шатасуын көрсетеді. Курт Воннегуттың "ЭПИКА" повесінде, досы және жобасы болған ЭПИКА суперкомпьютерінің өлімінен кейін, басты кейіпкер бұл фразаны өзіне көп жақсылық жасаған адам туралы естеліктерде келтіреді.

Поэзия

Адам Линдсей Гордонның "Теңіз бетіндегі күн сәулесі" ("Тордың философиясы") поэмасында, қайтыс болу туралы айтылатын сөз тіркесі, өлеңнің сегізінші және соңғы шумағының соңғы жолында келген.

Философия

Соғыс және өлім туралы ойлар (1915) еңбегінде Зигмунд Фрейд Бірінші дүниежүзілік соғыстың (1914–1918) мәдени ақымақтығын айыптады; алайда, "Өлімге деген қатыстырымыз" атты мақаласында қатысушылардың адамгершілігін мойындап, оларға марқұмдар туралы айтылатын De mortuis nil nisi bene сөзімен құрмет көрсету қажеттігін атап өтті.

Кино

Соғыс-қимыл фильмі "Арабияның Лоренсі" (1962) фильмінде бұл фраза Т.Е. Лоренстің Санкт-Пол соборында өткен жерлеу рәсімінде сақтықпен қолданылады; екі адам – дін қызметкері мен әскери шенді полковник Брайтон, қайтыс болған "Арабияның Лоренсінің" бюстіне қарап, үнсіз қайғыда болады. Дін қызметкері сұрайды: "Жақсылықты ғана айту керек. Бірақ ол шынымен де мұндағы орынға лайық па?" Полковник Брайтонның жауабы – мағыналы үнсіздік.

Театр

Антон Чеховтың "Шағала" (1896) пьесасында бір кейіпкер қайтыс болғандар туралы айтылатын сөзді бұрмалап, оны "De gustibus non est disputandum" ("Таңдау мәселесінде дау жоқ") деген нақылмен араластырады, нәтижесінде мынадай шатасқан пікір туындайды: "De gustibus aut bene, aut nihil" ("Таңдау туралы жаман сөз айтудың қажеті жоқ, тек жақсысын ғана айту керек"). Уильям Шекспирдің "Юлий Цезарь" (1599) пьесасында Марк Антоний "De mortuis nil nisi bonum" фразасының мүмкін бұрмаланған нұсқасын қолданады: "Адамдардың жасаған жамандықтары олардан кейін де тірі қалады; ал жақсылықтары көбінесе олардың сүйектерімен бірге жерленеді".

Басқа тілдерде

Басқа тілдерде де осыған ұқсас мағыналы тіркестер бар. Мысалы, иврит тілінде אחרי מות קדושים אמור (Aḥare mot k'doshim emor) деп айтылады, оны былай аударуға болады: "Өлген соң 'олар қасиетті еді' деңіз". Бұл тіркес Леуі кітабындағы үш реттік бөлімнің (седра) аттарынан құралған: Ахарей мот, Кедошим және Эмор, және оның мағынасы – өлгендерді жамандамау керек дегенді білдіреді.