Кіріспе

Мексикадағы этникалық топ. 16 ғасырда, испандықтармен байланыс орнаған кезде, опаталар Сонорадағы ең көп саны бар халық болған. Бүгінде кейбір адамдар өзін опаталықтар деп жариялайды.

Тіл

Опата тілі – уто-ацтек тілдер тобына жататын тіл. Ол көршілес тілдермен, мысалы, О’одхам, Тарахумара, Тепехуан, Яки және Майо тілдерімен байланысты. Еудеве диалектісі Дохема деп аталады. Техуима халқы Техуима тілінде, ал Йова халқы Йова тілінде сөйлеген. Еудеве және Техуима тілдері өте жақын болған, тіпті «португал және испан тілдері сияқты» айырмашылықтары болған. Йова тілі ерекшеленетін тіл болды. Опата тілі, мүмкін, Йова диалектісінен басқа, 1950 жылға дейін жойылып кетті. Францискан миссионерлерінің жазбалары мен кейінгі антропологиялық зерттеулерде «Опата» атауының піма үндістерінен алынған «душпан» деген сөзден шыққандығы айтылады, бұл атау солтүстік және оңтүстік піма халықтары Опата көршілеріне берген. Алайда, Опата ауызша дәстүрлерін сақтайтындардың сөзіне сүйенсек, «Опата» – Техуима ауылдарының өзін-өзі атауы, ол «темір адамдар» дегенді білдіреді, себебі Опата аймағында темір кені көп болған, ал Опатаның найза ұштары темір кенінен жасалған. Сондықтан, Техуима халқы «темір найзалы халық» деп те аталған. Кейбір антропологиялық мәтіндерде «Опата» халқы өз тілінде өзін «Joylraua» деп атағандығы айтылады. Бірақ, Опата ауызша дәстүрлерін сақтайтындардың пікірінше, Жойлрауа – бұл ежелгі Еудеве ауылының аты, ол ауылдың құрметті басшысының есімімен аталған.

XVI ғасыр

XVI ғасырда опата тайпасы қазіргі Сонора аймағына солтүстік-шығыстан кірген болуы мүмкін. 16 ғасырдың ортасында испандықтармен алғашқы байланыс кезінде Опатерия «ұсақ мемлекеттер» жері болды – Сонора өзенінің ішкі аңғарларында (ұсақ мемлекеттер: Коразонес, Сенора және Гуараспи), Моктезума өзені (ұсақ мемлекеттер: Кумупа, Батуко және Пинебарока), Бависпе өзені (ұсақ мемлекет: Сахуарипа) және Арос өзені (ұсақ мемлекеттер: Пайбатубо және Оера) бойында шашыраңқы орналасқан бірнеше тәуелсіз, ауылшаруашылық қалалар. Кем дегенде бес опата ұсақ мемлекеті болды, ал тағы төртеуі опата, пима немесе олардың араласу нәтижесінде пайда болған. Ұсақ мемлекеттерде бірнеше мың адам тұрды, олар шашыраңқы тұрғын үйлермен және суармалы егістік жерлермен қоршалған қалалардан құралды. Опаталар жүгері, қабақ, бұршақ және мақта өсірді. Алайда, жова тайпасы көбірек шашыраңқы қоныстанды, олар қиын-қыстау жерлерде өмір сүрді және басқа опата тайпаларына қарағанда аң аулау мен жинауға көбірек тәуелді болды. Опаталар басқа үнді тайпаларымен (кончо, зуни) жүгері мен мақтадан тоқылған киімдерге алмастырып, бирюза сатып алды. Жануар терісі мен тамырларын яно, сума (апачи тайпасымен араласқан), жумано (көбінесе апачи және команчи тайпаларымен араласқан), жокоме және мансо тайпаларымен сауда арқылы алды. Басқа тауарларды яки, майо және сери тайпаларымен саудаласты, олармен бірге балық аулау және аң аулау аймақтарын бөлісті.

17 және 18 ғасырлар

Сисиботари ("Ұлы Ием") – 16 ғасырдың соңынан 17 ғасырдың ортасына дейін өмір сүрген, бүкіл Опата елінде құрметке ие болған Джова басшысы. Ол опат халқы мен испандықтар арасындағы маңызды делдал болды, бұл оның өмірінде екі халық арасындағы бейбітшілікті сақтауға көмектесті. Әке Андрес Перес де Рибас Сисиботариді былай сипаттады: "Ол әдемі және жас еді, иығына қапталған ұзын пальто киген, және оның белді матамен жапқан, бұл сол ұлттың дәстүрі еді. Сол қолындағы білегінде, садақ тартып, жебе атқанда, өте әдемі күңкіс терісі болған". Опат халқы 1565 жылы испандық саяхатшы Франсиско Ибарраның жорығына қарсы күшті қарсылық көрсетті. Бірнеше онжылдық бойы испандықтар Опатерияны басып алуға тырыспады. Алайда, сол кезеңде мемлекеттік құрылымдар әлсіреп, олардың орнына шағын елді мекендер мен шашыраңқы тұрғын үйлерден құралған "ранчерия" мәдениеті пайда болды. Опат халқының санының күрт азаюына еуропалық және жергілікті жұқпалы аурулардың таралуы себеп болуы мүмкін. 1628 жылы иезуит миссионерлері Опатерияда миссия құрды және олардың дін таратуға және кейіннен Опат қоғамын испан үлгісінде қайта ұйымдастыруға жасаған әрекеттеріне көп қарсылық жолдары болды. Педро Мендес Опат халқын Рим католицизміне өткізуге жетекшілік етті. Опаттар бірте-бірте испандықтардың ыңғайлы одақтастарына айналды. Опат сарбаздары испандықтармен бірге олардың ортақ жауы – апачиларға қарсы науқандарға қатысты. 1688 жылға қарай испандықтар Опат халқы арасында 22 миссия құрды. Опат халқы испан қоғамына тарахумара, майо және яки халқынан гөрі көбірек сіңіп кетті.

19 ғасыр

1800 жылға қарай опаталар көбінесе христиан дінін ұстанды, испан тілінде сөйледі және испан үкіметінің билігінде болды. Көптеген опаталар испан ранчоларында жұмыс істейтін малшылар болды немесе шахталарда жұмыс істеу үшін шахталық қалаларға көшіп кетті. 19 ғасырда испандар, мексикалықтар және опаталар арасындағы шиеленіс көптеген көтерілістерге әкелді. 1820 жылы 300 опата жауынгері 1000-ге жуық испан әскерін жеңіп, Тоничи маңындағы шахталық қаланы қиратты. Кейін олар Аривечиде тағы бір шайқаста жеңіске жетіп, 30-дан астам сарбазды өлтірді. Соңында 2000 сарбаздан тұратын испан әскері опаталарды жеңіп, аман қалғандарын қарсылық көрсетуден бас тартуға мәжбүр етті. Испандықтар опата басшыларын, соның ішінде Дораме, Эудеве атты жетекшіні, оның тегі бүгінге дейін Сонораның Опатерия аймағында жиі кездеседі, жазалады. Мексика 1821 жылы Испаниядан тәуелсіздік алғаннан кейін де көтерілістер жалғасты. Опата басшыларының бірі Долорес Гутьеррес 1833 жылы мексикалықтар тарапынан көтеріліске қатысқаны үшін жазаланды. Опаталар қаһарлы жауынгерлер ретінде танымал болғанымен, испан және мексикалықтарға қарсы бірігіп тұруға ешқашан қол жеткізе алмады. Апачилармен болған қатал шайқастар опаталарға зор зиян келтірді. Опаталардың көпшілігі 1864-1867 жылдар аралығында Мексиканы билеген француз билігін қолдады, сондай-ақ Сонора үндістерінің көпшілігі де осылай істеді. Опата Рефугио Танори Максимилиан I-нің императорлық үкіметін қолдаған әскери күштердің генералы болды. Таноридің әскері жеңілгеннен кейін ол Гуаймасқа қашып, Баха-Калифорнияға бағыт алған кемеге отырды. Кеме түбектің жағасына жетпес бұрын республикалық күштер тоқтатты. Танори тұтқындалып, жазаланды. Француз оккупациясы жеңілгеннен кейін мексикалықтардың опаталарға жасаған жазалау шаралары олардың қалған жерлерінен айырылуына және мексикалық билікке қарсы тұруының тоқтауына әкелді.

20 ғасыр

1902 жылы американдық антрополог Алес Хрдличка толыққанды опаттардың саны 500-ден 600-ға дейін екенін бағалады. Тағы бір антрополог, Карл Лумгольц, опаттар "өз тілін, дінін және дәстүрлерін жоғалтқан, мексикалықтар сияқты киінеді, және сырт келбетімен Мексиканың жұмысшы табынан ешқандай айырмашылығы жоқ, олардың аралас некелер арқылы толық сіңісіп кеткенін" айтты.

Халық саны

Испандықтар келген кезде Опатерияның халық саны 20 000-нан 70 000-ға дейін бағаланды, көптеген бағалаулар жоғарырақ санды көрсетті. Опаталар Сонора штатындағы көптеген жергілікті тайпалардың ішінде ең көп сандысы болды, ал олардың жерлеріндегі өзен аңғарлары тұрақты елді мекендермен тығыз қамтылған. Аурулар, соғыстар және ашаршылық 1764 жылға қарай Опатерияның түпкі халық санын 6000-ға дейін азайтты. Бүгінде таза қанды опаталар жоқ, бірақ метистер олардың ұрпақтары дәстүрлі опата жерлерінде басым бөлігін құрайды. Көптеген опата ұрпақтары Сонораның басқа аймақтарында, Мексиканың көп бөлігінде және АҚШ-тың оңтүстік-батысында, әсіресе Аризона штатында тұрады, онда олардың аталары ауыл шаруашылығы мен кен өндірісінде жұмыс істеу үшін көшіп келген.

Қоныстану үлгісі мен тіршілік ету

Испандықтармен алғашқы байланыс кезінде опата тайпасы Солтүстік Мексика мен Оңтүстік-Батыс АҚШ-тың шөлді аймақтарын қамтитын Америка Оазисінде ең көп және мәдени жағынан дамыған халық болған болуы мүмкін. Опатаның қалалары Сонораның солтүстік және шығыс бөлігіндегі бес өзеннің кең аңғарларында орналасқан. Өзендер батыстан шығысқа қарай: Сан-Мигель, Сонора, Моктесума, және Яки өзенінің екі бастауы – Бависпе мен Аркос. Опата тайпасы біртұтас саяси бірлік құрмаған, олар бірнеше "ұсақ мемлекеттерге" біріккен. Олардың кейбіреулері оңтүстіктегі көршілері – пима бахо тайпасымен де бірге қоныстанған болуы мүмкін. Ұсақ мемлекеттердің ерекшелігі – билеуші топ, құлдық, суармалы егіншілік және саудаға баса назар аудару. Олардың құрамында үкімет ордасы ретінде қызмет атқаратын орталық қала болған, онда кем дегенде 200 екі және үш қабатты саз үйлер және әр үйге алты адамнан санағанда 1200-ден астам адам тұрған. Орталық қаланың айналасында, бірнеше шақырым қашықтықта, шағын елді мекендер орналасқан: 9-25 үйден тұратын ауылдар және 9 үйден кем "ранчериялар". Опаталар негізгі өмір көзі – егіншілік. Басты егіндері – жүгері, бұршақ, қабақ және мақта. Жаңбырдың сирек және белгісіз болуына байланысты опаталар суармалы егіншілікпен қатар құрғақ жердегі егіншілік әдістерін де қолданған. Испан саяхатшылары опаталардың арасында кең және өнімді егістіктер болғанын айтқан. Опаталар сонымен қатар аң аулаумен айналысқан, әсіресе бұғыға садақпен және жебемен аң аулап, өзендерде найза мен тормен балық аулап, шөптесін (Chenopodium) және кактус жапырақтары мен жемістері сияқты жабайы өсімдіктерді жинаған. Олар сондай-ақ, белгілі бір мерекелер мен тойларда ішілетін ашытылған жүгері атолы сусынын – танориді де өндірген. Осы сусынды дайындау шеберлері көбінесе "Танори" деген екінші есімді алған. Опата тарихындағы ұсақ мемлекеттер дәуірі 1350 жылдан 1550 жылға дейін жалғасқан. Еуропалық аурулардың таралуына байланысты халық санының азаюымен 17 ғасырда опата қоғамдары кішірейіп, құрылымы жеңілдеген.

Киім мен сәулет

Опата әйелдері шебер тоқымашылар болған және боялған, толық ұзындығындағы түрлі-түсті мақта талшықтарынан көйлектер тоқыған. Ерлер көбінесе жалаңаяқ немесе теріден жасалған шалбар киген, бірақ суық ауа райында серап (шапан) киетін. Аяқ киімдері теріден жасалған сандалдардан тұрды. Әйелдер жылы ауа райында ерлерге ұқсас, тек теріден жасалған шалбар киетін, ал екі жыныстың да адамдары ыстық маусымда көбінесе жалаңаш жүрген. Олар тері, тас, сүйек, қабық және қауырсыннан жасалған әшекейлер мен алқалар таққан. Тұрғын үйлер сабаннан төселген шатырлармен, саздан және зәкеден салынған кішкентай үйлерден құралған, олардың шатырлары да сабанмен жабылған. Жылы, құрғақ маусымдарда жер астына қазылған, ху'уки деп аталатын тұрғындар да пайдаланылған. (Сонымен қатар, ху'укилер терлеуге арналған үйлер ретінде қолданылған, ал кішкентай ху'укилер бұршақтарды салқын және жаңа күйде ұзақ сақтау үшін салынған.)

Жыныстық әдеттер мен отбасылық жоспарлау

Гомосексуализм және трансгендерлік дәстүрлі Опатан қоғамында тыйым салынбаған. Кейбір ауылдарда әйелдерше киініп, әйелдерше өмір сүрген еркектер де болған. Ауыл басшылары қарындастарының күйеулерін немесе жақын әйелдерін әйелдері ретінде алып, көп әйелге үйленген. Сондай-ақ, құнарлылық рәсімдері де өткізілген. Испан дін қызметкерлерінің жазбаларында "ұятсыздық" деп сипатталған (мысалы, Cañas, 1730), кең таралған құнарлылық рәсімі "Мариачи" деп аталатын дөңгелек би болған.

Кіші топтар

XVI ғасырда испандықтармен алғашқы байланыс кезінде опата тайпаларының көптеген кіші топтары болды. Бірақ 17 ғасырдың ортасына қарай испандықтар үш опата тобын ғана анықтады. Ең ірісі – Еудеве (eh oo deh veh), олардың ежелгі ауылдары мен қазіргі қалалары дәстүрлі опата жерінің батыс бөлігін қамтиды. Еудеве тайпасы өздерін Деве деп те атаған. Екеуі де олардың тілінде «адамдар» деген мағынаны білдіреді. Екінші ірі топ алғашқыда Оре деп белгілі болды, бірақ кейін Тегүима немесе Техуима (teh wee mah) деп аталды. Олардың ежелгі ауылдары мен қазіргі қалалары опата жерінің солтүстік-шығыс және орталық бөлігін қамтиды. Техуима сөзі «өзен бойындағы халық» дегенді білдіреді. Опата тайпасының ең кішкентай тобы – Ова немесе Жова (ho vah) тайпасы. Жова сөзі «су халық» деген мағынаны білдіреді. Олар бастапқыда опата жерінің оңтүстік-шығысындағы сегіз ауылда қоныстанды. Олардың арасында Негарачи, Сахуарипа, Теопари, Тутуака, Ширипа және Епомера ауылдары болды. Көптеген жова халқы Чиуауада тұрды. Бұл халық 1678 жылға дейін испандық билікке бағынбаған, тәуелсіздігін сақтап келді. 18 ғасырда жова тайпасы көршілес еудеве тайпасымен араласып, біртұтас топқа бірікті. Осыдан кейін жова тайпасын жеке ерекшеленетін тайпа ретінде анықтау мүмкін болмады. Д. Франсиско Веласконың «Сонара штатының статистикалық мәліметтері» бойынша опата тайпасы:

Опатас Тегис, қалалары: Оподепе, Терапа, Кукурпе, Аламос, Батуко.
Опатас Тегимас, қалалары: Синокип, Банамичи, Хуэпака, Акончи, Бабиакора, Чинапа, Бакуачи, Кукиарачи, Кампас.
Опатас Кауинахис, қалалары: Тониче, Матапе, Опуто, Опосура, Гуасавас, Бакадегуачи, Накори (otro), Мочопа.
Опатас Эудевес, қалалары (басқа опата тайпаларын қоса алғанда): Матапе, Накори, Лос-Аламос, Ранчерия Робеско, Баканора, Батуко, Тепуспе, Кукурпе, Саракатци, Тоапе, Оподепе.
Опатас Жовас, қалалары (басқа опата тайпаларын қоса алғанда) және Чихуахуаға дейін: Сан-Хосе Теопари, Лос-Долорес, Сахуарипа, Понида, Санто-Томас, Аривеци, Сан-Матео Мальзура.

Ұрпақтар

Сонора мен Оңтүстік Аризонадағы кейбір адамдар бүгінде өзінің опата тегінен екенін айтады. Бүгінде опата дәстүрлерінің өте азы ғана сақталған, олардың мәні көбінесе метизаж (қалыпты мексикалық метиз) болып табылады, ал емес дәстүрлі жергілікті мәдениет пен өмір салты. Дегенмен, ежелгі опаталық көктемгі шеру рәсімі, қазір fariseo деп белгілі (кейбір католицизм элементтері қосылған), Опата өлкесінің көптеген қалалары мен ауылдарында әлі де Пасха аптасында өткізіледі. Рәсімге маска кию және опатаның дәстүрлі музыкалық аспаптарын пайдалану кіреді, оларға қолда ұсталатын лақ ағашынан жасалған дірілдеткіштер, білезікке тағылатын кішкентай дірілдеткіштер және қолда ұсталатын барабандар жатады. Маскалар көбінесе пахта ағашынан ойылып жасалған, түрлі түстермен боялған адам және жануар беттерінің суреттерін бейнелейді.