Қазақстандағы Холокост кезеңіндегі еврейлердің мәжбүрлі еңбек лагерлері

Кіріспе

Еңбек қызметі (munkaszolgálat) "саяси тұрақсыз" деп танылған және Венгриядағы еврей ерлерден Холокост және Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде талап етілді, оларға Венгрияның еврейге қарсы заңдары арқылы қарулы күштерде қызмет етуге тыйым салынғаннан кейін. Венгриядағы еврейлер халықтың сегіз пайызынан астамды құрады, ал үкімет әскери қызметке балама ретінде басқаша еңбек атқаруды міндеттеді. Еңбек қызметі – екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германияның одақтас Венгрия режимі негізінен венгр еврей ерлерінен шақырылған еңбек батальондарымен орындалған мәжбүрлі еңбек. Бұл бөлімшелердің тамыры Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі кезеңге дейін жетеді, сол кезде еврейлер христиандармен бірге венгр қарулы күштерінде қызмет еткен, Германия мен басқа да Еуропа елдеріндегідей. Бұл еңбек батальондарының командирлері еврей бөлімшелерін зор қатыгездікпен, зорлық-зомбылықпен және қатыгездікпен қарады. Кен карьерлерінде жұмыс істеген ерлер жиі жартастардан құлап, қаза тапты. Бұл бөлімшелер Венгрияның барлық аймақтарында орналасты, соның ішінде 130 000 адам Украинаның шығыс майданында болды, олардың көпшілігі қаза тапты. Бұл "құлдарды" күзеткен жандармдар мен әскерлер негізінен антисемиттік, фашистік "Ныла" партиясының мүшелері болды. Жаман тамақтанған және нашар киінген бөлімшелер бастапқыда Венгрия ішінде ауыр құрылыс жұмыстарын орындауға тағайындалды. Германияның Кеңес Одағына басып кіргенімен, Венгрия шенеуніктері осы бөлімшелердің көпшілігін Украинаға қосымша мәжбүрлі еңбекке жіберді. Олар аймақты миналардан тазартатын шерулерге қатыстыру және көрнекті әскери қызметкерлерді азаптап өлтіру сияқты қатыгездіктерге ұшырады. Кейбір бөлімшелер толығымен жойылды, ал басқаларында соғыстан аман қалғандардың саны 5%-қа жетті. Дегенмен, мұндай жағдайлар сирек кездесті. Жалпы алғанда, еңбек қызметі бөлімшелерінің мүшелері соғыстан аман қалу мүмкіндігі жауынгерлік бөлімдерге қарағанда жоғары болды. 1944 жылдың 15 қазанына дейін еңбек қызметі бөлімшелеріндегі шығын 41 340 адамды құрады (27,5-34,4%). Бірақ осы шығынның 40%-ы бір ай ішінде, 1943 жылдың қаңтарында Воронеж-Харьков стратегиялық шабуылы кезінде болды. Венгрияның екінші армиясы жойылды, тек 20%-ы Венгрияға оралды, ал еңбек бөлімшелері де сондай жағдайда болды. 1942 жылғы Мемлекеттік қауіпсіздік орталығы мен Қорғаныс министрі арасындағы хат алмасу (Венгрияның соғыс мұрағатында табылған Hadtörténelmi Levéltár) Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде гомосексуалдардың да Венгрияда мемлекеттік бақылаудың нысанасы болғандығын көрсететін тарихи деректердің аздығын толықтырады. Хат алмасуда гомосексуалдарды соғыс кезіндегі еңбек қызметі жүйесінде мәжбүрлі еңбек ретінде пайдалану мүмкіндігі талқыланады және 993 гомосексуалдың тізімі қоса берілген. Хат алмасуда қолданылған «ресми тіркелген гомосексуалдар» деген сөз тізімнің полиция тіркеліміне негізделгенін көрсетеді. Атақты ақын Миклош Радноти және жазушы Антал Серб еңбек қызметі кезінде қайтыс болды. 1909 жылы Солтүстік Трансильванияның Сзатмар округінде туылған Миклос Фаркас сияқты қарапайым адамдар өз бөлімшелерінің аман қалғандарының қатарында болды. Оның бөлімшесі соңғы рет Австрияның Зигендорф қаласында орналасқан, бұған дейін соғыстың көп бөлігінде тас карьерінде жұмыс істеген. Зигендорфта, соғыс аяқталар кезде, Ныла (еврей құлдарын күзеткен венгрлік жебе крест әскерлері) алға жылжып келе жатқан Кеңес әскерлерінің оқтарын естіді. Олар лагерьден көптеген адамдарды шығарып жіберуге шешім қабылдады. Кеңес әскерлері тұтқындарды босату алдында оларды өлтіруге тырысады деп күдіктенген Фаркас және тағы бірнеше адам достарының алысқа алып кететінін естігенде, казарманың астына таралып кетті. Бірнеше сағаттан кейін олар алыстан атыс даусы естіді. Бірнеше сағаттан кейін түнде олар жасырынған жерінен шығысқа қарай, Австрия-Венгрия шекарасына қарай қозғалды, онда кеңес әскерлерімен кездесті. Көптеген жас еврейлерде тиф болды және олар бірнеше апта бойы ауруханада жатып, сауығып, үйлеріне бір жолғы пойызбен оралды. Миклос үйіне көп бөлігін пойыздың үстінде тыныш жүріп, Солтүстік Румыниядағы Халмин деген шағын қалаға жетті.

Labour service (munkaszolgálat) was required of "political unreliable" and Hungarian Jewish men in Hungary during the Holocaust and World War II after they were prohibited from serving in the regular armed forces by passage of the Hungarian anti Jewish laws. In Hungary, Jews comprised over eight percent of the population, and the government imposed an alternative to military service. Labour service was forced labour, performed by labour battalions conscripted by the German allied Hungarian regime primarily from Hungarian Jewish men during World War II. These units were an outgrowth of World War I units, when Jews served in the Hungarian armed forces along with Christians, as in Germany and other European countries. The commanders of these labour battalions often treated the Jewish units with extreme cruelty, abuse, and brutality. Men who worked in mine quarries were frequently pushed to their deaths off the man made cliffs and embankments. These units were stationed all over Hungary, including 130,000 men at the Eastern Front in occupied Ukraine, where most of the men died. The gendarmes and Army men who guarded these "slaves" were mostly members of the anti Semitic, fascist Arrow Cross Party. The badly fed and poorly clothed units were initially assigned to perform heavy construction work within Hungary. With Germany's invasion on Soviet Union, Hungary officials sent most of these units into Ukraine for additional forced labour work. They were subjected to atrocities, such as marching into mine fields to clear the area so that the regular troops could advance, and death by torture of prominent servicemen. Some units were entirely wiped out; in others, as few as 5% survived the war. However, these were exceptions. Generally speaking, member of the labour service units had more chance to survive the war than those of fighting units. Until 15 October 1944 the losses in the labour service units were: 41 340 person (27,5 34,4%). But 40% of this loss had happened in one month: January 1943, in the Voronezh–Kharkov strategic offensive. The retreating Hungarian Second Army was destroyed; only 20% arrived back to Hungary, with the labour force units in much the same condition. A correspondence between the State Security Center and the Minister of Defense from 1942 (recovered in the Hungarian War Archive Hadtörténelmi Levéltár) contributes to the still very scarce historical evidence that during World War II homosexuals were also targets of state control in Hungary. The correspondence contemplates whether or not to use homosexuals as forced labour within the wartime Labour Service System and has attached a list of altogether 993 alleged homosexuals. The phrase ‘officially registered homosexuals’ is used in the correspondence, supporting the supposition that the list was based on police registry. The famous poet Miklós Radnóti and writer Antal Szerb died during labour service. Ordinary people, such as Miklos Farkas, born in Turcz in 1909, in the Northern Transylvanian county of Szatmár, were among the few survivors of their units. His unit was last based in Siegendorf, Austria, having previously been detailed to a stone quarry for most of the war. At Siegendorf, as the war came to an end, the guns of the advancing Soviet forces could be heard by the Nyilas (Hungarian Arrow Cross troops who guarded the Jewish slaves). They decided to march most of the men out of the camp. Suspecting an attempt to murder the prisoners before the Soviets could liberate them, Farkas and a few other men scattered underneath the barracks as they heard their friends being marched away. A short time later, they heard volleys of gunshots not too far away. Several hours later, in the night, they emerged from hiding and moved eastward towards the Hungarian Austrian border where they met Soviet forces. Most of the young Jewish men had typhus and had to be hospitalized for several weeks until they recovered, then took one way train trips home. Miklos went home most of the way as a stowaway on top of a train car to the small city of Halmin, now called Halmeu, in northern Romania.