Кіріспе

Төрт ойыншыға арналған шахмат түрлерінің отбасы, екі тақтада ойналатын төрт ойыншы шахматының танымал түрі. Төрт ойыншы шахматы (кейде төрт қол шахматы деп те аталады) – төрт адаммен ойналатын шахмат түрлерінің отбасы. Ойынға әдетте стандартты 8×8 шаршыдан жасалған арнайы тақта қолданылады, оның әр жағынан 8 ұяшықтан тұратын 3 қатар созылып шығады, және екі түрлі түсті фигура жиынтығы қажет. Ережелері классикалық шахматқа ұқсас, бірақ толықтай сәйкес келмейді. Ережелердің көптеген нұсқалары бар, бірақ көпшілігі біршама ұқсас тақта мен фигуралар орналасуын бөліседі. Төрт қол шахматының түрлері ғасырлар бойы бар. Қазіргі заманғы нұсқасы 200 жылдан астам уақыттан бері Еуропаның әртүрлі аймақтарында пайда болды. Тарихи тұрғыдан алғанда, 1884 жылы Лондонда Джордж Хоуп Ллойд Верни құрған Төрт қол шахмат клубы ең танымал болып саналады. Қазіргі уақытта оны онлайн ойнауға болады немесе жеке ойнау үшін сатып алуға болады. Ойын командалық түрде өтуі мүмкін, әдетте екі серіктес бір-біріне қарама-қарсы отырады. Сондай-ақ, әр ойыншы өзі үшін ойнай алады, мұнда әрбір ойыншы шешуші артықшылыққа қол жеткізуге тырысады, ал одақтар белгіленбеген. Әркім үшін еркін ойын ұпайлар бойынша немесе бірінші матқа дейін ойналуы мүмкін. FFA (әркім үшін еркін) ережелері бойынша үстел басында кеңес беруге, мысалы, қозғалыс ұсынуға рұқсат етілмейді; ойыншылар кімге, қашан және қалай шабуыл жасау керектігін өздері шешуі керек.

Анықтама

Д. Б. Притчардтың пікірінше, төрт ойыншылық шахмат "әдетте стандартты шахмат тақтасына қосылған төрт кеңейтіммен, әр жағынан бір-бірден, көбінесе 8×3 өлшемді (нақтырақ айтқанда, ең қолайлы орналасу), бірақ кейде 8×2 немесе 8×4 өлшемдеріндегі кеңейтімдерде екі жиынтықпен ойналатын ойын ретінде түсініледі, ал фигуралар әдеттегідей орналастырылады".

Тарих

Тахқиқ ма ли л хинд мин мақулах мақбулах фи ал ʿаql ау мардхулах (шамамен 1030 ж.) әл-Бирунидің үнді мәдениетінің энциклопедиясында шатыржының сипаттамасы бар. Бұл төрт ойыншыға арналған, шахматқа ұқсас, текше тастау арқылы ойналатын ойын, ал әл-Бируни өз заманының арабтарында бұл ойын белгілі болмағанын мәлімдейді. Әлдебір төрт жақты тіктөртбұрышты немесе алты жақты текше тастау арқылы қандай фигураны (патша, піл, жылқы, қайық, пешка) қозғау керектігі анықталады. Шахматтың басқа түрлерімен салыстырғанда бұл ойынның ұзақ тарихы бар, себебі ол 15 ғасырда да бастапқы түрінде ойналған, ал 1900 жылы Үндістанда текшесіз нұсқасы ойналғандығы британдық шахмат журналында жарияланған. Шатыржы Үндістаннан тысқары таралмаған, мүмкін ислам заңдарының құмар ойындарға тыйым салуына байланысты. Осыған ұқсас ойын – «Төрт маусым шахматы» 13 ғасырдағы Испанияда ойналған және «Ойындар кітабында» көрсетілген. Төрт ойыншы шахматының қазіргі түрі туралы ең алғашқы мәлімет 1784 жылы Германияның Дессау қаласынан шыққан жарнамалық парақшада кездеседі. Уильям Кокс сол жылы Ресейде ойналған төрт ойыншы шахматы, мүмкін, крепостной шахматы туралы жазған. Бұл ойындардың бірі екіншісіне әсер еткен болуы мүмкін, сондай-ақ олардың бірі немесе екеуі де 1722 жылы Италияда ойлап тапқан Филиппо Маринеллидің үш ойыншы шахматынан шабыттанған болуы мүмкін. «Төрт қолды шахмат» деп аталған бұл ойын 19 ғасырда танымал болды, оның түрлері Германияда, Ұлыбританияда және АҚШ-та пайда болды. Ойын тарихындағы маңызды тұлға Джордж Хоуп Ллойд Верни осы ойынмен Хоратия Нельсон арқылы танысқан. Ол жазған хатында, ойынды жиі қолдау көрсету кезінде, төрт ойыншы шахматы стандартты шахматтан өте ерекшеленетінін, себебі соңғысы ғылыми сипатқа ие, ал біріншісі күрделілігіне байланысты көңіл көтеруге арналғанын, және екі ойынның да ортақ тарихына қарамастан, мүлдем басқа себептермен ұнатылатынын айтқан. Бұл хат 1881 жылғы 22 қыркүйекте «Таймс» газетінде жарияланған, нәтижесінде Верни ойын туралы көптеген сұрақтар алған. Верни 1884 жылы Лондонда төрт қолды шахмат клубын құрған. Ол Лондонда белгілі болды және оның ашылуына сексен адам қатысты. Алайда, бұл ойынмен ең көп байланыстырылатын тұлға – Владимир Ленин. Ленин жас кезінде Анна Ульянованы қоса алғанда, отбасымен бірге осы ойынды ойнағанды ұнатқан. 1895 жылы Ленин тұтқындалғанда, үстел қолға түспей, келесі жылы Ульяноваға тиді. 1900 жылы Марк Елизаров құжаттарды сақтаудың жаңа тәсілін тапқаннан кейін, үстел ауыстырылды, ол үстелдің ішіндегі құпия бөлімше болды. Бұл жаңа үстел полицияның көптеген іздеуінен күдіксіз аман қалды, Лениннің, оның отбасының және оның жақтастарының құжаттарын Ақпан революциясына дейін сақтап тұрды. Олар бұрынғы ғасырлардағы нұсқалардың орналасуын сақтағанмен, бұл ойындардың көпшілігі FFA (барлығы барлығына қарсы) ойыны ретінде сатылды, тарихи түрде ұнаған командалық форматтан бас тартты. Ойын ғасыр бойы салыстырмалы түрде белгісіз болып қалды, ол тек қана кездейсоқ ойыншыларға тартымды болды. 2016 жылы Джон Фликингер есімді университет студенті FFA төрт ойыншы шахматы және жалпы кездейсоқ шахмат ойынына бағытталған Hello Chess атты шахмат веб-сайтын құрды. Веб-сайт Chess.com негізін қалаушы және бас директоры Эрик Аллебестің назарын аударды, ол ойынды өз сайтына көшіргісі келді. 2017 жылдың жазында Фликингер, Аллебест компаниясымен бірге ойынды Chess.com-ға енгізу үшін басқа да әзірлеушілермен жұмыс істеді. Даму кезінде Chess.com-ның басқа да негізін қалаушысы және CTO Джей Северсон соңғы ойыншы болудың орнына ұпайлар жүйесі арқылы жеңу идеясын ойлап тапты. Бұл идея жүзеге асырылды және ойын ресми түрде 2016 жылғы 28 қазанда жарияланды, оған сайттың жеке бөлімі берілді. GM Хикару Накамура ойынды көптеген рет тікелей эфирде ойнады, көбінесе Леви Розман, Александра Ботез және GM Аниш Гири сияқты белгілі тұлғалармен бірге. FFA 4 Player Chess Championship Chess.com ұйымдастыруымен және қаржыландыруымен 2019 жылдан бастап жыл сайын өткізіледі. 2023 жылы Чемпионат екі бөлек «Original Solo» және «Standard FFA» Чемпионаттарына бөлінді, олардың әрқайсысының ережелері мен бастапқы орны біршама өзгеше. Ең соңғы (2023) жеңімпаздары – Делан Лара («Original Solo») және Карлос Тадео («Standard FFA»).

Ережелер

Бөлшектердің қозғалысы мен ұстап алулары кәдімгі шахматтағыдай. Төрт ойыншы шахматы үшін әдетте стандартты 8×8 шаршы тақта қолданылады, оның әр жағынан 8 ұяшықтан тұратын қосымша 3 қатар созылады. Патша мен патшайымның орналасуы нұсқалар бойынша өзгеше болуы мүмкін, бірақ бұл бейресми ойында маңызды емес. Басқа жағдайларда, фигуралар кәдімгі шахматтағыдай орналасады. Командалық ойында серіктестің пілдері бірімен бірі соқтығысқанда олармен қалай күресу керектігіне қатысты ережелер әртүрлі болуы мүмкін. Мұндай жағдай кейде туындайды, себебі барлығы да кәдімгі шахматтағыдай алға қарай жылжиды. Chess.com нұсқасында пілдер тоқтатылады, ал тарихи түрде кейбір нұсқаларда пілдердің бір-бірінен секіріп өтуіне рұқсат етілген. Ойыншылар барлық ережелерді өздеріне қалай ыңғайлы болса солай өзгерте алады (ережелердің әртүрлі нұсқалары туралы ақпарат алу үшін сілтемелер бөліміндегі ережелер тармағын қараңыз).

Командалар

Командалық ойында мақсат – қарсыластардың біреуін шахматпен матқа салу. Сіз өзіңіздің серігіңізбен бірлесіп ойнайсыз және қозғалыстарды көрсету үшін жебелерді қолдана аласыз. Бұл жолы патшайымды 11-ші қатарға жеткізуге болады. Chess.com сайтында сіз бен серігіңіздің әрқайсысының жеке әскері бар, бірақ сіз тек өз әскеріңізді ғана қозғата аласыз, ал серігіңіз – өзінің әскерін ғана. Ойыншылар өз кезегінде матқа түседі. Демек, теориялық тұрғыдан алғанда, серігіңіз кейбір жағдайларда маттан сақтап қалуы мүмкін.

Жеке ойынға арналған өзгерістер

FFA-да ойыншылар ұпай жинағысы келмесе, олар бірінші шахматқа жеткенге дейін немесе соңғы ойыншы қалғанға дейін ойнай алады. Сондай-ақ, шахмат мат үшін ойнаудың орнына, ойыншының патшасын кез келген басқа фигура сияқты ұстауын талап ете алады. Teams-та жүзбе-жұмбақ сөйлесу тікелей ойында тарихи түрде рұқсат етілмейді. Ойыншылар бір ойыншы шахматқа жеткенше ойнай алады, немесе екі команданың да шахматқа жеткенін талап ете алады. Бұл ережелердің көптеген түрлі нұсқалары бар, мысалы, тақта 8×2 немесе 8×3 өлшемде болуы керек пе, немесе патша мен патшайым қайда орналасуы керек. Келесі ережелерге қайшы келмейтін, қалыпты шахматтың барлық заңдары төрт қолды шахматта да қолданылады. Ойын екі қарсыластың да шахматқа жеткеніне немесе бас тартыс білдіргеніне дейін жеңіліс деп есептелмейді. Егер бір ойыншы шахматқа жетсе, ал екіншісі тұйықталып қалса, ойын тең болады. Егер бір ойыншы тұйықталып, екіншісі еркін қимыл жасай алса, тұйықталған ойыншы өз кезектерін жоғалтады және ойын жалғасады. Бір ойыншы шахматқа жеткен кезде, қалғандары бұрынғы ретпен ойнауды жалғастырады, бірақ ол өз кезектерін жоғалтады. Оның фигуралары тек тұрған алаңдарды басып алып, кедергі келтіреді; шахмат жалғасқанша оларды алуға немесе олардың үстінен жылжуға болмайды. Оның қарсыластарының патшалары оның фигураларының шабуылын ескермей, тіпті шахматқа түскен патшаның жанындағы алаңға да тұра алады, егер олар патшаның шахтан шығуына мүмкіндік бермесе. Ойыншы шахматқа жеткен кезде, оның серігі шахматты жасаған фигураның біреуін алып, оны жылжытуға мәжбүрлеу арқылы, өз фигурасының біреуін аралыққа қою арқылы немесе қарсыласының шахматқа қатысқан фигураларын шахматқа жеткізу арқылы шахматты тоқтатуға тырыса алады. Соңғы жағдайда ол өзінің фигураларымен ғана шахмат жасауы керек, өйткені серігінің фигуралары белсенді емес. Шахматқа жеткен ойыншы, егер қарсыластары шахматты өздері тоқтатса, қайтадан қимыл жасау құқығын алады, және олар мұны тек егер екі патшасының ешқайсысы оның фигураларынан қауіп көрмесе ғана жасай алады. Шахмат тоқтатылған кезде, шахматқа жеткен ойыншының фигуралары бірден қолға түсіруге және шахмат беруге жарамды болады, және ол өз кезек келгенде ойынды жалғастырады. Ешбір ойыншы өзінің немесе серігінің патшасына шахмат беруге себеп болатын қимыл жасай алмайды; егер ол өзінің патшасына шахматтан құтылу үшін серігіне шахмат беруге мәжбүр болса, онда ол шахматқа түседі. Егер бір пешканың алдында серігінің пешкасы тұрса, ол пешка қозғала алмайды, егер алдыңғы алаң бос болса, ол пешканы артқа секіріп өте алады. Пешка қарсыластың фигуралары орналасқан қатарға жеткенде, ол ойыншының таңдауы бойынша патшайымға немесе басқа фигураға айналады. Пешка серігінің артқы қатарына жеткенде, оның қозғалысы кері болады және серігінің пешкаларымен бірдей болады.

Стратегия

Командалық ойында ойыншылар өз шабуылдарын қарсыласымен үйлестіруге тырысады. Егер мұндай мүмкіндік болмаса, ойыншылар қарсыластарының қос шабуылдарын болдырмау үшін өзінің фигураларын дамытып, күшті қимылдар жасауға ұмтылуы керек, сондай-ақ өз фигураларын шабуылды қарсыласымен үйлестіруге қолайлы күшті позицияға қоюға тырысуы керек. Ашылу кезінде, мысалы (бірінші ойыншы үшін) патшаның піядасын бір қадам жылжыту, қос шабуылдардан, шахтардан қорғайды және күшті фигураларды дамытуға көмектеседі. FFA (еркін әркім өзі үшін) режимінде сақтық таныту қажет, фигураларды дамытуға және патшаның қауіпсіздігін арттыруға баса назар қою керек. Алмасулар тек пайдалы болған жағдайда ғана жасалуы тиіс, себебі төрт ойыншы болған кезде алмасуға түскендер қалған ойыншыларға қарағанда әлсіз болады. Епископтар мұнаралармен шамалас күшті, ал екеуі де жылқыдан күшті. Патшайым – ең күшті фигура. Өз фигураларын дамытуға және патшаны қорғауға тырысу керек. Сонымен қатар, ойыншылар өздерін шабуылға ұшыратудан сақтануға тырысуы керек. Мысалы, егер сол жақтағы ойыншы шабуыл жасаса, онда қарсысындағы немесе оң жақтағы ойыншы да шабуылдай алады, бұл материалдық шығынға әкеледі. Сол сияқты, ойыншылар басқа ойыншылардың шабуылына қосылуға мүмкіндік беретін ойыншыларға шабуыл жасаудың жолдарын жиі іздеуі керек.