Кіріспе
Құрылтайшы әке және АҚШ вице-президенті (1813–1814)
АҚШ вице-президенті
the vice president of the United States
Элбридж Джерри (17 шілде 1744 – 23 қараша 1814) – американдық Құрылтайшы әке, саудагер, саясаткер және дипломат. 1813 жылдан 1814 жылы қайтыс болғанға дейін президент Джеймс Мэдисонтың кезінде АҚШ-тың бесінші вице-президенті қызметін атқарды. «Герримандер» саяси тәжірибесі оның атымен аталады. Бай саудагер отбасында дүниеге келген Джерри 1760 жылдары британдық отаршылдық саясатына қарсы күресті және Америка революциялық соғысындағы қарсылықты ұйымдастырудың бастапқы кезеңдерінде белсенділік танытты. Екінші Континенттік Конгресске сайланған Джерри Тәуелсіздік декларациясына және Конфедерация мақалаларына қол қойды. 1787 жылы Конституциялық конвенцияға қатысқан үш адамның бірі болды, бірақ бастапқыда оған Құқықтар туралы билль қосылмағандықтан Конституцияға қол қоюдан бас тартты. Ратификациядан кейін ол АҚШ-тың бірінші Конгресіне сайланды, онда жеке және штаттық бостандықтарды жақтаушы ретінде Құқықтар туралы билльді әзірлеуге және қабылдауға белсенді қатысты. Джерри бастапқыда саяси партиялар идеясына қарсы болды және федералистер мен демократиялық республикашылдар арасындағы саяси бөліністің екі жағында да берік достық қарым-қатынастарды сақтады. Ол XYZ дауы кезінде Францияға жіберілген дипломатиялық делегацияның құрамында болды, онда федералистер келіссөздердің сәтсіз аяқталуына оны жауапты деп есептеді. Содан кейін Джерри Демократиялық-Республикалық партияға қосылды және Массачусетс штатының губернаторы лауазымына бірнеше рет сайлауға түсті, бірақ 1810 жылы ғана жеңіске жетті. Екінші мерзімінде заң шығарушы орган «герримандер» сөзінің пайда болуына себеп болған жаңа штат сенаты округтерін бекітті; ол келесі сайлауда жеңіліске ұшырады, бірақ штат сенаты Демократиялық-Республикалық партияның өкілдігінде қалды. Джерри Демократиялық-Республикалық партиясынан вице-президенттікке кандидат ретінде ұсынылып, 1812 жылғы сайлауда жеңіске жетті. Жасқа толып, денсаулығы нашарлаған Джерри өзінің қызмет мерзімінің 21 айын ғана атқарып, лауазымда қайтыс болды. Джерри – Вашингтон қаласында жерленген Тәуелсіздік декларациясына қол қойған жалғыз тұлға.
Ерте өмір және білім
Джерри 1744 жылғы 17 шілдеде Массачусетс штатының Марблхед қаласында дүниеге келді. Оның әкесі Томас Джерри (1702–1774) Марблхедтен кемелерді басқаратын саудагер болса, анасы Элизабет (Гринлиф) Джерри (1716–1771) – Бостонның белгілі саудагерінің қызы еді. Джерридің есімі анасының туысы Джон Элбриджтің құрметіне қойылған. Джерридің ата-анасының барлығы 11 баласы болған, алайда олардың тек бесеуі ересекке дейін жеткен. Олардың арасында үшінші бала – Элбридж есімді ұл болды. Ол бастапқыда жеке репетиторлармен білім алып, 14 жасқа толғанға дейін Гарвард колледжіне түсті. 1762 жылы бакалавр, ал 1765 жылы магистр дәрежесін алғаннан кейін әкесінің сауда бизнесіне қатысты. 1770 жылдарға қарай Джеррилер Массачусетс штатының ең бай саудагерлерінің қатарына кірді, олардың Испания, Батыс Индия және Солтүстік Америка жағалауында сауда байланыстары болды. Джерридің әкесі, 1730 жылы Англиядан көшіп келген, жергілікті саясатқа белсенді қатысып, жергілікті милицияда жетекші рөл атқарды.
Колониялық бизнес және саясат
Джерри 1763 жылы француз және үнді соғысы аяқталғаннан кейін колонияларға салық салуға бағытталған Парламенттің күш-жігеріне ертеден қарсы болды. 1770 жылы ол салық салынатын британдық тауарларды импорттауға тыйым салуды қамтамасыз етуге тырысқан Марблхед комитетінің құрамында болды. Ол британ саясатына қарсы Массачусетстің басқа да өкілдерімен, соның ішінде Сэмюэл Адамс, Джон Адамс, Мерси Отис Уоррен және тағы да басқалармен үнемі хабарласып тұрды. Бірақ, бір топ адамның жасаған шабуылы салдарынан ол келесі жылы комитеттен кетіп қалды. Джерри және басқа да белгілі Марблхед тұрғындары Кэт аралында шешекке қарсы егу үшін аурухана ашты; сол кезде аурудың таралу жолдары белгісіз болғандықтан, жергілікті халық арасындағы қорқыныш наразылықтарға алып келді, ол наразылықтар зорлық-зомбылыққа ұласып, аурухананы қиратты және меншік иелерінің басқа да мүлкіне қауіп төндірді. Джерри 1774 жылы Бостон портына қатысты акті қаланың портын жапқаннан кейін саясатқа қайта оралды, ал Марблхед басқа колониялардан көмек жіберуге болатын балама портқа айналды. Қаланың жетекші саудагерлері мен патриоттарының бірі ретінде Джерри Марблхедтен Бостонға тауарларды сақтау және жеткізуде маңызды рөл атқарды, ол осы істен тек қана өлген әкесіне көмектесу үшін ғана бас тартты. 1774 жылдың қыркүйегінде ол Бірінші Континенттік Конгреске өкіл болып сайланды, бірақ әкесінің қазасына күйініп, сайлаудан бас тартты.
Америка революциясы
Джерри 1774 жылы қазан айында губернатор Томас Гейдж жиналысты таратып жібергеннен кейін, өзін Массачусетс провинциялық конгресі ретінде қайта құрған провинциялық ассамблеяға сайланды. Ол провинцияның қару-жарақ пен оқ-дәрісінің шектеулі қорын британдықтардың қолына тимейтіндей қорғауға жауапты қауіпсіздік комитетіне тағайындалды. Оның іс-әрекеттері Конкордтағы қару-жарақ пен оқ-дәрі қоймаларын сақтауға тікелей себеп болды; осы қоймалар 1775 жылдың сәуір айында Лексингтон және Конкорд шайқастарымен Америка Тәуелсіздік соғысын бастаған британдық экспедицияның мақсаты болды. (18 сәуір түні британ әскері Ментомидегі (қазіргі Арлингтон) қонақүйден өтті, Джерри сол жерде тұрып жатқан еді.) Бостонды қоршау кезінде Джерри жаңадан құрылған Континенттік армияны жабдықтауда белсенді рөл атқара берді, және соғыс барысында осы қызметін жалғастырды. Франция және Испаниядағы іскерлік байланыстарын пайдаланып, ол оқ-дәрі ғана емес, түрлі жабдықтарды да сатып алды, сондай-ақ Испаниядан Конгреске қаржылық көмек беруге қатысты. Ол Американың барлық портына кемелер жіберіп, британдық сауда кемелеріне қарсы жеке пираттық операцияларды қаржыландырды. Басқа саудагерлерден айырмашылығы, Джерри соғыстан тікелей пайда тапқанына ешқандай дәлел жоқ. Ол бағаның көтерілуіне қарсы шығып, бағаны реттеуді қолдады, бірақ соғысқа байланысты саудалық іс-әрекеттері отбасының байлығын едәуір арттырды. Оның табысы қағаз валютаның құнының күрт төмендеуімен азайтты, себебі ол одан көп мөлшерде иеленді және оған құмар ойын ойнады. Джерри 1776 жылдың ақпанынан 1780 жылға дейін Филадельфиядағы Екінші Континенттік Конгресте қызмет етті, ол кезде соғыс мәселелері Конгрестің назарында болды. 1776 жылдың жазында өткен пікірталастарда ол тәуелсіздік декларациясын қабылдауға бірнеше делегаттарды көндіруде ықпалды болды; Джон Адамс оның туралы: «Егер мұндағы әрбір адам Джерри болса, Американың бостандықтары Жер мен тозақ есіктерінен қорғалған болар еді» деп жазды. Джерридің саяси философиясы – шектеулі орталық үкімет, және ол әскерилердің азаматтық бақылауда болуын үнемі қолдады. Ол осы ұстанымдарды саяси мансабының барысында тұрақты түрде сақтады (негізінен 1786-87 жылдардағы Шайс көтерілісінен кейін күшейтілген орталық үкімет қажеттілігіне қатысты), және жеке адалдығымен танымал болды. Кейінгі жылдары ол саяси партиялар идеясына қарсы болды, карьерасының соңына дейін дамып келе жатқан федералистер мен демократиялық-республикалық партиялардан біршама алшақтап жүрді. 1800 жылы ғана ол федералистердің ұлттық үкіметте тым көп билікті шоғырландыруға тырысатынына қарсы тұрып, Демократиялық-республикалық партиямен ресми түрде байланыс жасады. 1780 жылы ол осы мәселе бойынша Континенттік Конгрестен кетіп, штат заң шығарушы органынан Конгреске қайта оралу туралы ұсыныстарды қабылдамады. Ол сондай-ақ штат сенатына тағайындалудан бас тартты, себебі ол штаттің төменгі палатасында тиімдірек болатынын мәлімдеді, сондай-ақ губернатор Джон Хэнкок ұсынған округ судьясы лауазымына тағайындалудан бас тартты, бұл ұсынысты патша тағайындаған губернаторлар өздерінің саяси одақтастарына жасаған ұсыныстармен салыстырды. 1781 жылы ол Америка өнер және ғылым академиясының мүшесі болып сайланды. 1783 жылы штат заң шығарушы органы оның қажетті реформалар туралы шақыруын қолдағаннан кейін Джерри Конфедерация Конгресіне қайта қосылуға көндірілді. Ол Нью-Йорк қаласында отырған бұл органның мүшесі болып 1785 жылдың қыркүйегіне дейін қызмет етті. Келесі жылы ол Нью-Йорк қаласындағы бай саудагердің 20 жас кіші қызы Энн Томпсонға үйленді; оның куәгері жақын досы Джеймс Монро болды. 1787 мен 1801 жылдар аралығында олардың он баласы дүниеге келді, бұл Энннің денсаулығына қиындық тудырды. Соғыс Джерриді жеткілікті бай еткендіктен, ол соғыс аяқталғаннан кейін саудалық мүдделерін сатып алып, жерге инвестиция жасауды бастады. 1787 жылы ол Массачусетс штатының соңғы корольдік лейтенант-губернаторы Томас Оливердің Кембридж, Массачусетс иелігін сатып алды, ол штат тәркілеген еді. Бұл мүлік "Элмвуд" деп аталды және Джерридің өмірінің соңына дейін отбасылық үйі болды. Ол Марблхедтегі мүлігін сақтап, Массачусетс штатының басқа да қалаларында бірнеше мүлік сатып алды. Ол сондай-ақ Огайо компаниясының акцияларына ие болды, бұл кейбір саяси қарсыластарды оны батыс жерлерінің үлкен учаскелерінің иесі деп сипаттауға итермеледі.
Конституциялық конвенция
1787 жылы жазда Филадельфияда өткен Конституциялық конвенцияда Джерридің елеулі рөлі болды. Оның талқылауларында ол штаттық және федералдық үкіметтердің өкілеттіктері арасында нақты шекараны қалыптастыруды тұрақты түрде қолдады, сондай-ақ штаттық заң шығарушы органдар федералдық үкімет лауазымдарына тағайындама жасауға қатысуын қамтамасыз етті. Джерридің халық сайлау арқылы өкілдерді тағайындауға қарсылығының бір себебі – конвенциядан бір жыл бұрын Массачусетс штатының батысында болған Шейс көтерілісі еді. Ол сонымен қатар, мемлекеттік биліктің теріс пайдалануынан немесе шектеулерінен сақтау үшін жеке бостандықтарды қорғау мақсатында, үкімет билігіне бақылау тетіктерін енгізуге ұмтылды. Джерри Сенат құрамының халқының санына байланысты емес, әр штаттан бірдей мүшелерден тұруы керек деген пікірді қолдады; осы көзқарас Коннектикут келісімінде басымдық алды. Бұл келісімге Массачусетс делегациясы екіге бөлініп, Джерри мен Кейлеб Стронг қолдау көрсеткенінен кейін тар тілдеспен бекітілді. Джерри штат сенаторларының штат атынан бірыңғай дауыс берудің орнына, жеке тұлға ретінде дауыс беруін ұсынды. Джерри сондай-ақ Үштен екінің келісіміне қарсы болды, ол құлдарды Өкілдер палатасындағы үлестіру мақсатында еркін адамның үштен екі бөлігі ретінде есептеді, ал әр құлдың жеке есептелуі оңтүстік штаттарына айқын артықшылық беретін еді. Джерри құлдыққа қарсы болды және конституцияның құлдықпен "ешқандай қатысы болмауы" керек екенін, осылайша "оны қолдамау" үшін айтты. Демогогиядан қорқып, АҚШ халқын оңай адастауға болатынына сенген Джерри тікелей емес сайлауды жақтады. Ол Конгрестің төменгі палатасы үшін оны қолдауға жетпесе де, штаттық заң шығарушы органдар сайлайтын Сенат үшін мұндай тікелей емес сайлауды қол жеткізді. Джерри АҚШ Президентін тікелей емес сайлау туралы көптеген ұсыныстарды да жасады, олардың көпшілігі штат губернаторлары мен сайлаушыларға дауыс беру құқығын шектеуді қамтыды. Джерри ұсынылған конституцияда нақты жеке бостандықтардың тізімі болмауына наразы болды және жалпы алғанда орталық үкіметті күшейтетін ұсыныстарға қарсы болды. Ол конвенцияда ұсынылған конституцияға қарсы дауыс берген үш делегаттың бірі болды (басқалары Джордж Мейсон мен Эдмунд Рэндольф), себебі конвенцияның мемлекеттік жүйеге осындай ауқымды өзгерістер енгізуге құқығы жоқ екені және конституцияда "федералдық ерекшеліктердің" болмауы туралы алаңдады. Нәтижесінде, Джерри жеке азаматтардың құқықтары және заң шығарушы органның әскер жинау және кіріс алу билігі туралы алаңдағандықтан қол қоюдан бас тартты.
Мемлекеттің ратификациясы және Құқықтар туралы жарлық
Конвенциядан кейін штаттарда өткен ратификация талқылаулары барысында Джерри қарсылығын жалғастырып, ұсынылған конституцияға қатысты наразылықтарын баяндаған, кеңінен таралған хат жариялады. Ол құжатта негізгі наразылығы ретінде Құқықтар туралы билльдің жоқтығын атап көрсетті, бірақ сонымен қатар Конституцияны шартты түрде мақұлдайтынын білдірді, яғни кейбір түзетулер енгізілсе, оны қабылдауға дайын екенін жеткізді. Конституцияны қолдаушы күштер оны баспасөз арқылы сынап, Шейсшілермен теңестірді. Генри Джексон ерекше қатыгездік танытты: "[Герри] осы елге келтірген зиянымен, өмірінің соңына дейін өтей алмайтын зиянды хат жазды". Конвенция басшылығын федералистер құрады, және Джерриге ресми сөз сөйлеу мүмкіндігі берілмеді. Ол конвенция төрағасы Фрэнсис Данамен болған дау-жанжалдан кейін конвенцияны тастап кетті. Массачусетс штаты конституцияны 187 дауысқа 168 дауыспен ратификациялады. Бұл пікірсайыс Герридің бұрынғы дос саясаткерлерден, оның ішінде төраға Дана мен Руфус Кингтен суынуына әкеп соқты.
One consequence of the furor over his letter was that he was not selected as a delegate to the Massachusetts ratifying convention although he was later invited to attend by the convention's leadership. The convention leadership was dominated by Federalists, and Gerry was not given any formal opportunity to speak. He left the convention after a shouting match with convention chair Francis Dana. Massachusetts ratified the constitution by a vote of 187 to 168. The debate had the result of estranging Gerry from several previously friendly politicians, including chairman Dana and Rufus King.
АҚШ-тың Өкілдер палатасы
Антифедералистік күштер 1788 жылы Герриді губернаторлыққа ұсынды, бірақ ол күтілгендей, танымал Джон Хэнкоктан жеңілді. Ратификациядан кейін Герри Конституцияға қарсылығын қайтарып алды, өйткені басқа штаттардың ратификациялық конвенттері ол қолдаған түзетулерді талап еткенін атап өтті. Достарының (оның идеясына қарсы болса да) ықпалымен ол алғашқы Өкілдер палатасына сайланды, онда екі мерзім қызмет етті. 1789 жылдың маусым айында Герри Конгреске әртүрлі штат конвенттері ұсынған барлық конституциялық түзетулерді қарастыруды ұсынды (әсіресе Род-Айленд пен Солтүстік Каролина штаттары, сол кезде Конституцияны әлі ратификацияламаған). Келесі дебаттарда ол кейбір ұсыныстарға қарсылық көрсетті, олар жеке бостандықтарды қамтамасыз етуде жеткіліксіз деп сақты. Ол Бірінші түзетуде жиналыс еркіндігін енгізуге сәтті ықпал етті және Іздеу мен тәркілеуге қарсы Төртінші түзетудің негізін қалаушылардың бірі болды. Ол Оныншы түзетуде "нақты" деген сөзді қосуға тырысты, бұл федералды үкіметтің билігін айтарлықтай шектеуі мүмкін еді. Ол федералды үкіметтің штат милициясын бақылау мүмкіндігін қатты шектеуге ұмтылды. Бұл қорғаумен қатар, ол бір кезде федералды үкіметтің үлкен тұрақты армияны бақылау идеясына қарсы шығып, былай деді: «Тұрақты армия – тұрақты мүшеге ұқсас. Ол отандық тыныштықтың керемет кепілі, бірақ шетелдік авантюраларға қауіпті құмарлық». Герри Александр Гамильтонның мемлекеттік кредит туралы есептерін, соның ішінде штаттық қарыздарды толық құнымен қабылдауын және Гамильтонның Америка Құрама Штаттарының банкін қолдады, бұл оның бұрынғы экономикалық орталықтандыру туралы шақыруларымен үйлесетін позициялар еді. Ол құнсызданған Континентальдық вексельдерге (қарыздық хаттар) салым салған болса да, 1790 жылғы дебаттар кезінде болған ірі көлемді алыпсатарлыққа қатысқанына ешқандай дәлел жоқ және ол жаңа банкте маңызды инвестор атанды. Ол Өкілдер палатасының трибунасын республикалық идеалдарға қауіп төндіретін аристократиялық және монархиялық бейімділіктерге қарсы сөйлеу үшін пайдаланды және жеке және штаттық бостандықтарды шектейтін заңдар мен олардың ережелеріне қарсы болды. Ол атқарушы билік органдарына маңызды өкілеттік берудің кез келген әрекетіне қарсы болды, әсіресе Қазыналық департаментін құруға қарсы болды, өйткені оның басшысы президенттен артық билікке ие болуы мүмкін еді. Ол президенттік билікті күшейтетін шараларға, мысалы, Кабинет мүшелерін қызметтен босату мүмкіндігіне қарсы болды, оның орнына заң шығарушы билікке тағайындаулар бойынша көбірек билік беруге тырысты. 1792 жылы Герри қайта сайлануға түспеді, үйіне оралып балаларын тәрбиелеуге және ауру әйеліне күтім жасауға кірісті. Ол 1796 жылғы сайлауда Джон Адамс үшін президенттік сайлаушы болып қызмет етуге келісті. Адамстың президенттік мерзімінде Герри Адамспен де, вице-президент Томас Джефферсонмен де жақсы қарым-қатынаста болды, өйткені ол екіге бөлінген атқарушы билік аз шиеленіске әкелуі мүмкін деп үміттенді. Оның үміті ақталу жоқ: федералистер (Адамс) мен демократиялық республикашылар (Джефферсон) арасындағы айырмашылық кеңейді.
XYZ ісі
Президент Адамс 1797 жылы республикалық Францияға жіберілген арнайы дипломатиялық комиссия мүшесі ретінде Джерриді тағайындады. Адамс өзінің кабинетінің қарсылығына қарамастан (Герридің жеткілікті федералист емес деген саяси себептермен), олардың ұзақ жылдар бойғы қарым-қатынасы болғандықтан Джерриді таңдады; Адамс Джерриді «Америкадағы ең әділ екі адамның» бірі деп сипаттады (өзі екіншісі болатын). 1797 жылдың қазан айында Джерри Францияда Чарльз Котесворт Пинкни мен Джон Маршаллға қосылды және Сыртқы істер министрі Таллеранмен қысқаша кездесті. Осы кездесуден кейін бірнеше күн өткен соң, делегацияға үш француз агенті (жарияланған құжаттарда бастапқыда «X», «Y» және «Z» деп белгіленген, осы оқиға «XYZ ісі» деп аталуына себеп болды) келіссөздер жалғасу үшін комиссарлардан айтарлықтай пара талап етті. Комиссарлар бұл талапты қабылдамады және Таллеранды ресми келіссөздерге тартуға тырысты, бірақ сәттілікке жетпеді. Таллеран Джерриді комиссарлардың арасында ең жақындауы мүмкін деп санады, ол бірінші Пинкниді, содан кейін Маршаллды бейресми келіссөздерден шеттетуге тырысты, олар 1798 жылдың сәуір айында Франциядан кетті. Олармен бірге кеткісі келген Джерри Таллеранның егер ол кетсе соғыс басталатыны туралы ескертуіне байланысты қалды. Кейін Джерри маңызды келіссөздер жүргізуден бас тартты және тамыз айында Парижтен кетті. Осы уақытқа дейін комиссияның қабылдануын сипаттайтын хабарламалар АҚШ-та жарияланып, соғысқа шақырулар күшейді. 1798-1800 жылдар аралығында ашық жарияланбаған теңіз соғысы (Quasi-War) басталды. Федералистер, әсіресе Мемлекеттік хатшы Тимоти Пикеринг, Джерриді француздарды қолдау және келіссөздердің сәтсіз аяқталуына себеп болумен айыптады, ал Адамс және Томас Джефферсон сияқты республикашылар оны қолдады. Жағымсыз жарияланымдар Джерридің беделін түсірді, және наразылар оның үйінің алдында оның бейнесін өртеді. Ол 1799 жылы Таллеранмен болған хат алмасуы жарияланғаннан кейін ғана толыққанды ақталды.