Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Сабахтың жергілікті этникалық тобы – Сабах дусундары.
Indigenous ethnic group of Sabah
the Dusuns of Sabah
Дусун – Малайзияның Солтүстік Борнеодағы Сабах штатының жергілікті этникалық тобының ұжымдық атауы. Олар Сабахтағы ең ірі этникалық топты құрайды. Дусун халқы 2004 жылдан бері Біріккен Ұлттар Ұйымының Білім, ғылым және мәдениет ұйымы (ЮНЕСКО) бойынша Борнеоның жергілікті халқы ретінде халықаралық деңгейде танылған. Бруней мен Индонезияның Орталық Калимантан аймағында ұқсас атаумен аталған, бірақ байланысы жоқ басқа топтар да кездеседі. Бруней дусундары (Санг Джати Дусун) Сабах дусун халқымен тікелей байланысты, екеуі де дусундық тайпалар тобына жатады. Бруней дусундары Брунейдің, Саравақтың солтүстігіндегі және Сабахтың оңтүстік-батысындағы бисайлықтармен ортақ тегі, тілі және мәдениеті бар. Индонезияда Барито өзені бойында кездесетін Барито дусун топтары От Данум даяк халқының құрамына кіреді.
Dusun is the collective name of an indigenous ethnic group to the Malaysian state of Sabah of North Borneo. Collectively, they form the largest ethnic group in Sabah. The Dusun people have been internationally recognised as indigenous to Borneo since 2004 as per the United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (UNESCO). Other similarly named, yet unrelated groups can also be found in Brunei and the Central Kalimantan, Indonesia. Bruneian Dusuns (Sang Jati Dusun) are directly related to the Dusun people of Sabah, both belong to the same Dusunic Family group. Bruneian Dusuns share a common origin, language and identity with the Bisaya people of Brunei, northern Sarawak and southwestern Sabah. In Indonesia, the Barito Dusun groups that can be found throughout the Barito River system belonged to the Ot Danum Dayak people instead.
Этимология
Дусундардың тілінде "дусун" деген сөз жоқ. "Дүсін" атауының Бруней сұлтаны қазіргі Сабах аймағындағы егіншілердің этникалық топтарын атау үшін пайдаланғандығы туралы пікір бар.
The Dusuns do not have the word 'Dusun' in their vocabulary. It has been suggested that the term 'Dusun' was a term used by the Sultan of Brunei to refer to the ethnic groups of inland farmers in present day Sabah.
Генетикалық зерттеулер
Малайзия Сабах университетінің адам генетикасы зерттеу тобы жүргізген геномдық деңгейдегі SNP генотиптік деректерді зерттеулерге сәйкес (2018), Солтүстік Борнео Дусундары (Сонсогон, Рунгус, Лингкабау және Мурут) Борнеоның басқа аймақтарының халқына қарағанда Тайваньның жергілікті тұрғындарымен (Ами, Атаял) және австронезиялық емес филиппиндіктермен (Висаян, Тагалог, Илокано, Минанубу) жақын туыс.
According to a Genome wide SNP genotypic data studies by human genetics research team from University Malaysia Sabah (2018), the Northern Borneon Dusun (Sonsogon, Rungus, Lingkabau and Murut) are closely related to Taiwan natives (Ami, Atayal) and non–Austro Melanesian Filipinos (Visayan, Tagalog, Ilocano, Minanubu), rather than populations from other parts of Borneo.
Кіріспе
Дусун этносы бір кезде Сабах халқының шамамен 40% құраған және 30-дан астам кіші этностық топтарға, немесе диалектілік топтарға, немесе тайпаларға бөлінген, олардың әрқайсысы дусун және паитан тілдерінің отбасыларына жататын, бірақ сәл өзгеше диалектілерде сөйлейді. Көбінесе бір-бірін түсіне алады. «Дүсін» атауын британдық отаршылдар Бруней малайларынан қабылдаған. Дусундардың көпшілігі христиандыққа (католик және протестант) және сунниттік исламға көшкен, бірақ анимизмді әлі де аз бөлігі сақтап келеді. Ескі кезде дусундар ауыл шаруашылығы және орман өнімдерін (күріш, «дамар» сияқты) жағалаудағы халыққа тұз, тұздалған балық және басқа да тауарларға айырбастау үшін жеткізіп сауда жасаған. Дусундар осы сауда түрін сипаттау үшін «монгимбади» деген арнайы термин қолданған. Бұл Сабахтың ішкі және жағалау аймақтарын байланыстыратын теміржол мен жол желісі дамығанға дейін болған. Қазіргі Тамбунан-Пенманг жолы негізінен Бунду Ливан дусундарының Кроккер тауларын «монгимбади» сауда жолымен кесіп өтуге пайдаланған маршрут негізінде салынған. Дусундардың басым көпшілігі таулы және биік жазықтарда тұрады және бейбітшілігімен, қонақжайлылығымен, еңбекқорлығымен, қарапайымдылығымен, ішімдікке құмарлығымен және зорлық-зомбылыққа қарсы тұруымен танымал. Қазіргі таңда олар заманауи өмірге бейімделіп, Малайзия қоғамының кең құрылымына толыққанды еніп, мемлекеттік және жеке сектордағы қызметкерлер ретінде, сондай-ақ кәсіпкерлер ретінде әртүрлі мамандықтарды меңгерген. Көптегендері жоғары білімді ел ішінде және шетелде (Америка, Англия, Австралия және Жаңа Зеландияда) алған. Ескі дәуірде олар балық аулаудың әртүрлі әдістерін қолданған, соның ішінде «суринит» өсімдігінің тамырынан алынған «туба» атымен белгілі шырынды пайдаланып, өзендегі балықтарды уақытша жансыздандырған. 1880 жылдары христиан миссионерлерінің келуі Борнеоның даяктары мен дусундарына ағылшын тілінде оқу, жазу және сөйлесу мүмкіндігін сыйлады. Бұл олардың көздерін ашып, қоғамдық дамуға белсенді қатысуға ынталандырды. Осы жаңаруға алғашқы болып тап болған тайпалар – Папар және Пенаманг жағалау жазықтарында қоныстанған Танга немесе Тангара тайпалары болды. Олар ұлтшылдық сезімдерді басқа тайпаларға таратуға жауапты болды. Бірінші рет Киелі кітапты аударуға жасалған әрекет «z» диалектісі деп аталатын Танга дусун тілінде жасалды. Содан кейін «Танга дусун сөздігі» жарық көрді. Алғашқы тіркелген туысқандық қоғам – Кадазан қоғамы, ал Солтүстік Борнеода тіркелген саяси партия – Дональд Стивенс басқарған Біріккен Ұлттық Кадазан ұйымы, ол 12 негізгі және 33 кіші тайпадан тұратын Дусунның алғашқы Хугуан Сиуi болды. 1963 жылдың 31 тамызында Сабах тәуелсіздік алғаннан кейін, Стивенс премьер-министр болды, және 1963 жылдың 16 қыркүйегінде Сабах Малайзияға қосылғаннан кейін де осы лауазымды сақтап қалды.
The Dusun ethnic group at one time made up almost 40% of the population of Sabah and is broken down into more than 30 sub ethnic, or dialect groups, or tribes, each speaking a slightly different dialect of the Dusunic and Paitanic family language. They are mostly mutually understandable. The name 'Dusun' was popularised by the British colonial masters who borrowed the term from the Brunei Malays. Most Dusuns have converted to mainstream religions such as Christianity (both Roman Catholic and Protestant) and Sunni Islam, although animism is still being practised by a minority of Dusun. The Dusun of old traded with the coastal people by bringing their agricultural and forest produce (such as rice and amber 'damar') to exchange for salt, salted fish and other products. The Dusun has a special term to describe this type of trading activity, i. e. mongimbadi. This was before the development of the railroad and road network connecting the interior with the coastal regions of Sabah. The present Tambunan Penampang road was largely constructed based on the trading route used by the Bundu Liwan Dusun to cross the Crocker Range on their mongimbadi. The vast majority of Dusuns live in the hills and upland valleys and have a reputation for peacefulness, hospitality, hard work, frugality, drinking and aversion to violence. They are now modernised and well integrated into the larger framework of Malaysian society, taking up various occupations as government servants and employees in the private sector, as well as becoming business owners. Many have completed tertiary education both locally and overseas (in America, England, Australia, and New Zealand). In their old traditional setting, they use various methods of fishing, including using the juice called "tuba" derived from the roots of the "surinit" plant to momentarily stun fish in rivers. The arrival of Christian Missionaries in the 1880s brought to the Dayaks and the Dusuns of Borneo the ability to read, write and converse in English. This opened their minds and stimulated them to get involved in community development. The tribes who were first exposed to this modernisation were the Tangaa or Tangara who dwelt in the Papar and Penampang coastal plains and who were responsible for the spread of nationalist sentiments to the other tribes. The first attempt to translate the Bible was in Tangaa Dusun, also referred to as the "z" dialect. This was followed by a Tangaa Dusun Dictionary. The first registered Native friendly Society was the Kadazan Society and the political party «»registered in North Borneo was the United National Kadazan Organization under the leadership of Donald Stephens, who was made the first Huguan Siou of the Dusun aka Kadazan Nation of 12 main and 33 sub tribes. When Sabah became independent on 31 August 1963, Stephens became the Prime/Chief Minister, a position he continued to hold after Sabah joined Malaysia on 16 September 1963.
Дәстүрлі тағамдар мен сусындар
Кадазандусун халқының ең танымал дәстүрлі тағамдары – хинава, ноонсом, пинасакан, босу, тухау, киноринг шошқа етінің сорпасы (жергілікті тұрғындар көбінесе синалау бакасы деп атайды) және күріштен жасалған шарап қосылған тауық сорпасы. Кадазандусун халқының танымал дәстүрлі сусындарының арасында – тапай, тумпунг немесе сегантанг, лихинг, монтоку және бахар бар.
A few of the most well known traditional foods of the Kadazandusun people are hinava, noonsom, pinaasakan, bosou, tuhau, kinoring pork soup (meat of a wild boar usually referred to by the locals as sinalau bakas) and rice wine chicken soup. Some of the well known traditional drinks of Kadazandusun are tapai, tumpung or segantang, lihing, montoku and bahar.
Дәстүрлі киімдер
Кадазандусунның дәстүрлі киім-кешегі көбінесе "Кубасаннан киім-кешегі" деп аталады, ол түрлі әшекейлермен – білезіктермен, гүлдермен, түрлі түсті түймелермен, алтын баулармен, зығыр матадан және ерекше тігіс өрнектерімен безенген қара барқыттан жасалады. Кадазандусун халқының мәдени символы ретінде кеңінен танымал дәстүрлі киім – Пенаманг ауданының Кубасаннан костюмі. Пенаманг ауданының кубасаннан костюмі әйелдер киетін "Синуанга" мен ерлер киетін "Гаунг" киімдерінен тұрады. "Синуанга" бір-біріне тіркелген күміс монеталардан жасалған, сондай-ақ "ақша белбеуі" деп те аталатын "Химпогот" белбеуімен, сымдармен немесе жіптермен бекітілген мыс орамаларынан немесе сақиналардан жасалған "Танконг" әшекейімен, алтын баулармен және күміс түймелермен безендірілген "Гаунг" пен тоқылған дастар матасынан жасалған "Сига" бас киімімен толықтырылады. Кубасаннан костюмінің әшекейлері мен дизайны әдетте аймаққа қарай өзгеріп отырады.
The traditional costume of the Kadazandusun is generally called the "Koubasanan costume", made out of black velvet fabric with various decorations using beads, flowers, coloured buttons, golden laces, linen, and unique embroidery designs. The traditional costume that is commonly commercialised as the cultural icon of the Kadazandusun people is the Koubasanan costume from the Penampang district. The koubasanan costume from the Penampang district consists of 'Sinuangga' worn by women and 'Gaung' for men. 'Sinuangga' comes with a waistband called 'Himpogot' (made out of connected silver coins, also known as the money belt), 'Tangkong' (made out of copper loops or rings fastened by strings or threads), 'Gaung' (decorated with gold lace and silver buttons) and a hat that is called 'Siga' (made out of weaved dastar fabric). The decorations and designs of the koubasanan costume are usually varied by region.
Дәстүрлі музыка
Кадазандусунның дәстүрлі музыкасы әдетте бамбук флейтасы, сомпотон, тогунгак, гонг және кулинтанг сияқты дәстүрлі музыка аспаптарын пайдаланатын музыканттардан тұратын топ түрінде ұйымдастырылады. Сабахтағы музыкалық аспаптар хордофондарға (тонгкунгон, гамбус, сундатанг немесе гагаян), аэрофондарға (сулинг, турали немесе туахи, бунгау, сомпотон), идиофондарға (тонггак, гонг, кулинтанг), және мембранофондарға (компанг, генданг немесе тонтог) бөлінеді. Кадазандусун рәсімдеріндегі ең көп таралған музыкалық аспаптар – гонг және кулинтанг. Гонгтың үні аймақтар мен аудандарға байланысты әртүрлі болады, ал KDCA-да ресми Кааматан мерекесінде жиі ойналатын гонг үні Пенаманг ауданындағы гонг үні болып табылады. Бұл жердің Ливагу мен Гелибанг өзендерінің қосылған жерінде, Ранау қаласының шығысында орналасқан деп есептеледі. Кадазандусун мәдени қауымдастығы бұл жердің Ранаудағы Тампиас ауылында орналасқандығын, оны "Нунук Раганг" деп атаған. "Адат менуни" (құдалық) ең маңызды элементтері – "бериан/мас кауин" (тиннуи), "белэнжа дапур" ("ванг хангус" немесе ас үйге жұмсалатын ақша), "хантар тунанг" немесе қалыңдық, "согит" немесе отбасылық дәстүр (бар болса), құдалық мерзімі. Қызға сыйлық ретінде берілетін құнды заттардың тізімі: "karo aman tunggal", "karo lawid", "kalro inontilung", "karo dsapau", "kemagi lawid", "kemagi 3 rondog", "badil" немесе зеңбірек, "tajau" немесе құмыра, "canyang tinukul", "tatarapan", екі дана "rantakah", екі дана "sigar emas", "simbong bersiput", "pertina", "tompok", гонг (таваг таваг), "tutup panasatan" ("canyang"), "kampil", "kulintangan", екі дана "simbong bersiput". Дәстүрлі алдын ала сөйлесу кезінде, "адат бериан" немесе қалыңдық дәстүрі және "белэнжа дапур" немесе ас үйге жұмсалатын ақша тақырыбында, жігіттің және қыздың ауылдарының басшылары пікірталас бастайды. Олар "кирай" немесе мангр пальмасының жапырағын орап, кептіріп, темекі жасауға қолданатын немесе әрқайсысы 1000 RM-ға тең белгі ретінде оттық таяқшаларын дайындайды. Қыздың жағы жігіттің жағынан бірнеше талаптар қояды. "Бериан" немесе "Тинуннуи" немесе қалыңдық – қыздың құндылығының символы ретінде міндетті және дәстүр бойынша 1000 RM құнында болады. Неке рәсімін өткізу мерзімі бір жылды құрайды. Егер жігіттің отбасында қаржылық қиындықтар туындаса, олар некелесуді кейінге жылдыру туралы өтініш білдіреді.
The Kadazandusun traditional music is usually orchestrated in the form of a band consisting of musicians using traditional musical instruments, such as the bamboo flute, sompoton, togunggak, gong, and kulintangan. Musical instruments in Sabah are classified into chordophones (tongkungon, gambus, sundatang or gagayan), aerophones (suling, turali or tuahi, bungkau, sompoton), idiophones (togunggak, gong, kulintangan), and membranophones (kompang, gendang or tontog). The most common musical instruments in Kadazandusun ceremonies are gong, and kulintangan. The gong beat usually varies by regions and districts, and the gong beat that is often played at the official Kaamatan celebration in KDCA is the gong beat from the Penampang district. This was traditionally believed to be located where the Liwagu and Gelibang rivers met, east of the city of Ranau. The quasi governmental Kadazandusun Cultural Association claimed that this place was located at a village called Tampias in Ranau, renamed "Nunuk Ragang". The most important elements in 'adat menunui' (engagement) are 'berian/mas kawin' (tinunui), 'belanja dapur' ('wang hangus' or kitchen expenses), 'hantaran tunang' or dowry, 'sogit' atau adat keluarga (jika ada or if family custom exist), tempoh bertunang (duration of engagement). The list of valuables equivalent to dowry items delivered to the girl are 'karo aman tunggal', 'karo lawid', 'kalro inontilung', 'karo dsapau', 'kemagi lawid', 'kemagi 3 rondog', 'badil' or cannon, 'tajau' or vase, 'canyang tinukul', 'tatarapan', two pieces of 'rantakah', two pieces of 'sigar emas', 'simbong bersiput', 'pertina', 'tompok', gong (tawag tawag), 'tutup panasatan' ('canyang'), 'kampil', 'kulintangan', two pieces of 'simbong bersiput'. At the traditional pre speech, 'adat berian' or dowry custom and belanja dapur or kitchen expenses, the heads of the villages from the man's and girl's sides will start the pre discussion. They have prepared some pieces of 'kirai' or the mangrove palm shoot rolled, dried and turned to make cigarettes, or the match sticks as a symbol of notes equivalent to RM1,000 each. The girl's side will make some requests on the man's side. 'Berian' or 'Tinunui' or dowry is obligatory as the symbol of the value of the girl's personality and based on the tradition worth RM1,000. The period to perform a marriage ceremony is one year. The man's family will request an adjournment of the marriage if the man encounters a financial problem.
Тамбунан дусундары
Крокер тауларының Бунду Ливан аңғарларындағы басқа Дусун тайпаларымен этникалық және тілдік байланыста, бұл этностың кіші тобы діни тұрғыдан христиандар (көпшілігі 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басынан бері римдік католиктер), себебі Милл Хилл миссионерлері бүгінгі Кенингау епархиясында, әсіресе олардың туған Тамбунан ауданында, Пэнампангтағы және Папардағы Кадазан туыстарын христиан дініне өткізгеннен кейін, бұл тайпаның христиан халқының аз бөлігі Сиданг Инжил Борнео, Жетінші күн адвентистері және тағы да басқа көптеген діни ағымдарға жататын протестанттар, ал олардың үлкен бөлігі христиан емес, мұсылмандар, әсіресе Ранау ауданының жанындағы шекаралық ауылдарда тұратындар, себебі аралас некелер мен ассимиляция факторларының нәтижесінде.
Ethnically and linguistically related to the other Dusun tribes of the Bundu Liwan valleys of the Crocker Range, this sub ethnic group are religiously Christians (most of them being Roman Catholics since the late 19th and early 20th centuries), owing to mass Christianisation done by the Mill Hill Missionaries in today's Diocese of Keningau especially in their home district of Tambunan after converting their fellow Kadazan kinsfolk in Penampang as well as Papar, both located in Sabah's West Coast and the Archdiocese of Kota Kinabalu into the said religion, with minorities of this tribe's Christian populace being Protestants belonging to churches such as Sidang Injil Borneo, Seventh day Adventist and many more other denominations, whilst a large non Christian minority populace of them being Muslims especially those resident in the border villages surrounding the neighbouring district of Ranau, owing to intermarriages and assimilation factors.
Дусун Татана
Дусун татаналары басқа дусун этностарынан ерекшеленеді, олардың мәдениеті қытай мәдениетіне ұқсас, бірақ кейбір дәстүрлі дусун салтымен үйлесіп кеткен. Олар ай күнтізбесі бойынша Жаңа жылды ең маңызды мереке ретінде тойлайтын жалғыз дусун субэтникалық тобы. Қааматанды олар осылай кеңінен тойламайды, бірақ мамыр айы келгенде, штат бойынша жарияланған мереке ретінде, жыл сайын Кадазандусун және Мурут тайпаларының көптеген тайпалары тойлайтындықтан, оны да кеңінен атап өтеді.
The Dusun Tatana are different from all other Dusun people, their culture is similar to Chinese culture but mixed with some traditional Dusun customs and they are the only Dusun subethnic group who celebrate Lunar New Year as their predominant festival. Kaamatan is less celebrated by them, but it is also widely celebrated once the month of May comes, since it is a statewide public holiday cum festival celebrated annually by the various tribes of the Kadazandusun and Murut group of peoples.