АҚШ федералдық азаматтық процессуалдық құқығындағы Эри доктринасы

Кіріспе

АҚШ-тың азаматтық сот ісіндегі Эри доктринасы – АҚШ-тың азаматтық сот ісінің маңызды құқықтық доктринасы. Ол федералдық мәселеге тікелей қатысы жоқ дауды шешуге міндеттелген федералды соттың (көбінесе әртүрлілік юрисдикциясында отырғанда, сондай-ақ федералдық мәселеге байланысты қосымша юрисдикцияны қолданғанда немесе банкроттық іс жүргізуде) штаттың мазмұндық заңын қолдануын талап етеді. Бұл доктрина Жоғарғы Соттың 1938 жылғы «Эри темір жолы компаниясы мен Томпкинс» ісі бойынша маңызды шешімінен туындайды. Бұл шешім «Swift v. Tyson» ісін күштен шығарды, ол федералды судьяларға бір штаттың ішіндегі әртүрлілік істерінде сол штаттың жергілікті соттарының ортақ құқық шешімдерін назарға алмауға рұқсат берген.

Қолданылу аясы

Эри шешімінің екі негізгі мақсаты бар: 1) дауласушылар арасында сот таңдауын (forum shopping) қанағаттандырмау және 2) заңдардың теңсіз қолданылуына жол бермеу. Жалпы алғанда, екінші мақсат кейде "вертикалды біртектілік" деп аталады және ол бір штат ішінде сот процесінің нәтижесі, дауласушының талабын мемлекеттік сотта емес, федералды сотта немесе керісінше бергеніне байланысты күрт өзгеше болмауы керек деген идеяға негізделген. Бүгінгі күні Эри доктринасы федералды соттың штаттық талапты қалай қарауына қарамастан қолданылады. Егер федералды сот әртүрлі юрисдикцияда, қосымша юрисдикцияда немесе банкроттық юрисдикциясында штаттық құқық мәселесіне тап болса, ол штаттық құқық мәселелерін шешкенде штаттың жалпы құқығын (common law) құрметтеуі тиіс. Дегенмен, АҚШ Конституциясы бақылауға алынбаған және Конгресс бір мәселе бойынша заң қабылдамаған (немесе қабылдай алмайтын) жағдайда, штаттардың заңдары міндетті түрде қолданылады және штат судьяларының қабылдаған ережелері федералды соттар үшін штат заңдарымен бірдей күшті болып табылады. Федералды сот мыналарды анықтауы керек: 1) штаттық заң даулы мәселе бойынша нақты айқындалған ба, немесе 2) егер жоқ болса, онда штаттың жоғарғы соты осыған ұқсас мәселе бойынша бұрын шешім қабылдаған ба. Егер солай болса, штаттық заңға немесе сот шешіміне сәйкес әрекет ету керек. Әйтпесе, федералды сот штаттың жоғарғы соты осы мәселені қалай шешер еді деп болжауы керек: мысалы, ол штаттың апелляциялық соттарының шешімдерін қарастыруы мүмкін, және егер штат одан әрі шағымдарды қараудан бас тартса, федералды сот жоғарғы соттың апелляциялық соттармен келісетінін анықтауы мүмкін. Бұл болжам "Эри болжамы" деп аталады, бірақ "болжам" термині шартты, себебі федералды сот өз шешімінде негізделген шешім қабылдауы керек. Балама ретінде, сот осы мәселе бойынша штаттық құқыққа қатысты шешім шығару үшін штаттың жоғарғы сотына сауал жіберуге құқылы. Алайда, кейбір штаттар федералды округтік соттарға сауалдарды жіберуге рұқсат бермейді, бұл құқық тек Жоғарғы Сотқа немесе Федералды апелляциялық соттарға ғана берілген.

There are two main objectives of the Erie decision: (1) to discourage forum shopping among litigants, and (2) to avoid inequitable administration of the laws. Broadly speaking, the second objective is sometimes referred to as "vertical uniformity" and is rooted in the idea that in a given state, the outcome of the litigation should not be grossly different just because a litigant filed a claim in a state court rather than a federal court or vice versa. The Erie doctrine today applies regardless of how the federal court may hear a state claim. Whether the federal court encounters a state law issue in diversity jurisdiction, supplemental jurisdiction, or bankruptcy jurisdiction, the federal court must honor state common law when deciding state law issues. In effect, when the U. S. Constitution does not control and Congress has not legislated (or cannot legislate) on a topic, then the laws of the states necessarily govern and state judge made rules are equally binding on the federal courts as state statutes. The federal court must determine if either 1) state law is clear as to the case in controversy, or 2) if not, then has the state's highest court ruled specifically on a similar case. If so, the state law or court ruling must be followed. But if not, then the federal court must determine how the state's highest court would potentially rule on a matter: for example, it may look to state appellate courts to see how they ruled, and if the state chose not to hear further appeals, the federal court could determine that the high court agreed with the appellate courts. The determination is called an "'Erie guess", though the term "guess" is a misnomer as the federal court must make a reasoned determination in its ruling. Alternatively though, the court may elect to certify the question to the state's highest court for a ruling on state law in the matter. Some states, however, do not allow Federal District Courts to certify questions, only the Supreme Court or Federal Circuit Courts of Appeals.

Шығу тегі

Эри ісі федерализмнің және АҚШ-тағы федералды соттардың құзыретінің негізгі мәселесін қамтыды. 1789 жылы Конгресс қазірге дейін қолданыстағы «Шешім қабылдау ережелері туралы» заңды қабылдады, онда штаттың заңдары сол штат аумағында отырыс кезегін өткізетін федералды сот үшін шешім қабылдау ережелерін анықтайды. Осылайша, Техас штатындағы федералды сот, егер дау федералдық мәселеге емес, тұрғындардың құқығына қатысты болса, алдындағы мәселені шешу үшін тиісті штаттың заңдарын сақтауға міндетті.

Swift v. Tyson (Тайсонның қарсылығы)

Жоғарғы соттың "Swift v. Tyson" ісіндегі шешімі штаттың заңдарын тек сол штаттың заң шығарушы органдары қабылдаған заңдар ретінде анықтады (дегенмен, сот үшін жазған судья Джозеф Стори федералды соттардың штаттың "жергілікті соттары" дауды қалай шешетініне ерекше назар аударуын ұсынған болатын). Осылайша, "жалпы құқық" мәселелерінде федералды сот штаттың жоғарғы сотының шешімдерін ескермеуге құқылы болды.

Свифт апатынан кейінгі жағдайлар

Swift-тегі шешім бір штат ішіндегі бірдей заңдық мәселе бойынша сот шешімдерінің өзгеше болуына себеп болды, бұл талапкердің істі мемлекеттік немесе федералды сотқа жүгінуіне байланысты еді. Мысалы, бір жағдайда, «Black and White Taxicab Co. v. Brown and Yellow Taxicab Co.» (276 U. S. 518, 1928) ісінде, Кентукки штатында тіркелген «Brown and Yellow Cab Company» Луисвилл және Нэшвилл темір жолымен бірлескен кәсіпорын құруға тырысты, онда «Brown and Yellow» темір жолдың жолаушыларын тартуға монополия құрған болар еді, бұл «Black and White Cab Co.» компаниясымен бәсекелестікті толығымен жойып тастауға бағытталған. Мұндай келісім Кентуккидің жоғарғы соты түсіндіргендей, Кентуккидегі ортақ құқық бойынша заңсыз деп танылды. «Brown and Yellow» компаниясы өздігінен таратылып, Теннесси штатында қайта тіркелді және сол жерде осындай келісімдерге рұқсат берілгендіктен, келісімді орындады. Содан кейін, Кентуккидегі федералды сотта «Black and White» компаниясына қарсы жолаушыларды тартуға тыйым салу туралы сотқа шағым түсірді. Федералды сот «Swift» ісіне сілтеме жасап, келісімді қолдады және жалпы федералды ортақ құқық бойынша келісімнің жарамды екенін мәлімдеді. Егер «Brown and Yellow» компаниясы Кентукки штатының сотына шағымданған болса, келісім қабылданбаған болар еді.

Эри

Эридегі шешім теміржол оқиғасына қатысты. Арыз беруші Томпкинс Пенсильвания штатындағы Эри теміржолының бойымен келе жатқанда, бір пойыз өтіп кетті. Ашық есік оған тиіп, оны пойыздың астына құлатып, қолын айырды. Көптеген штаттарда Томпкинс теміржолдың немқұрайлылығы үшін сотқа шағымданып, зиянды өтеу ала алатын еді. Бірақ Пенсильванияда Томпкинс бұзылған адам деп есептелді. Ол Пенсильвания штатының сотында қарапайым немқұрайлылық туралы талаппен өте алмады, себебі штаттың заңына сәйкес талапкер айыпталушының "өте қатыгез" немқұрайлылығын дәлелдеуі керек еді. Сондықтан Томпкинс ісін федералды сотқа әкеліп, штат заңының өзіне қолайсыз болуын болдырмақшы болды. Ол кейіннен жеңіске жетті. Бірақ апелляцияда Жоғарғы Сот, судья Брандейс жазған пікірде, мұндай шешімдер мен жалпы федералдық ортақ құқыққа негізделген қайшы шешімдер конституцияға қайшы екенін, ал штаттың жоғарғы сотының шешімдері – федералдық соттардың шешім қабылдау ережесіне сәйкес орындауға міндетті "заңдар" екенін мәлімдеді. Брандейс Соттың федералдық соттарға штаттың мазмұндық заңына конституцияға қайшы өзгерістер енгізуге мүмкіндік бергенін атап өтті. Ол он төртінші түзетудің мағынасында айтпаса да, заң алдында теңдік құқығын бұзғанын көрсетті. Сот Swift ісін өз бастамасымен қайта қарады, себебі Эридегі тараптар Соттан мұны сұрамаған еді.

Даму

Кейінгі бірнеше істер Эридің тұманды шешімін толықтырды (Брандеис Свифт бұзған Конституцияның ешқандай ережесін атамады, бірақ теориялық тұрғыдан он бірінші түзетудің штаттарға билік беруін бұзған болуы мүмкін). Жалпы алғанда, федералды соттың штат заңын қолдануын анықтаудың екі тәсілі бар: 1) Ханна және Ережелерді іске асыру туралы заң тәсілі, штат заңымен қақтығысатын Азаматтық іс жүргізу кодексінің федералды ережесі немесе заңы болған кезде; және 2) штаттық және федералдық тәжірибе арасында қақтығыс болмаған жағдайда Бёрд-Эри тәсілі.

Byrd-Erie

Бұл тәсіл мемлекеттік практиканы жоққа шығаратын маңызды федералдық саясат болмаса, егер мемлекеттік заңды елемеу талапкерлердің форум шопингке және заңдардың теңсіз қолданылуына (жоғарыдағы «Сары такси» ісіндегідей) әкелсе, сот мемлекеттік заңды қолдануы керек екенін көрсетеді. Byrd v. Blue Ridge Rural Electrical Cooperative, Inc. ісінде Сот АҚШ Конституциясының 7-ші түзетуінде көрініс тапқан судья мен қазылар алқасы арасындағы жауапкершілікті бөлуге қатысты федералдық саясаттың, жұмыс берушінің сотқа шағымданудан қорғалғандығын анықтауды талап ететін мемлекеттік ереженің үстемдігін жоққа шығарды. «Эри» шешімінің басты мақсаты – талапкерлердің жағдайға қарай тиімдірек шешім шығару мүмкіндігі үшін заңдық форумды таңдауын қамтамасыз ететін «форум шопинг» практикасын болдырмау болды. Шешімнің негізгі мәселесі – кейде федералды сотқа сүйене алатын мемлекеттік заң немесе практика болмайды. Федералды судьялар белгілі бір құқықтық мәселе бойынша мемлекеттік соттың қалай шешім қабылдайтынын болжауға мәжбүр, ал мемлекеттік сот өздерінің мемлекеттік заңдарын түсіндірудегі федералдық шешімдермен байланысты емес. Guaranty Trust Co. v. York ісіндегі Әділет министрі Франкфуртер «Эри» шешімінің басты мәнін өзгеше түсіндіреді.

Шын мәнінде, бұл шешімнің мақсаты – тараптардың азаматтығының айырмашылығына байланысты ғана федералды сотта қаралатын барлық жағдайларда, федералды соттағы даудың нәтижесі, егер заң ережелері даудың нәтижесін анықтайтын болса, мемлекеттік сотта қаралатын жағдаймен бірдей болуын қамтамасыз ету болды.

Бұл «Эри» шешімінің басты мақсаты – заң алдында теңдікке қол жеткізу екенін көрсетеді. Теңдіктің қасақана бұзылуының бір жолы – «форум шопинг», бірақ доктринаның басты мақсаты – теңсіздікті азайту болды.

Ханна

Hanna v. Plumer көзқарасы бойынша, әртүрлілік негізіндегі істі қарайтын штаттың федералды соты, штаттық және федералды заңдар арасында қайшылық туған жағдайда немесе тиісті федералдық заң болмаған жағдайда, егер штаттық заң штат азаматтарының маңызды құқықтарын реттесе, штаттық заңды қолдануға тиіс. Жоғарғы Сот маңызды құқықтарды «заңмен берілген, сот процедурасының құралдарымен қорғалатын және күшіне енгізілетін құқықтар» деп анықтады. Маңызды құқықтардың мысалы – алаяқтыққа қатысты штаттық заң, оның мазмұны сот юрисдикциясына байланысты әртүрлі болуы мүмкін. Егер штаттық заң тек процессуалды сипатта болса, немесе сот операцияларының формасы мен тәсіліне ғана қатысты болса, онда федералды сотқа қайшы келетін штаттық заңды қолдану міндетті емес. Дегенмен, маңызды құқықтар мен процессуалдық құқықтар арасындағы шешімнің өзі жалпы сипатта, себебі Сот «лакмустың қағазы сияқты нақты критерийге» негізделген сынақты қабылдамады. Осылайша, штаттық және федералды заңдар арасында таңдау жасау Эри шешімінің негізгі мақсатына сәйкес болуы керек. Сот York ісінде «нәтижеге бағытталған» сынақты өзгерту туралы хабарлады, осылайша сынақ Эридің екі мақсатын ескере отырып қолданылуы тиіс: форум шопингін шектеу және заңдардың теңсіз қолданылуына жол бермеу. Бұл ережеге сәйкес, егер нәтижелердегі айырмашылықтар маңызды болмаса немесе ұсақ-түйек болса, тең қорғау мәселелерін тудырмаса және сот таңдауын әсер етуі екіталай болса, штаттық процессуалдық заң федералды процессуалдық заңды алмастырмайды.

Гасперини

Эри проблемасын қарастырған Жоғарғы Соттың соңғы ісі – Гаспериниге қарсы Гуманитарлық орталық. Гасперини – сот төрешілерінің үкімдерін қарау үшін штаттық және федералды заңдар арасындағы қайшылықты қарастыратын Ханнадан кейінгі шешім. Нью-Йорк қаласының белгілі суретшісі және фотографы, Нью-Йорк музейін Нью-Йорктегі федералды сотқа, музейге берген бірқатар фотосуреттер мен слайдтардың жоғалуына байланысты келген зиянды өтеу үшін талап етті. Қазылар алқасы оның пайдасына шешім қабылдады және зиянды өтеуді белгіледі. Қарсы тарап шағымданып, ал Екінші округтік апелляциялық сот шағымды қарағанда зиянды өтеу туралы шешімді төмендетті. Гасперини АҚШ Жоғарғы Сотына шағымданды. Нью-Йорк штатының «талап-айдағы реформа» шарасы апелляциялық соттарға «әділ өтемақыдан айтарлықтай алшақтаса» сот төрешілерінің үкімін жоққа шығаруға мүмкіндік берді. Осы заңға сәйкес, Екінші округ соты апелляциялық стандартты қолданды. Алайда Жоғарғы Сот, Жетінші түзетудегі қайта қарау ережесіне сәйкес, федералды соттар қазылар алқасының фактілер туралы қорытындысын тек «адамды дүрсіндіретіндей» болған жағдайда ғана жоққа шығара алатынын мәлімдеді. Жоғарғы Сот Жетінші түзетуді кеңінен түсіндіріп, федералды сотта бақылаушы құқық ретінде қарастыра отырып, бұл істі шеше алатын еді. Алайда, оның орнына Сот федералды соттың штаттың төменгі тексеру стандартын қолдануын, бірақ бұл Жетінші түзетуді бұзбас деңгейде жасау керектігін шешті: федералды апелляциялық сот қазылар алқасының шешімін қараудың орнына, бұл рөлді алғашқы сот судьясы атқарады. Гасперини және басқа да соңғы Эри аймағындағы іс, Semtek International Inc. v. Lockheed Martin Corp., Эри бұрынғы шешімдерге қарағанда жаңа және тіпті күрделі бағытқа бет бұрғанын көрсетті, және федералды сотқа федералдық немесе штаттық заңды таңдаудың орнына, мәселеге байланысты федералдық және штаттық заңдарды біріктіру қажет болуы мүмкін. Бұл, нақты жауапты анықтайтын қарапайым ережеге ие болғысы келетіндер үшін қынжырлы. Алайда, Эриде біріктіру мүмкіндігі шексіз нұсқауларға жол ашпайды. Гасперини мен Семтек істеріндегі ортақ белгі – біріктіру Эридің (және Йорк) мақсаттарын ілгерілету үшін жасалды: тараптар арасында кемсітушілікке жол бермеу және сот таңдауын (forum shopping) шектеу.

A more recent Supreme Court case that addressed the Erie problem is Gasperini v. Center for Humanities, Gasperini is a post Hanna decision addressing a conflict between state and federal law for review of jury verdicts. The plaintiff, a well known artist and photographer from New York, sued a New York museum in federal court in New York, for damages arising from the loss of some photographs and slides he had loaned the museum. A jury found in his favor and awarded damages. The defendant appealed, and the U. S. Court of Appeals for the Second Circuit reduced the damages award on appeal. Gasperini appealed to the U. S. Supreme Court. The New York state provision, a "tort reform" measure, allowed reviewing appellate courts to overturn a jury verdict if it "deviates materially from what would be reasonable compensation." Pursuant to this law, the Second Circuit applied the state's appellate standard of review. However, the Supreme Court stated that federal courts, bound by the reexamination clause of the Seventh Amendment, could overturn a jury's finding of fact only if it "shocked the conscience." The Supreme Court could have resolved the case by reading the Seventh Amendment broadly, and treating it as controlling in federal court. However, instead, the Court opted for what can be described as a compromise, holding that the federal court should apply the state's lower standard of review, but in a way that would not run afoul of the Seventh Amendment: instead of the federal appeals court reviewing the jury finding, the trial judge would assume the role. Gasperini, and another recent Erie area case, Semtek International Inc. v. Lockheed Martin Corp., have shown Erie has gone in a newer and even more complicated direction than the previous controlling cases, and that instead of selecting either federal or state law for a case, the federal court may be required to somehow blend federal and state law, depending on the issue. This is quite frustrating for those who wish to have a black letter rule that will point them to the answer. However, the possibility of blending in Erie does not open up an infinitude of possibilities. In both Gasperini and Semtek, the common thread is that the blending is done in a way that is calculated to advance the aims of Erie (and York): non discrimination between litigants, and discouragement of forum shopping.