Кіріспе

Халықаралық құқықтағы әдет-ғұрыптық құқық ұғымы. Ius gentium немесе jus gentium (латын тілінде "халықтар құқығы") – ежелгі Рим құқықтық жүйесі мен оған немесе одан әсер алған Батыс құқықтық дәстүрлеріндегі халықаралық құқық ұғымы. Ius gentium – бұл кодификацияланған заңдар жиынтығы емес, барлық халықтар мен ұлттардың ("gentes") "халықаралық қағидаларға сәйкес, ақылға қонымды мінез-құлық стандарттарымен" ортақ деп санайтын әдет-ғұрыптық құқық. Рим империясы христиан дінін қабылдағаннан кейін, канондық құқық та Еуропалық ius gentium-ге үлес қосты. 16-шы ғасырда ius gentium-ның ортақ түсінігі жойылды, себебі жеке еуропалық мемлекеттер өздерінің ерекше заң жүйелерін жасады, Папаның билігі азайды және колониализм Батыс елінен тыс бағынышты халықтарды құрды.

Рим құқығы

Классикалық антикалық дәуірде ius gentium табиғи құқықтың (ius naturale) бір аспектісі ретінде қарастырылды, ол азаматтық құқықтан (ius civile) ерекшеленеді. Юрист Гай ius gentium-ті "барлық халықтар арасында табиғи ақыл-ойы қалыптастырған" деп анықтады.

Табиғи құқықтың бір түрі ретінде ius gentium "әрбір адамда туа біткен" деп саналды, бұл стоик философиясына сәйкес келетін көзқарас. Цицерон жазба және жазбасыз нәрселер арасындағы айырмашылықты көрсетті, бірақ олар ius gentium немесе mos maiorum, "ата-баба дәстүрі" арқылы қорғалатындығын айтты. Ол өзінің "De officiis" трактатында ius gentium-ті азаматтық құқықтың талаптарынан гөрі адам баласын моральдық міндеттің жоғары заңы деп қарастырады. Мысалы, елден қуылған адам Рим азаматының құқықтық мәртебесін жоғалтса да, ius gentium бойынша барлық адамдарға берілетін негізгі қорғанысты сақтап қалуға тиіс еді. Алайда, II ғасырдың римдік заңгері Ульпиан заңды үш салаға бөлді: табиғатта бар және жануарлар мен адамдарды басқаратын табиғи құқық; ерекше адамгершілікке тән ұлттар құқығы; және белгілі бір халыққа тән заңдар жиынтығы – азаматтық құқық. Мысалы, құлдыққа ius gentium қолдау көрсеткенімен, табиғи құқық бойынша барлығы бостандықпен (liberi) дүниеге келеді. Осы үш салалы құқық бөлінісінде меншік құқығы ius gentium-нің бір бөлігі, бірақ табиғи құқықтың бөлігі емес деп қарастырылуы мүмкін. III ғасырдың екінші жартысындағы римдік заңгер Гермогениан ius gentium-ді соғыстар, ұлттық мүдделер, патшалық және егемендік, меншік құқығы, мүлік шекаралары, қоныстар және сауда, "сатып алу-сату, жалға беру және жалдау келісімшарттарын қоса алғанда, ius civile арқылы ажыратылатын белгілі бір келісімшарттық элементтерден басқа" деп сипаттады. Осылайша ius gentium коммерциялық құқықты дамытуда маңызды рөл атқарды.

Орта ғасырлардағы Еуропа

Орта ғасырларда ius gentium римдік құқық теориясымен қатар, канондық құқықтан да туындады. Кейінгі антик дәуірде Севильялық Исидор (шамамен 560–636) ius gentium принциптерін санап, «бейбітшілік шарты» – foedera pacis-ке ерекше назар аударды: Ius gentium – бұл жаулау, құрылыс салу, бекініс салу, соғыс, тұтқынға алу, тұтқыннан кейін азаматтық құқықты қайтару, құлдық, шарттар, бейбітшілік, қару тоқтату, елшілерге қол тигізбеу, әр түрлі этникалық топтардың аралас некелеріне тыйым салу; және бұл ius gentium, себебі оны дерлік барлық ұлт қолданады.