Кіріспе

Хошут князі Гуши хан (1582 - 14 қаңтар 1655) – Хошут князі және Хошут хандығының негізін қалаушы, Алтан ханның Тумед ұрпақтарын ығыстырып, Далай-лама мен Гелуг мектебінің ең ірі демеушісіне айналды. 1637 жылы Гуши хан Циньхай көлі маңында Кагью дәстәбінің жақтасы, қарсыласы Чогту Хонг Тайджи ханзадасын жеңіп, келесі жылдары Тибетте хандығын орнатып алды. Гелуг мектебіне көрсеткен әскери көмегінің арқасында 5-ші Далай-лама Тибеттің үстінен саяси билік орнатуға қол жеткізді.

Алғашқы жылдар

Гүші хан Торобайху болып дүниеге келді, ол Ахай хатун мен Хошуттардың басшысы Ханай Ноян Хонггордың үшінші ұлы еді. Ол Шыңғыс ханның кіші інісі Қасардан тараған. Торобайху 12 жасында түркістандықтарға қарсы шайқаста көзге түсіп, даңққа ие болды. 1625 жылы Хошут басшысы Чоку́р мен оның туған інісі Байбағас арасында мұраға қатысты дау туды. Байбағас шайқаста қаза тапты. Бірақ, оның кіші ағалары Гүші мен Көндөлөн Убаши оның кектерін қайтарды және Чоку́рді Ишим өзенінен Тобол өзеніне дейін қуды, 1630 жылы оның тайпаластарына шабуыл жасап, оларды өлтірді. Ойраттардың арасындағы алаукүштік бір топты – Торғұт Ойратты батысқа қарай көшіруге және ақырында Волга өзенінің жағасына қоныстануға итермеледі. Енді Гүші Байбағастың Хошут басшысы лауазымына ие болды.

Далай-ламаның атынан сөз сөйлеу

1615 жылы ораттар халха көшбасшысы Убаси Хонг Тайджи билігінде болғанда, элитаның көпшілігі тибет буддизміне өткен. Алайда, осы кезеңде Тибет ішінде, әсіресе Гелуг және Карма Кагью мектептері арасында діни бәсекелестік күшейді. Гелугтың басты діни тұлғасы – Далай-лама болса, Карма Кагью Самдрубцеде (қазіргі Шигатсе) орналасқан Цангпа әулетімен қолдауға ие болды. Олар өз кезегінде халхалар мен чахарлардың қолдауын алды. Сонам Раптен 5-ші Далай-ламаның (1617–1682) жастық шағында бас қызметкер болды. Ол Гелугты қудалауды тоқтату және Гюшидің көмегімен Тибетті біріктіру жоспарларын жасады. Гелуг монастырлары Кармапа және Бон жақтастарына, соның ішінде әлдежаңадан Амдоға қоныстанған халха князі Чогту Хонг Тайджиге қарсы көмек сұрады. Бұл өте батыл қадам болды, себебі моңғолдар әскери жауларына да, бейбіт азаматтарға да қатыгездік танытуымен белгілі болған. Гюши Гелугпаға адалдығымен танымал еді және жағымды жауап берді. Оған Гелугпа жақтас одағына басқа ойрат княздары да қосылды: оның немерелері Учирту Сечен және Абылай Тайджи Зайсан және Ертіс аймақтарында; сондай-ақ, Дзюнгар және Дорбет ораттарының халқы Улунгур, Іле және Еміл өзендері бойында өмір сүрген Эрдени Батур, тіпті Арал және Каспий теңіздерінің солтүстігіндегі жерлерді бағындыру үстінде болған Торғут басшысы Хо Орлық та. Бірақ, біртұтас Тибет мемлекетінің басшысы ретінде "Ұлы Бесіншіні" орнатуға бірнеше жыл кетті. 1636 жылы Дзунгар ханзадасы Эрдени Батурдың ілесімен Гюши 10 мың ойрат әскерімен Цинхайға жорық жасады. Келесі жылы ол Гелугпа сектасына қарсы шыққан және 30 мыңнан астам сарбаз жинаған Чогту Хун Тайжидің халха әскерлерімен кездесті. Бұл шайқас Коконор шатқалында болды және "Қанды төбе шайқасы" деп танылды. Чогту әскері жеңіліп, тарап кетті, ал аман қалғандары бағынуға мәжбүр болды. Чогту өзі мармот тесігіне тығылған, бірақ табылған соң сол жерде өлтірілді. Осылайша халхалар Тибетте басылды, ал бұрынғысы – моңғол жерінде шапқыншы маньчжурлардың қолынан жеңілген еді. Гюши 1638 жылы Ю Цанға саяхатшы ретінде барды. Онде ол 5-ші Далай-ламадан діни нақылдар естіді. Лхасадағы салтанатты шарада оны таққа отырғызып, "Доктринаның сақтаушысы Чогьял" деп жариялады (ཆོས་རྒྱལ, Chögyal). Осы кезде ол Боржигидтердің (Шыңғысханның тікелей ұрпақтары) қарсылығын білдіретін қаған титулымен де танылды. Гюши Далай-ламаны өзінің иеліктеріне шақырды, бірақ Ұлы Бесінші Ю Цандағы тұрақсыз жағдайға байланысты келе алмады. Дегенмен, ол жақсы қарым-қатынасты сақтау үшін Хошутқа тұрақты өкіл жіберді. Гюши хан жаңадан бағындырылған Цинхай патшалығына оралды, онда Хошуттар қоныстанғанды жөн көрді.

Қамға шабуыл

Көп ұзамай жаңа қиындықтар туды. Хамдағы Бери патшалығының ханы Доньё Дордже бон дінін ұстанған және Гелугпаның жауы болды. Ол Цангпа билеушісі Карма Тенкёнмен одақтасып, Хам мен Цанг әскерлерінің бірлесіп Ү-дегі Гелугпа бекінісіне шабуыл жасайтыны туралы хабарлама жіберді. Мақсат – Гелугпаны жою және басқа секталарға құлшылық ету еркіндігін беру еді. Бұл хабар Гүши ханға жеткізіліп, ол оны жаңа жорыққа сылтау ретінде пайдаланды. Далай-лама одан артық қан төгілмеуіне қарсы болған, бірақ Сонам Раптен оның артынан барып, Гүшиге Бери ханын жоюға көндірді. 1639 жылы бұл жорыққа кейбір тибеттіктер көмектесті. Сол жылдың маусым айында Гүши Бериге шабуыл жасап, Доньё Дорженің көптеген халқын бағындырды. 1641 жылдың 6 қаңтарында 5-ші Далай-ламаның жылнамасында жазылғандай, "Бери ханы және басқалары жақсы қорғалған шекараға қашып кетті, бірақ адамның адалдығының өткір темірінен магнит пен темірдің тартылысы сияқты, олардың бәрі қолға түсіріліп, үлкен түрме ауласына қамалды. Бақытсыздықтардың барлық түбірлі себептері өз орнынан алынды. Сакияпа, Гелугпа, Кармапа, Друкпа және Таклунгпа ламалары мен билеушілері түрмедегі қамаудан босатылып, өздеріне қайтарылды. Жанг ханына дейінгі халық ақшамен салық төлеп, оған құрметпен бойын иді. Бери ханы өлімге кесілді және Далай-ламаның Хамдағы барлық жаулары талқандалды.

Орталық Тибетті жаулап алу

1641 жылы Хамды толықтай бағындырған соң, Гюши Цангтағы Карма Тенкёнгтің иелігіне шабуыл жасады. Оның жеңілмейтін батыр ретіндегі беделі қарсылықты әлсіз қылды. Ал Сонам Раптен Цангпаға адал болған Ү аймақтарын басып алумен айналысты. Хошут әскерлері Карма Тенкёнгтің бекінісі Шигацзеді қоршады. Көзі куәгер болған адам қоршаудың қорқынышты жағдайын былай сипаттады: "[Ол жер] өлі денелер үйіндісімен қапталған, үлкен өртеу алаңына айналды, тірі қалғандары қасқырларға қой-ешкіні тапсырғандай болды". Келісімге келтірудің барлық әрекеттері сәтсіз аяқталды, ал 1642 жылғы Су жылқысының бірінші айының 8-і күні монахтардың қонысы мен маңы құлап кетті. 2-ші айдың 25-і күні (25 наурыз) қамал да тапсырылды. Карма Тенкёнгтің өмірі сақталды, бірақ ол Лхасаның оңтүстік-шығысындағы Ной түрмесіне қамалды. 5-ші Далай-ламаның жылнамаларында айтылғандай, Гюши ханға келетін болсақ, "Чайтра айының толық айы (14 сәуір 1642) күні, Калачакра бойынша жылдың бірінші маусымынан бастап, ол Тибеттің үш бөлігінің патшасы атанды және әлемнің шыңында өз заңдарының ақ шатырын орнатты". 1642 жылғы 4-ші айдың 5-і күні Далай-лама Шигацзе сарайына әкелініп, тақтан түсірілген патшаның орнына отырды. Осылайша ол Қармапалардың басымдығын жойды. Гюши хан Далай-ламаға Тибеттің билігін, шығыстағы Тачиенлуден бастап батыстағы Ладак шекарасына дейін беріп отырғанын жариялады. 5-ші Далай-лама өз кезегінде Гюши ханның Тибеттің Дхарма патшасы (немесе чогьял) ретіндегі мәртебесін бекітті. Моңғол шапқыншылығының салдарынан аштық пен қиындықтар туды. Сонымен қатар, Гюши хан мен Далай-ламаның билігіне қарсылық әлі де болды. Далай-лама Кармапа иерархы Чойинг Дорджеден енді ешқандай проблема тудырмау үшін ресми келісімге қол қоюын сұрады. Кармапа бұған қарсылық көрсетіп, бұрын да ешқандай проблема тудырмағанын айтты. Сонда моңғол және тибет әскерлері оның үлкен жылжымалы лагерін (гар) қоршап алды. Чойинг Дордже соңғы сәтте жасырын қашып кетті, бірақ әскерлер лагерьге кіріп, оны қиратып, қарсылық көрсеткендерді өлтірді. Кармапа иерархы оңтүстікке қарай тауларға қашты. Цангпа мен Карма Кагюдің тірі қалған жақтастары оңтүстік-шығыстағы Конгпо аймағында қарсылық көрсетуді жалғастырды. Ашуға буған Гюши хан тұтқынға алынған Карма Тенкёнгті өлімге кесуге бұйрық берді, ал оның әскері Конгпоны қиратып, 7000 көтерілісшіні өлтірді. Қалғандары бағынды. Елдегі көптеген Карма Кагю монастырлары күштеп Гелугпаға айналдырылды, ал моңғолдарды қуу үшін экзорцизм рәсімін өткізген Нингма монахтары түрмеге қамалды.

Қосымша сілтемелер

Мэттью Капштейн, Тибеттіктер. Оксфорд: Блэкуэлл 2006. Цепон В. Д. Шакабпа, "Жүз мың ай", I, II томдары. Лейден: Брилл 2010. Ван Фурен және Суо Вэньцин, Тибет тарихының ерекше беттері. Бейжің: Жаңа әлем баспасы 1984. Я Ханчжан, Паньчень Эрденис Тибет рухани лидерлерінің өмірбаяндары. Бейжің: Шетел тілдер баспасы 1994.