Гүши хан: Хошут ханлығының негізін қалаушы, Тибет буддизмін қолдаған хан, 5-ші Далай Лама билікке келуіне көмектескен тұлға. Тарихы мен әулеті туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Хошут князі Гуши хан (1582 - 14 қаңтар 1655) – Хошут князі және Хошут хандығының негізін қалаушы, Алтан ханның Тумед ұрпақтарын ығыстырып, Далай-лама мен Гелуг мектебінің ең ірі демеушісіне айналды. 1637 жылы Гуши хан Циньхай көлі маңында Кагью дәстәбінің жақтасы, қарсыласы Чогту Хонг Тайджи ханзадасын жеңіп, келесі жылдары Тибетте хандығын орнатып алды. Гелуг мектебіне көрсеткен әскери көмегінің арқасында 5-ші Далай-лама Тибеттің үстінен саяси билік орнатуға қол жеткізді.
Khoshut prince
Güshi Khan (1582 – 14 January 1655; ) was a Khoshut prince and founder of the Khoshut Khanate, who supplanted the Tumed descendants of Altan Khan as the main benefactor of the Dalai Lama and the Gelug school of Tibetan Buddhism. In 1637, Güshi Khan defeated a rival Mongol prince Choghtu Khong Tayiji, a Kagyu follower, near Qinghai Lake and established his khanate in Tibet over the next years. His military assistance to the Gelug school enabled the 5th Dalai Lama to establish political control over Tibet.
Алғашқы жылдар
Гүші хан Торобайху болып дүниеге келді, ол Ахай хатун мен Хошуттардың басшысы Ханай Ноян Хонггордың үшінші ұлы еді. Ол Шыңғыс ханның кіші інісі Қасардан тараған. Торобайху 12 жасында түркістандықтарға қарсы шайқаста көзге түсіп, даңққа ие болды. 1625 жылы Хошут басшысы Чоку́р мен оның туған інісі Байбағас арасында мұраға қатысты дау туды. Байбағас шайқаста қаза тапты. Бірақ, оның кіші ағалары Гүші мен Көндөлөн Убаши оның кектерін қайтарды және Чоку́рді Ишим өзенінен Тобол өзеніне дейін қуды, 1630 жылы оның тайпаластарына шабуыл жасап, оларды өлтірді. Ойраттардың арасындағы алаукүштік бір топты – Торғұт Ойратты батысқа қарай көшіруге және ақырында Волга өзенінің жағасына қоныстануға итермеледі. Енді Гүші Байбағастың Хошут басшысы лауазымына ие болды.
Güshi Khan was born Torobaikhu, the third son of Akhai Khatun and Khanai Noyan Khonggor, chief of the Khoshuts. He was descended from a younger brother of Genghis Khan, Qasar. At the age of 12, Torobaikhu had already won renown in battle against the Turkistanis. In 1625 a conflict erupted between the Khoshot chief Chöükür and his uterine brother Baibaghas over inheritance issues. Baibaghas was killed in the fight. However, his younger brothers Güshi and Köndölön Ubashi took up the fight and pursued Chöükür from the Ishim River to the Tobol River, attacking and killing his tribal followers in 1630. The infighting among the Oirats inspired one sub group, the Torgut Oirat, to migrate westwards and eventually settle by the Volga River. Now Güshi succeeded to the position of Baibaghas as chief of the Khoshut.
Далай-ламаның атынан сөз сөйлеу
1615 жылы ораттар халха көшбасшысы Убаси Хонг Тайджи билігінде болғанда, элитаның көпшілігі тибет буддизміне өткен. Алайда, осы кезеңде Тибет ішінде, әсіресе Гелуг және Карма Кагью мектептері арасында діни бәсекелестік күшейді. Гелугтың басты діни тұлғасы – Далай-лама болса, Карма Кагью Самдрубцеде (қазіргі Шигатсе) орналасқан Цангпа әулетімен қолдауға ие болды. Олар өз кезегінде халхалар мен чахарлардың қолдауын алды. Сонам Раптен 5-ші Далай-ламаның (1617–1682) жастық шағында бас қызметкер болды. Ол Гелугты қудалауды тоқтату және Гюшидің көмегімен Тибетті біріктіру жоспарларын жасады. Гелуг монастырлары Кармапа және Бон жақтастарына, соның ішінде әлдежаңадан Амдоға қоныстанған халха князі Чогту Хонг Тайджиге қарсы көмек сұрады. Бұл өте батыл қадам болды, себебі моңғолдар әскери жауларына да, бейбіт азаматтарға да қатыгездік танытуымен белгілі болған. Гюши Гелугпаға адалдығымен танымал еді және жағымды жауап берді. Оған Гелугпа жақтас одағына басқа ойрат княздары да қосылды: оның немерелері Учирту Сечен және Абылай Тайджи Зайсан және Ертіс аймақтарында; сондай-ақ, Дзюнгар және Дорбет ораттарының халқы Улунгур, Іле және Еміл өзендері бойында өмір сүрген Эрдени Батур, тіпті Арал және Каспий теңіздерінің солтүстігіндегі жерлерді бағындыру үстінде болған Торғут басшысы Хо Орлық та. Бірақ, біртұтас Тибет мемлекетінің басшысы ретінде "Ұлы Бесіншіні" орнатуға бірнеше жыл кетті. 1636 жылы Дзунгар ханзадасы Эрдени Батурдың ілесімен Гюши 10 мың ойрат әскерімен Цинхайға жорық жасады. Келесі жылы ол Гелугпа сектасына қарсы шыққан және 30 мыңнан астам сарбаз жинаған Чогту Хун Тайжидің халха әскерлерімен кездесті. Бұл шайқас Коконор шатқалында болды және "Қанды төбе шайқасы" деп танылды. Чогту әскері жеңіліп, тарап кетті, ал аман қалғандары бағынуға мәжбүр болды. Чогту өзі мармот тесігіне тығылған, бірақ табылған соң сол жерде өлтірілді. Осылайша халхалар Тибетте басылды, ал бұрынғысы – моңғол жерінде шапқыншы маньчжурлардың қолынан жеңілген еді. Гюши 1638 жылы Ю Цанға саяхатшы ретінде барды. Онде ол 5-ші Далай-ламадан діни нақылдар естіді. Лхасадағы салтанатты шарада оны таққа отырғызып, "Доктринаның сақтаушысы Чогьял" деп жариялады (ཆོས་རྒྱལ, Chögyal). Осы кезде ол Боржигидтердің (Шыңғысханның тікелей ұрпақтары) қарсылығын білдіретін қаған титулымен де танылды. Гюши Далай-ламаны өзінің иеліктеріне шақырды, бірақ Ұлы Бесінші Ю Цандағы тұрақсыз жағдайға байланысты келе алмады. Дегенмен, ол жақсы қарым-қатынасты сақтау үшін Хошутқа тұрақты өкіл жіберді. Гюши хан жаңадан бағындырылған Цинхай патшалығына оралды, онда Хошуттар қоныстанғанды жөн көрді.
In 1615, when the Oirats were still under the suzerainty of the Khalkha leader Ubasi Khong Tayiji, the elite had largely converted to Tibetan Buddhism. However, the period saw a rise in internal religious rivalries within Tibet, in particular between the Gelug and Karma Kagyu schools. The main Gelug religious figure church was the Dalai Lama while the Karma Kagyu was supported by the dynasty of the Tsangpa based in Samdrubtse (modern Shigatse). They, in turn, found support from groups of Khalkhas and Chahars. Sonam Rapten was the chief attendant during the youth of the 5th Dalai Lama (1617–1682). He drew up plans to end the persecution of the Gelug and unify Tibet with the help of Güshi. The Gelug monasteries appealed for help against the Karmapa and Bon partisans such as the Khalkha prince Choghtu Khong Tayiji, who had recently settled in Amdo. This was a very bold move since the Mongols had a reputation for ruthlessness against military foes and civilians alike. Güshi was known for his devotion to the Gelugpa and responded positively. He was joined in a pro Gelugpa league by the other Oirat princes: his nephews Uchirtu Sechen and Ablai Tayiji in the Zaysan and Ertis areas; furthermore Erdeni Batur, whose Dzungar and Dörbet Oirat subjects lived by the Ulungur, Irtysh and Emil Rivers, and even the Torghut chief Kho Orluk, who was in the process of subduing areas to the north of the Aral and Caspian Seas. As it turned out, it would nevertheless take several years to install the "Great Fifth" as the head of a unified Tibetan state. In the company of the Dzungar prince Erdeni Batur, Güshi marched into Qinghai with 10,000 Oirat troops in 1636. In the next year, he confronted the Khalkha forces of Choghtu Khung Tayiji, which were 30,000 strong and were opposed to the Gelugpa sect. The contest took place in the Kokonor Gorge and is known as the Battle of the Bloody Hill. The Choghtu troops were defeated and scattered, and the survivors had to surrender. Choghtu himself hid in a marmot hole but was found and killed on the spot. In that way the Khalkhas were suppressed in Tibet a short time after they were subjugated in Mongolia by the invading Manchu people. Güshi proceeded to Ü Tsang in 1638 as a pilgrim. There he received religious instructions from the 5th Dalai Lama. During a ceremony in Lhasa, he was placed on a throne and proclaimed "Holder of the Doctrine Chogyal" (, ). By this time he was also known by the title of khagan, adopted in defiance of the Borjigid (the direct descendants of Genghis Khan). Güshi invited the Dalai Lama to visit his territories, but the Great Fifth was unable to do so due to the unstable circumstances in Ü Tsang. He did, however, send a permanent representative to the Khoshut to maintain good relations. Güshi Khan returned to his newly conquered realm in Qinghai, where the Khoshuts resolved to settle down.
Қамға шабуыл
Көп ұзамай жаңа қиындықтар туды. Хамдағы Бери патшалығының ханы Доньё Дордже бон дінін ұстанған және Гелугпаның жауы болды. Ол Цангпа билеушісі Карма Тенкёнмен одақтасып, Хам мен Цанг әскерлерінің бірлесіп Ү-дегі Гелугпа бекінісіне шабуыл жасайтыны туралы хабарлама жіберді. Мақсат – Гелугпаны жою және басқа секталарға құлшылық ету еркіндігін беру еді. Бұл хабар Гүши ханға жеткізіліп, ол оны жаңа жорыққа сылтау ретінде пайдаланды. Далай-лама одан артық қан төгілмеуіне қарсы болған, бірақ Сонам Раптен оның артынан барып, Гүшиге Бери ханын жоюға көндірді. 1639 жылы бұл жорыққа кейбір тибеттіктер көмектесті. Сол жылдың маусым айында Гүши Бериге шабуыл жасап, Доньё Дорженің көптеген халқын бағындырды. 1641 жылдың 6 қаңтарында 5-ші Далай-ламаның жылнамасында жазылғандай, "Бери ханы және басқалары жақсы қорғалған шекараға қашып кетті, бірақ адамның адалдығының өткір темірінен магнит пен темірдің тартылысы сияқты, олардың бәрі қолға түсіріліп, үлкен түрме ауласына қамалды. Бақытсыздықтардың барлық түбірлі себептері өз орнынан алынды. Сакияпа, Гелугпа, Кармапа, Друкпа және Таклунгпа ламалары мен билеушілері түрмедегі қамаудан босатылып, өздеріне қайтарылды. Жанг ханына дейінгі халық ақшамен салық төлеп, оған құрметпен бойын иді. Бери ханы өлімге кесілді және Далай-ламаның Хамдағы барлық жаулары талқандалды.
New trouble soon followed. The king of Beri in Kham, Donyo Dorje, was a practitioner of the Bön religion and enemy of the Gelugpa. He allied with the Tsangpa ruler Karma Tenkyong and sent a message, suggesting that the troops of Kham and Tsang would attack the Gelugpa stronghold in Ü in concert. The aim was to eradicate the Gelugpa and allow freedom of worship for the other sects. The message was intercepted and forwarded to Güshi Khan, who used it as a pretext for a new invasion. The Dalai Lama is said to have been opposed to creating more bloodshed, but Sonam Rapten went behind his back and encouraged Güshi to destroy the Beri ruler. The campaign was prepared in 1639, assisted by some Tibetans. In June of that year, Güshi moved against Beri and subjugated most of Donyo Dorje's subjects. On 6 January 1641, according to the chronicles of the 5th Dalai Lama, "the ruler of Beri and others fled to a well defended frontier, but as by the sharp iron of a person's virtue, the phenomenon of magnet and iron filings takes place, so they were all captured and placed in a large prison yard. All the root causes of unhappiness were removed from their places. The lamas and rulers of the Sakyapa, Gelugpa, Karmapa, Drukpa and Taklungpa were brought out of the prison dungeons where they had been placed and sent back to their own. The people up to the king of Jang paid taxes in money and earnestly sought to bow to him respectfully." The Beri ruler was executed and all the Dalai Lama's enemies in Kham were crushed.
Орталық Тибетті жаулап алу
1641 жылы Хамды толықтай бағындырған соң, Гюши Цангтағы Карма Тенкёнгтің иелігіне шабуыл жасады. Оның жеңілмейтін батыр ретіндегі беделі қарсылықты әлсіз қылды. Ал Сонам Раптен Цангпаға адал болған Ү аймақтарын басып алумен айналысты. Хошут әскерлері Карма Тенкёнгтің бекінісі Шигацзеді қоршады. Көзі куәгер болған адам қоршаудың қорқынышты жағдайын былай сипаттады: "[Ол жер] өлі денелер үйіндісімен қапталған, үлкен өртеу алаңына айналды, тірі қалғандары қасқырларға қой-ешкіні тапсырғандай болды". Келісімге келтірудің барлық әрекеттері сәтсіз аяқталды, ал 1642 жылғы Су жылқысының бірінші айының 8-і күні монахтардың қонысы мен маңы құлап кетті. 2-ші айдың 25-і күні (25 наурыз) қамал да тапсырылды. Карма Тенкёнгтің өмірі сақталды, бірақ ол Лхасаның оңтүстік-шығысындағы Ной түрмесіне қамалды. 5-ші Далай-ламаның жылнамаларында айтылғандай, Гюши ханға келетін болсақ, "Чайтра айының толық айы (14 сәуір 1642) күні, Калачакра бойынша жылдың бірінші маусымынан бастап, ол Тибеттің үш бөлігінің патшасы атанды және әлемнің шыңында өз заңдарының ақ шатырын орнатты". 1642 жылғы 4-ші айдың 5-і күні Далай-лама Шигацзе сарайына әкелініп, тақтан түсірілген патшаның орнына отырды. Осылайша ол Қармапалардың басымдығын жойды. Гюши хан Далай-ламаға Тибеттің билігін, шығыстағы Тачиенлуден бастап батыстағы Ладак шекарасына дейін беріп отырғанын жариялады. 5-ші Далай-лама өз кезегінде Гюши ханның Тибеттің Дхарма патшасы (немесе чогьял) ретіндегі мәртебесін бекітті. Моңғол шапқыншылығының салдарынан аштық пен қиындықтар туды. Сонымен қатар, Гюши хан мен Далай-ламаның билігіне қарсылық әлі де болды. Далай-лама Кармапа иерархы Чойинг Дорджеден енді ешқандай проблема тудырмау үшін ресми келісімге қол қоюын сұрады. Кармапа бұған қарсылық көрсетіп, бұрын да ешқандай проблема тудырмағанын айтты. Сонда моңғол және тибет әскерлері оның үлкен жылжымалы лагерін (гар) қоршап алды. Чойинг Дордже соңғы сәтте жасырын қашып кетті, бірақ әскерлер лагерьге кіріп, оны қиратып, қарсылық көрсеткендерді өлтірді. Кармапа иерархы оңтүстікке қарай тауларға қашты. Цангпа мен Карма Кагюдің тірі қалған жақтастары оңтүстік-шығыстағы Конгпо аймағында қарсылық көрсетуді жалғастырды. Ашуға буған Гюши хан тұтқынға алынған Карма Тенкёнгті өлімге кесуге бұйрық берді, ал оның әскері Конгпоны қиратып, 7000 көтерілісшіні өлтірді. Қалғандары бағынды. Елдегі көптеген Карма Кагю монастырлары күштеп Гелугпаға айналдырылды, ал моңғолдарды қуу үшін экзорцизм рәсімін өткізген Нингма монахтары түрмеге қамалды.
Having subdued Kham entirely by 1641, Güshi proceeded to invade the domain of Karma Tenkyong in Tsang. His reputation as an invincible warrior rendered resistance weak. Meanwhile, Sonam Rapten was busy taking over districts in Ü which paid allegiance to the Tsangpa. The Khoshut troops besieged Shigatse, the stronghold of Karma Tenkyong. An eyewitness described the horrors of the siege: "[the place] had turned into a big cremation ground covered with heaps of corpses deprived of their lives as one had given a flock of sheep to a pack of wolves". All attempts of mediation failed, and the monastic settlement and the suburbs fell on the 8th day of the 1st month of the Water Horse year 1642. This was followed by the surrender of the castle on the 25th day of the 2nd month (25 March). Karma Tenkyong's life was spared for the moment and he was imprisoned in Neu, south east of Lhasa. As for Güshi Khan, according to the 5th Dalai Lama's chronicles, "When the crystal lord [the moon] of the month of Chaitra was full [14 April 1642], from that day of the first season of the year according to the Kalachakra, he became king of the three parts of Tibet and set up the white umbrella of his laws on the peak of the world". On the 5th day of the 4th month in 1642, the Dalai Lama was led in state to the palace of Shigatse and seated on the throne of the deposed king. With this act, he replaced the rival dominant school of the Karmapas. Güshi Khan then declared that he bestowed the supreme authority of Tibet on Dalai Lama, from Tachienlu in the east to the Ladakh border in the west. The 5th Dalai Lama in his turn confirmed the position of Güshi Khan as the Dharma king (or chogyal) of Tibet. The upheavals of the Mongol conquest led to famine and hardship. There was moreover still opposition against the Güshi Khan Dalai Lama ruling constellation. The Karmapa hierarch Chöying Dorje was requested by the Dalai Lama to sign a formal agreement that he would not cause any further trouble. The Karmapa refused, arguing that he had not fomented trouble in the past. Mongol and Tibetan soldiers then surrounded his large movable encampment (gar). Chöying Dorje managed to sneak out at the last minute, but the troops broke in, ravaged the camp and killed anyone who resisted. The Karmapa hierarch fled to the mountains in the south. The surviving supporters of the Tsangpa and Karma Kagyü took up resistance in the Kongpo region in the southeast. The incensed Güshi Khan gave orders to execute his royal prisoner Karma Tenkyong, while his army ravaged Kongpo and killed 7,000 rebels. The remainder gave up. Many Karma Kagyü monasteries in the country were forcibly converted to Gelugpa, while Nyingma monks who had performed Mongol repelling exorcism were imprisoned.
Қосымша сілтемелер
Мэттью Капштейн, Тибеттіктер. Оксфорд: Блэкуэлл 2006. Цепон В. Д. Шакабпа, "Жүз мың ай", I, II томдары. Лейден: Брилл 2010. Ван Фурен және Суо Вэньцин, Тибет тарихының ерекше беттері. Бейжің: Жаңа әлем баспасы 1984. Я Ханчжан, Паньчень Эрденис Тибет рухани лидерлерінің өмірбаяндары. Бейжің: Шетел тілдер баспасы 1994.
Matthew Kapstein, The Tibetans. Oxford: Blackwell 2006. Tsepon W. D. Shakabpa, One hundred thousand moons, Vols. I II. Leiden: Brill 2010. Wang Furen and Suo Wenqing, Highlights of Tibetan history. Beijing: New World Press 1984. Ya Hanzhang, Biographies of the Tibetan Spiritual Leaders Panchen Erdenis. Beijing: Foreign Languages Press 1994.