Кіріспе

Пьянопсия (Pyanopsia) немесе Пьянепсия (Pyanepsia) – Афинада Аполлон құрметіне Пьянепсия айының 7-сі күні (қазан/қараша) өткізілетін ежелгі афиналық мереке. Оның атауы сөзбе-сөз "бұршақ қайнату" дегенді білдіреді, бұл осы уақытта берілетін қасиетті құрбандықтардың біріне сілтеме жасайды және грек сөздері πύανος (pyanos) – "бұршақ" және ἕψειν (hepsein) – "қайнату" сөздерінен алынған.

Мифтік контекст

"Пианопсия" мифтік Афина патшасы және қаһарман – негізін қалаушы Тесеймен байланысты. Атап айтқанда, бұл мереке Грекияның Крит аралында Минотаврды өлтіру үшін Тесейдің алты еңбегінің бірімен байланысты. Минотаврмен кездесер алдында Тесей Аполлонға ізденісінде көмектескені үшін алғыс айтуға уәде берді. Аполлонның құдайлық қолдауының нәтижесінде Тесей Пианопсияны құрды, ал оның батырлар табынымы осы дәстүрді кейін жалғастырды. Мерекеде берілген сыйлар да осы негізін қалаушы мифке қатысты, себебі Тесейдің уәде еткен алғысы – eiresione (εἰρεσιώνη) түрінде болды. Бәзік пісірілген тағам Тесейдің экипажы Аттикаға қайтып келгеннен кейін дайындаған тағаммен байланысты. Тесейдің Афинаның культтік күнтізбесіндегі мәртебесі, Пианепсия сияқты мерекелерде бейнеленгені, Тесейдің афиналықтар үшін сырттан келген адам екендігіне байланысты ерекше, ол Мегарада дүниеге келген. Тесей, қатаң ұлтшыл қала-мемлекетте шетелдік тұлға ретіндегі мәртебесіне қарамастан (кейін б.з.б. V ғасырда құрметті азамат атанды), көптеген маңызды афиналық қасиеттердің символы болды. Тіпті оның Критке жасаған саяхаты мен іс-әрекеттері парсы соғыстарынан кейін афиналықтардың теңіз күшін бейнелейтіні де болжамдалады. Пианопсияда және Таргелия деп аталатын көктемгі мерекеде құлшылық ету арқылы Хорай – Эуномия (жақсы тәртіп) және Дике (туралық және әділдік) – егіншілік және өсімдіктермен байланысты екені анықталды. Бұл тағамды Афинаның әртүрлі үйлері дайындап, содан кейін Афинадағы қоғамдық тойдың дәстүрі ретінде бүкіл қауымда жеген. Афиналық мерекелер мемлекетке пайда келтіру үшін өткізілген. Аттика күнтізбесі құдайларға арналған жиі мерекелермен ерекшеленді, олар Афина мемлекетіне құдайлық қамқорлықты немесе көмекті ұсынды. Пианопсияны дайындау және жеу сияқты іс-әрекеттерді орындау арқылы афиналық азаматтар және бүкіл Аттикада қатысқандар жалпы мемлекетке көмектесу үшін жеке іс-әрекеттер жасалатын дәстүрді пайдаланды. Афиналықтың толыққанды және жұмыс істейтін азаматы болу үшін ерлер де, әйелдер де қоғамдық тойларға қатысуы қажет болды. Пісірілген тағамды дайындауға және жеуге қатысу арқылы афиналық ерлер мен олардың отбасы мүшелері мемлекеттің егіншілік молдығын көрсетіп қана қоймай, құдайларға алғыс айтты, сонымен қатар өз мәртебесін нығайтты. Екінші сыйлық – eiresione εἰρεσιώνη. Eiresione – күлгін немесе ақ жүнмен оралған зәйтүн бұтағы, маусымдық жемістермен, тәттілермен, балдың, майдың және шараптың кішкентай құмыраларымен безендірілген, олардың барлығы Аполлонға алғыс айту ретінде егіншілік молдығының символы болды. Eiresione негізінен зәйтүн бұтағынан жасалғанының маңызы зор. Афинамен байланысы және Афина қаласының байлығы мен табысына зәйтүннің маңыздылығына байланысты, зәйтүн бұтақтары өмірдің символы ретінде қарастырылды, сондықтан Афина халқына баталар тарату үшін маңызды болды. Eiresione шерудегі маңыздылығына байланысты зәйтүн бұтағының осындай қызмет атқаруының ең көрнекті мысалы болды. Олардың құрметіне Таргелиядағыдан бөлек, және мүмкін Пианопсиямен байланысты шеру өткізілгені куәландырылған.

Мағынасы мен байланыстары

Пианопсия басқа грек мейрамдарымен байланысты. Мұндай мейрамдардың бірі – Аполлон құдайына арналған тағы бір аттикалық шаруашылық мейрамы – Таргелия, ол көктемде өткізілетін. Пьянопсиядағыдай, Таргелияны Афина балалары ұйымдастырды, олар Пьянопсияда орындалған әнмен байланысты музыкалық элементтері бар құрбандықтар жасады. Пьянопсияға ұқсас тағы бір мейрам – Спартада өткізілетін Қыздар шеруі. Бұл мейрам Грекияның басқа аймағында және қазіргі мамыр айында болса да, Пьянопсиямен көптеген айқын ұқсастықтар бар. Қыздар шеруінде спарталық әйелдер Орфиядағы Артемида алтарына құрбандықтар әкеліп, гимн орындады. Пианопсия сонымен қатар гректердің кең таралған дәстүрімен байланысты – алғашқы және ең маңызды шаруашылық өнімдерін құдайларға сыйлаумен. Бұл мейрам өткен айдың атын да берді – Пьянепсион. Пианопсия атауы грек тіліндегі "pyana" сөзінен шыққан, ол осы мейрам кезінде афиналық үйдің барлық мүшелеріне берілген "қайнатылған бұршақ" дегенді білдіреді. Бұл ғимараттың маңыздылығы оның "қасиетті ошағымен" байланысты, себебі Пьянопсия осы жерден басталатын, мейрамның қасиеттілігін және қаламен байланысын көрсетеді.