Кіріспе

Ежелгі итальян тілі

Вольск тілі – сабельдік итальян тілінің бірі, вольск тайпалары қолданған, оскан және умбрия тілдерімен тығыз байланысты болған.

Шолу

Вольскілердің аты б.з.б. 3 ғасырдың басында табылған жазуда расталған. Ол қола табаққа (қазіргі Неаполь мұражайында) қашалған. Бұл жазудың тілі жеткілікті түрде анық, сондықтан Игувин тақталарының тіліне жақын. Ол бір жағынан бастапқы велярлық дыбыс [q]-ның лабиализациясын көрсетеді (вольскіше *pis* = латынша *quis*), ал екінші жағынан, келесі дыбыс [i]-нің алдындағы таңдайы [c] дыбысын жұмсартады (вольскіше *facia* латынша *faciant*). Ұмбрия тілі сияқты, бірақ латын және оскан тілдерінен айырмашылығы, ол барлық дифтонгтарды қарапайым дауыстыларға айналдырды (вольскіше *se* осканша *svai*-ға сәйкес; вольскіше *deue*, көне латын және оскан тілдерінде *deiuai* немесе *deiuoi*). Ұмбриядан шалқап жатқан ауданда пайда болған, солтүстігінде латын және оңтүстігінде оскан тілінде сөйлейтін самниттермен шектескен бұл құбылыс – итальян тілдерінің географиялық таралуындағы ең қызықты ерекшелік және күрделі тарихи оқиғалардың нәтижесі. Түсіндіру іздеуде, біз, кем дегенде, этниконның өзіне сенім артуға болады: Вольскілер атауы Италияның орталық және негізінен батыс жағалауындағы тайпалық атаулардың тобына жатады. Олар оңтүстіктен солтүстікке қарай: Оски, Аурунци, Герники, Марруци, Фалиски; осылармен, әрине, Арикия мен Сидицинумның, Аурунци арасындағы Вессияның және Герника аумағына жақын Лабицидің бастапқы тұрғындары байланысты. Сол құрастыру элементі Mons Massicus атауында, Арункан ауданына жататын Glanica және Marica атауларында, оңтүстік Этруриядағы Graviscae және орталық Италиядағы тағы бірнеше атауларда кездеседі ("I due strati nella popolazione Indo Europea dell'Italia Antica", Atti del Congresso Internazionale di Scienze Storiche, Рим, 1903, 17-бет). Бұл атаулармен этрус және туски формаларын бірге қарастыру керек, бірақ бұл формалар этрусқа қоныстанған халықтар берген атаулардан басқа ештеңе емес деп есептеуге болады. Бұл тайпалардың тарихи тағдыры олардың бірнеше атауларында көрініс табады (Сабиниді қараңыз). Самниттік және римдік жаулап алушылар өздерінің этникондарының, атап айтқанда, *-no* жұрнағын, жаулап алған тайпаларға таңуға бейім болды; сондықтан Marruci – Marrucini, Sarici – Aricini болды және Sidicini, Carecini және осыған ұқсас формалар осы процестің нәтижесі болуы мүмкін. Бұл тұжырымдама бойынша, бұл тайпалар этрус шабуылы кезінде Италияның орталық және батыс жағалауын мекендеген, ал *-no* жұрнақты тайпалар Италияның осы бөлігіне тек этрус жарым аралда қоныстанғаннан кейін ғана жеткен немесе басымдыққа ие болған. Сондықтан, бұл алғашқы халықтың тілі туралы қандай да бір ақпарат бар ма және оларды қазіргі итальяндық жерде танылған әртүрлі археологиялық қабаттардың авторлары ретінде анықтауға бола ма деген сұрақ туындайды. Егер Сабини ұсынған тұжырымдар дұрыс деп қабылданса, онда вольскілер лигур тілінде сөйлегенін күтуге болады, олардың *sco* жұрнағына деген сүйіспеншілігі байқалады, және Римнің қара халықтары сөйлеген тілмен бірдей, ал индоевропалықтардың бұл саласы түпнұсқалық индоевропалық велярларды сақтап қалған, олар самниттер сөйлеуінде лабиализацияға ұшыраған. Велитрая жазуының тілі бірінші қарағанда осы тұрғыдан қиындық тудырады, өйткені ол *q*-дан *p*-ға ауысады, бірақ Велитрая этниконы – Veliternus, ал халық жазудың өзінде Velestrom (генетиві көптік) деп аталады; сондықтан олардың тілі, белгілі бір дәрежеде, (мысалы, дифтонгтар мен жұмсақ дыбыстарда) айналасындағы сөйлеумен бұзылған, Игувинидің сабин тілі сияқты, оның аты Игувинатес болды, *ti* жұрнағы сабиндерге қарағанда басқа тайпалар арасында жиі кездеседі. Вольскілер атауының өзі тек жұрнағы бойынша ғана маңызды емес; ескі Волускиде Gr. *helos* сөзімен байланысты, өйткені *velos*-тан *volus*-қа ауысу латын тілінде фонетикалық тұрғыдан дұрыс. Аурунцилер арасындағы Марика ("тұз батпақтарының құдайы") атауы Пикен жағалауында да, лигуриялықтар арасында да кездеседі; және Византиялық Стефан Оскиді Сикулимен сәйкестендірді, олар лигуриялардың туыстары болуы мүмкін. Бұл *co* немесе *ca* жұрнағы қаншалықты батпақты жерлерде қолданылғаны таңғаларлық. Аурунци мен деа Марикадан және Гравискае (Энеида 10.184) жауын-шашынынан басқа, Хорацийдің Устика кубандары (Од 1.17.1), Трерус аңғарындағы Герники, Понтин батпақтарындағы Сатрикум және Гланика бар.