Кіріспе

Математикалық теорема немесе қорытынды. Поризм – математикалық теорема немесе қорытынды. Ол дәлелдің тікелей салдары, теореманың тікелей салдары сияқты, нақты айтылатын нәрсе. Қазіргі қолданыста, бұл белгілі бір шарт орындалғанда ғана, шексіз диапазонды мәндер үшін сақталатын қатынас, мысалы, Штайнердің поризмі. Бұл термин Евклидтің жоғалған үш кітабынан бастау алады. Теорема дәлелденбеген болуы мүмкін, сондықтан поризм теорема немесе ақиқат болмауы мүмкін.

Шығу тегі

Поризмдер туралы алғаш айтылған кітап – Евклидтің «Поризмдер» еңбегі. Ол туралы Александриялық Паппустың жинағында хабар бар, ол оны басқа геометриялық трактаттармен бірге еске алады және оны түсінуге қажетті бірнеше лемма келтіреді. Паппус былай дейді: Барлық түрдегі поризмдер теорема да емес, проблема да емес, бірақ олардың арасындағы ортақ жағдайды иеленеді, сондықтан олардың тұжырымдамасын теорема немесе проблема ретінде беруге болады, сондықтан кейбір геометрлер оларды теорема деп санайды, ал басқалары – проблема деп, тек тұжырымдаманың түріне сүйенеді. Бірақ анықтамаларға қарағанда, ежелгі геометрлер осы үш түрдің айырмашылығын жақсырақ түсінген. Ежелгі геометрлер теореманы ұсынылғанды дәлелдеуге бағытталған, проблеманы ұсынылғанды құрастыруға бағытталған, ал поризмді ұсынылғанды табуға бағытталған (εἰς πορισμὸν αὐτοῦ τοῦ προτεινομένου) деп қарастырған. Паппус соңғы анықтама кейінірек келген кейбір геометрлер тарапынан өзгертілгенін айтады, олар поризмді τὸ λεῖπον ὑποθέσει τοπικοῦ θεωρήματος (to leîpon hypothései topikoû theōrḗmatos) – яғни, локус теоремасының гипотезасына жетпейтін кездейсоқ қасиет ретінде анықтады. Прокл поризм сөзінің екі мағынада қолданылғанын көрсетті: біріншісі – «салдар» мағынасында, ізделмеген, бірақ теоремадан туындайтын нәтиже. Екінші мағынасында ол «ежелгі геометрлердің» анықтамасына ештеңе қоспады, тек шеңбердің центрін табу және ең үлкен ортақ бөлгішті табу – поризмдер екенін айтты.